Кіріспе

Польшалық саксон мемлекет қайраткері (1700–1763)

Генрих, граф фон Брюль (Henryk Brühl, 13 тамыз 1700 – 28 қазан 1763), Саксония және Польша-Литва одағының сарайындағы поляк-саксон мемлекет қайраткері және күшті неміс фон Брюль отбасының мүшесі болды. Осы амбициялық саясаткердің қызмет ету кезеңі екі мемлекеттің құлдырауымен бірге келді. Брюль – шебер дипломат және сарбаздық стратегияшы, ол Саксония мен Польшаны, ішінара олардың патшасы Август III-ті бақылау арқылы өз билігіне көтерді, оған тек Брюль арқылы ғана қол жеткізуге болатын. Польша тарихшысы және жазушысы Йозеф Игнаци Крашевский «Граф Брюль» атты роман жазды, онда Генрихті ашкөздікпен, бірақ зор жігермен бүкіл ұлтты бақылауға тырысқан қанаушы және жартасқан диктатор ретінде сипаттады. Брюльдің Еуропадағы ең ірі сағаттар мен әскери жилеттер жинағы болған деп кеңінен есептеледі; оған сонымен қатар әсем әдеттегі шаштар, бас киімдер және әлемдегі ең үлкен Мейсен фарфоры жинағы да тиесілі. Ол сонымен қатар Еуропадағы ең ірі каббала кітаптарының біріне де ие болды.

Мансап

Брюль Ганглоффсёммерн қаласында, Саксен-Вейссенфельс сотында (Веттин Альбертин әулеті) Оберхофмаршал лауазымын атқарған дворян Иоганн Мориц фон Брюльдің ұлы болып дүниеге келді. Оның бірінші әйелі Эрдмут Софи фон дер Хайде болды. Әкесі құрып, отбасының мүлкін жоғалтып, ханзаданың қолына өтті. Герцог Кристиан Саксония-Вейссенфельс тұсында Брюль алғаш рет жесір герцогиняның пажасы ретінде қызмет етті, содан кейін оның ұсынысымен 1719 жылдың 16 сәуірінде Дрездендегі Саксония электоратының сотына күміс пажа ретінде қабылданды. Ол тез арада Польшаның королі болып сайланған Фридрих Август I-нің (Күшті Август I) құрметіне ие болды. Брюльдің негізгі қызметі – оның салтанатты қожайынына ақша табу еді. 1731 жылы Саксонияның бас салық жинаушысы және ішкі істер министрі болды. 1733 жылы қожайыны қайтыс болғанда Варшавада болды және сол кезде Дрезденде болған принц-электор Фридрих Август II-нің сенімін жеңіп алды, марқұм әкесінің құжаттары мен зергерлік бұйымдарын алып, оларды мұрагеріне дереу жеткізді. Фон Брюль Фридрих Август II-ні Польша патшасы (Саксон Август III) етіп сайлау үшін қаржы жинады, ол келесі Польша мұрагерлік соғысында өзінің қарсыласы Станислав I-ге қарсы жеңіске жетті. Август III Саксонның отыз жылдық тиімсіз билігінің көп бөлігінде ол патшаның сенімді кеңесшісі және Саксон сотының іс жүзіндегі басшысы болды. 1737 жылдың 27 қарашасынан бастап рейхсграф титулын алған ол, біраз уақытқа дейін электораттың ескі қызметкерлерінің ықпалына мойынсұнуға мәжбүр болды, бірақ 1738 жылдан кейін ол іс жүзінде жалғыз министр болды, бұл лауазымға оның жеткілікті білімі мен дағдысы болмады. Ол үшін 1746 жылы премьер-министр лауазымы құрылды, бірақ классикалық сарай сүйіктісі ретінде оның билігі осы лауазымнан асып түсті. Ол өзіне үлкен жерлерді иеленгенімен қатар, көптеген атақтарға ие болды және осы лауазымдардың жалақысын алды. Сондай-ақ, ол Краков епискобы Каетан Соłтыкпен тығыз байланыста болды. Брюльдің шеберлігі мен саясаты оған қожайынына билік жүргізуге, қарсыластарын жоюға және барлығын патшадан алыс ұстауға мүмкіндік берді. Брюльдің келісімінсіз ешкім патшаның қызметіне қабылданбады, тіпті патша шіркеуге барғанда да оған жақындауға тыйым салынды. Патшаның Брюльмен әдеттегі әңгімесінде патша темекі шегіп, сүйіктісіне қарамастан: «Брюль, менде ақша бар ма?» деп сұрайтын. «Иә, мырза», - деп жауап беріп, патшаның қалауын орындау үшін Брюль мемлекеттің қазынасын тозуға, елді қарызға батыруға және әскерді қысқартуға себепкер болды. Брюльдің 200 қызметшісі болды, оның күзетшілері тіпті патшаның күзетшілерінен де жақсы жалақы алды, ал дастарқаны әлдеқайда сәнді болды. Фридрих II оның туралы былай деді: «Брюльде сол дәуірдегі кез келген адамнан гөрі киім, сағаттар, әшекейлер, аяқ киімдер мен тапочкалар көп болды. Цезарь оны иіссулы, қырқылып жасалған бас ретінде санаған болар, оны ол қорқа қоймады».

Саясат

Брюль – 1756 жылғы Дипломатиялық революцияда және Габсбургтер мен Францияның бірігуінде маңызды рөл атқарған қабілетті дипломат болды. Алайда, ол 1733 және 1763 жылдар аралығында Саксонияның Киелі Рим империясындағы беделін күрт әлсіреткен, қиратушы салық саясатының толық жауапкері болды; Фридрих Август II-ні Польша тағына үміткер болуға итермелеген, нәтижесінде азамат соғысы шығып, Польшаның тәуелсіздігіне қайырсыздан зиян келтірген қателіктің иесі болды; Габсбург императоры Карл VI-ның қолдауын қамтамасыз ету үшін жасаған келісімдері үшін; Австрия мұрагерлік соғысы кезінде Саксонияның арсыз және уақтысыз бас тартулары үшін; Пруссия королі Фридрих II-ге қарсы одақта Саксонияны араластырған интригалары үшін, бұл жеті жылдық соғыстың басталуына әкелді; және банкрот болған елді Пруссия королінің шабуылына қарсы тұруға мүлдем дайын емес қалдырған ысырапшылдығы мен алғырлықтың жетіспеушілігі үшін. Жеті жылдық соғыс басталғанда саксон армиясының құрамында бар болғаны 17 000 адам болды. Бірнеше аптадан кейін, Фредерик Август Рутовский басқаратын әлсіреген армия, қажетті жабдықтаманың болмауынан Пирнада капитуляциялауға мәжбүр болды. Армия таратылды, ал Саксония соғыс алаңы болып қалды. Брюль саяси немесе әскери қабілетсіздікпен ғана емес, сондай-ақ құпияны сақтай алмауымен де көзге түсті. Оның салғырттығы Пруссия королінің оған қарсы жасалған жоспарларды бірнеше рет анықтауына себеп болды. Брюльдің Кессельсдорф шайқасы кезінде оны Богемияға қашқызуы және Жеті жылдық соғыстың барлық ауыртпалықтарына қарамастан, оның қожайынының сенімін ешнәрсе шайқалта алмады. Олар картиналар мен қытай ыдыстарын алып қашып кетті, бірақ мемлекеттік архивтер жеңімпазға қалды. Сүйіктісі қожайынының сенімін ашкөздікпен пайдаланды. Ол өзінің көптеген лауазымдары үшін ай сайын 67 000 талер жалақы алған, бірақ кейінірек жүргізілген тергеуде жеке пайдалану үшін мемлекеттік қаражаттан бес миллионнан астам талер ұрлағаны анықталды. Ол мемлекеттік кеңселердің жұмысын тіпті бақыламайтын, қарапайым қызметшілеріне жүктеді.

Мұра

Брюль 1763 жылғы 28 қазанда Дрезденде қайтыс болды, ол өзінің қамқоршысынан бірнеше апта ғана кейін дүние салды. Жаңа сайлаушы Фредерик Кристиан оның басқаруын тексеру үшін тергеу жүргізді. Оның байлығы, Pförten (қазіргі Броди), Oberlichtenau және Wachau Seifersdorf-тағы сарайлармен қоса, бір жарым миллион талерге жететіні анықталды, ол тәркіленді, бірақ кейіннен отбасына қайтарылды. Тергеу көрсеткендей, Брюльдің зор байлығы заңсыз жолмен жиналған ақшаға емес, корольдің жомарттығына байланысты болған. Оның шашпағандығы көбінесе өнер мен ғылымға пайда келтірді. Ол үшін әйгілі Мейсен фарфорынан жасалған «Аққу сервизі» (Swan Service) жасалды, оның 2200-нен астам данасы қазір әлемнің әртүрлі жинақтарында сақталуда. 1736 жылы архитектор Иоганн Кристоф Кноффель Дрезденнің орталығында, Эльба өзенінің жағасында граф үшін қала сарайы мен терраса салуды бастады. Бұл бастапқыда «Брюль бағы» деп аталды, ал бүгінде Брюль террасасы деп белгілі. Варшавадағы Брюль сарайы 1754 жылдан 1759 жылға дейін Иоахим Даниэль фон Яухтың жобалары бойынша қайта салынды. Брюль өнерді ынталы жинақтаушы және қорғаушы болды. Франческо Алгаротти оны меценат деп атады. Оның үлкен картиналар галереясы 1768 жылы Ресей императрицасы Екатерина II сатып алды, ал оның 70 000 томдық кітапханасы қасиетті Рим империясының ең ірі жеке кітапханаларының біріне жатты. Брюльді 1941 жылғы «Фридман Бах» фильмінде Йоханнес Риман сомдады.

Отбасы

1734 жылы 29 сәуірде Франциска фон Коловрат Краковска графына үйленді. Ол богемиялық текті ең беделді ақсүйек үйлердің бірінде дүниеге келді және Фридрих Августтың әйеліне жақын болды. Оның төрт ұлы мен бір қызы қалды. Үлкен ұлы Алоис Фридрих фон Брюль де саксон саясаткері, сондай-ақ әскери қызметкер және драматур болды. Оның қызы Мария Амалия поляк графы, Дуклалық Ерзи Август Мнишекке тұрмысқа шықты. Кіші ұлы Ханс Мориц фон Брюль (1746–1811) 1789 жылғы революцияға дейін француз әскерінде полковник болды, ал кейіннен Бранденбург және Помераниядағы жолдардың бас инспекторы қызметін атқарды. Француз сарбазының қызы Маргарет Шлейервебермен үйленген, сұлулығымен және зиялылық қабілеттерімен танымал әйелінен Карл фон Брюль дүниеге келді, ол пруссиялық корольдік театрлардың бас интенданты ретінде Германиядағы драманың даму тарихында маңызды рөл атқарды. Тағы бір немересі Мари фон Брюль болды, ол Карл фон Клаузевицке үйленді. Генрих фон Брюльдің кіші ұлымен аттас Ханс Мориц фон Брюль деген племяннигі де болды. Племяннигі дипломат және астроном болды, өмірінің көп бөлігін Англияда өткізді.