Маунт-Айза қаласы: тарихы, экономикасы және экологиясы

Кіріспе

Квинсленд штатындағы қала, Австралия. Бұрынғы Квинсленд сайлау округі.

Маунт-Иза (ағылш. /ˈaɪ//z//ə/ EYEzə) – Австралияның Квинсленд штатындағы Gulf Country аймағында орналасқан қала. Осы аймақтағы мол минералдық қорлардың табылуына байланысты пайда болған. Маунт-Иза кен орындары (МИМ) – қорғасын, күміс, мыс және мырыш өндірісінің жалпы көлемі бойынша әлем тарихындағы ең өнімді жеке кен орындарының бірі. 2021 жылғы халық санауы бойынша қалалық халқы 18 317 адамды құрайды. Лейхардт өзені қаланың солтүстігінде ауыз сумен қамтамасыз етеді, сонымен қатар су спорты, құс бақылау және демалыс үшін қолайлы жағдайлар жасайды. Жергілікті тұрғындар Маунт-Изаны көбінесе "Иса" деп атайды. Қаладағы қорғасын өндірісіне байланысты Маунт-Иза Австралиядағы ауа сапасын қадағалаудың ең күшті жүйелеріне ие. Қаладағы балалардың қорғасынмен улануы және ауаның ластануына қатысты алаңдаушылықтар туындап отыр. Әсіресе, Маунт-Иза кен орындары қорғасынмен ластанудың маңызды көзі болып табылады.

Басқару

Маунт-Иза жергілікті деңгейде Маунт-Иза қаласының құрамына кіреді, штат деңгейінде Квинсленд Заңнамалық Ассамблеясының Маунт-Иза сайлау округінің құрамына кіреді, ал федералды деңгейде Австралия Өкілдер палатасының Кеннеди сайлау округінің құрамына кіреді. 2020 жылғы жергілікті өкімет сайлауынан кейін Маунт-Иза қаласының мэрі Даниэль Слейд болып тағайындалды. Маунт-Иза қалалық әкімшілігінің құзыраты 43,188 км² (Австралиядағы екінші орын) аумақты қамтиды, бұл аумағы бойынша әлемде 15-орында. Оған Маунт-Изаның солтүстік-батысында орналасқан және Солтүстік территориямен шектес Камувель шекаралық қаласы кіреді.

Экономика

Маунт-Исаның өнеркәсібі көбінесе кен өндірісіне тәуелді. Glencore компаниясы қаланың іргесінде орналасқан Mount Isa Mines кен пайдалану құқығын басқарады, оған "Enterprise" жерасты мыс кені, X41 жерасты мыс кені, "Black Star Open Cut" күміс-қорытынды-мырыш кені және металлургиялық өңдеу кешендері кіреді. Күміс-қорытынды-мырыш кені сонымен қатар солтүстікте "George Fisher" жерасты кенінен және оған жапсарлас "Handlebar Hill" ашық карьерінен өндіріледі, ол өңдеу үшін Маунт-Исаға көлікпен тасымалданады. Маунт-Иса елдегі ең ірі мыс өндіру және қорыту операцияларының қатарындағы екіншісі. Мыс пен қорғасын осы жерде қорытылады, мыс анодтары мен мырыш концентраты шығыс жағалаудағы Таунсвилл қаласына және портына жөнелтіледі. Қорғасын қорытпалары Ұлыбританиядағы тазарту зауытына тасымалданады, онда күміс бөліп алынады. Кен – аймақтағы ең маңызды белгі, 1978 жылы салынған қорғасын қорыту зауытының 270 метрлік мұржасы қаланың кез келген нүктесінен және оның сыртынан да көрінеді.

Су инфрақұрылымы

Иса тауының суы Моондарра көлінен, Иса тауынан және Джулиус көлінен, Иса тауынан қамтамасыз етіледі. Джулиус көлінен су жеткізуге шамамен екі есе көп шығын кететіндіктен, су әдетте Моондарра көлінен алынады. Дегенмен, құрғақшылық кезеңінде Джулиус көлінен су алу қажеттігі туындайды. Суды ең көп пайдаланатындар – Маунт-Иса кеніші, Инцитек Пивот және Маунт-Иса қалалық әкімдігі (ол өз кезегінде тұрғындар мен шағын кәсіпорындарды қамтамасыз етеді). Ұзаққа созылған құрғақшылықтың салдарынан Моондарра көлінің су деңгейі күрт төмендеді. 2013 жылғы сәуірде Моондарра көлінің 2013 жылғы шілдеге дейін сыйымдылығының 40%-ына дейін азаятыны болжалды, бұл Джулиус көлінен қосымша су жеткізу қажеттігін тудырады. Маунт-Иса әкімдігінің суға жұмсаған қосымша шығыны жылына 800 000 долларға жетеді деп есептелді (7000 үй шаруалығы үшін әрқайсысына 114 доллар). 2013 жылғы сәуірде су тұтынуды азайту мақсатында қаладағы су шектеу шаралары күшейтілді. Су деңгейі қауіпсіздік үшін 20%-ға дейін төмендесе, Моондарра көлінде қайық жүруге тыйым салынар еді, себебі су деңгейінің төмендеуі кедергілерді ашып берер еді. Су дәстүрлі түрде үлкен, оқшауланған лагунадағы қамыс егістерін пайдаланатын табиғи сүзгілеу арқылы өңделіп, дезинфекциядан кейін Австралияның ауыз су стандартына сай келетін су өндірілді. Маунт-Исада сондай-ақ қала орталығында, Родео Драйвта орналасқан кинокешені бар, онда үш кондиционерленген кинозал, коньки тебу алаңы/су орталығы және баскетбол және басқа да жабық спорт түрлері үшін көп мақсатты спорт кешені орналасқан. 2007 жылғы мамырда ашылған Буканен паркі 6000 адамға дейін сыйымды және концерттер мен көрмелер сияқты арнайы іс-шараларға пайдаланылады. Бұл қаланың жылдық көрмесі мен родеосының да үйі. Қала әр тамыз айында өткізілетін жылдық Родео және Марди Гра шеруымен танымал. Сондай-ақ, қыркүйек айының басында жыл сайынғы Көпмәдениеттік фестиваль өтеді. Жергілікті театр ұжымы, Маунт-Иса театрлық қоғамы, сондай-ақ MITS деп белгілі, әдетте бірнеше айда бір рет пьесалар мен мюзиклдер қояды. Жеңіл атлетика, гимнастика, теннис, регби лигасы, хоккей, футбол, нетбол, регби одағы, крикет және Австралия ережелері ең көп таралған спорт түрлері, бірақ ату, сквош, софтбол, баскетбол, BMX жарыстары және кегель ойнау да бар. Маунт-Исада қаланың оңтүстік жағында, Герцогиня жолынан тыс жерде Го-карт клубы орналасқан.

Mount Isa's water is supplied from Lake Moondarra, from Mount Isa, and from Lake Julius, from Mount Isa. As it costs approximately twice as much to supply water from Lake Julius, the water is normally drawn from Lake Moondarra. However, during periods of drought, it becomes necessary to draw water supplies from Lake Julius. The three major water users are the Mount Isa Mines, Incitec Pivot and the Mount Isa City Council (which in turn supplies residents and smaller businesses). Due to a prolonged drought, water levels in Lake Moondarra have become very low. In April 2013, it was forecast that Lake Moondarra would be reduced to 40% of capacity by July 2013, which would trigger the need to supply additional water from Lake Julius. The increased cost to the Mount Isa Council for water was estimated to be $800,000 per year ($114 each for 7000 households). Water restrictions in the town were escalated in April 2013 to reduce water consumption. Boating on Lake Moondarra would be restricted if water levels reduced to 20% for safety reasons as the lower water levels would reveal obstructions. Water has traditionally been processed using a natural filtration process involving reed beds in a large isolated lagoon, which, after disinfecting, produced water to acceptable standards under the Australian Drinking Water Guidelines. Mount Isa also has a cinema complex, situated in the inner city on Rodeo Drive, that contains three air conditioned cinemas, a skate park/aquatic centre and a multi purpose sporting complex for basketball and other indoor sports. Mount Isa's events complex, Buchanan Park, opened in May 2007, can hold up to 6,000 people and is used for special events such as concerts and expos. It is also the home of the city's annual show and rodeo. The city is known for its annual Rodeo and Mardi Gras street parade every August. There is also an annual Multicultural Festival in early September. The local theatre group, the Mount Isa Theatrical Society, also known as MITS, often holds plays and musicals, at least once every few months. Athletics, gymnastics, tennis, rugby league, field hockey, football, netball, rugby union, cricket, and Australian rules are the most common sports but shooting, squash, softball, basketball, BMX racing, and ten pin bowling are also present. Mount Isa has a Go Kart Club situated off Duchess Road on the southern side of town.

Туризм

Аттракциондардың қатарында Hard Times Mine at "Outback at Isa" және Mount Isa Rodeo және Mardi Gras (бір күні өткізіледі) Mount Isa қаласына «Австралияның родео астанасы» деген атақ берді. Бұл шара сол күндері қала халқын үш есеге арттыруы мүмкін. Родеоға арналған ескерткіш Родео Драйв бойында орналасқан, ал тротуарларда цементке кіріктірілген ескерткіштер бар. Mount Isa қаласын негіздеген Джон Кэмпбелл Майлстың жерленген орны Родео Драйв пен Майлз көшесінің қиылысында. Оның күлі үлкен мүсіннің астында сақталған, мүсіннің әр бөлігі Mount Isa-ның маңызды бір бөлігін көрсетеді. Бұрын Майлстің күлін қазіргі мүсін тұрған жердегі үлкен сағат күзетіп тұрған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіне қатысты Mount Isa жер асты ауруханасы – Ұлттық мұралар тізіміне және Квинсленд мұралар тізіміне енгізілген тарихи ғимарат. Бұл әуе шабуылынан қорғаныш ретінде салынған, сонымен қатар аурухана қызметін де атқара алатын жай. Ол 1942 жылы Дарвин бомбаға түскеннен кейін сақтық шарасы ретінде салынды. Жергілікті шахтерлер бұл орынды қазып шығарды, қазіргі таңда Квинслендтегі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде салынған жалғыз жер асты денсаулық сақтау мекемесі болып табылады. Родео королевасын іздеу шарасы қайырымдылыққа қаражат жинауға бағытталған, ал Родео королевасы Родео кешінде таж кигізіледі. Бұқаға мініп үйренгісі келетіндер үшін родео мектебі ашық. Бұл Оңтүстік жарты шардағы ең ірі жылдық родео іс-шарасы. Оны Mount Isa қаласының біріккен Rotary клубтары ұйымдастырады. Родеоға әйгілі әлемдік диджейлер шақырылады, олардың арасында Англияның Донкастер қаласынан келген Стей Эрли де бар, ол мерекелік атмосфераны күшейтеді. 2009 жылы Q150 мерекелік шаралары аясында Mount Isa Rodeo «шара және фестиваль» рөлі үшін Квинслендтің Q150 иконасы ретінде жарияланды. Mount Isa parkrun – Mount Isa қаласында өтетін 5 км қашықтықтық жүгіру. Ол әр сенбі сайын сағат 7-де басталады және тегін. Бұл шара 2018 жылы басталды және Квинслендтің түкпір-түкпірінен және одан да алыс жерлерден туристерді қызықтырды. Шара Tharrapatha Way көшесінен басталады. 2018 жылғы сәуір айының мәліметі бойынша, ең көп қатысушы саны – 102 адамды құрады. Бұл шара кез келген деңгейдегі жүгірушілерге арналған. Glencore Mount Isa Lake Moondarra балық аулау фестивалі жыл сайын өткізіледі, ал 2011 жылдан бастап балық аулау, кемпинг және 4x4 көрмесі де ұйымдастырылады. Фестиваль Квинслендтегі ең ірі тәтті су балық аулау шарасы болып табылады. Белгіленген барамунди балығын ұстаған адам ең көп сыйлық алады.

Attractions include the Hard Times Mine at "Outback at Isa" and The Mount Isa Rodeo and Mardi Gras (held on the same weekend) has given Mount Isa the title of "Rodeo Capital of Australia". The occasion may well triple the city's population in these few days. A memorial has been made especially for the Rodeo, down Rodeo Drive; the sidewalks have special memorials embedded in the cement. The burial place of John Campbell Miles, the founder of Mount Isa, is on the corner of Rodeo Drive and Miles Street. His ashes are buried underneath a large statue where each panel represents a significant part of Mount Isa. Miles' ashes used to be watched over by a large clock where the statue now stands. The World War II era Mount Isa Underground Hospital is an historical building that has been registered on the Register of the National Estate and the Queensland Heritage Register. It is an air raid shelter which could function as a hospital. It was created as a precautionary measure after Darwin was bombed in 1942. Local miners excavated the site which remains today as the only underground health facility in Queensland which was built during World War II. The Rodeo Queen Quest raises money for charities; the Rodeo Queen is crowned at the Rodeo Ball. Rodeo school is available for aspiring bull riders. It is the largest annual rodeo event in the Southern Hemisphere. It is organised by the combined Rotary clubs of Mount Isa. The rodeo often features guest DJing from renowned global DJs including Ste Earley from Doncaster in England who adds to the global party atmosphere. In 2009 as part of the Q150 celebrations, the Mount Isa Rodeo was announced as one of the Q150 Icons of Queensland for its role as an "event and festival". The Mount Isa parkrun is a 5 km run in Mount Isa. It starts at 7am every Saturday and is free. The event started in 2018 and has attracted tourists from across Queensland and more. The event starts at Tharrapatha Way. As at April 2018, the largest attendance is 102. The event caters for all types of runners of all standards. The Glencore Mount Isa Lake Moondarra Fishing Classic is held annually, and after 2011 will also be followed by a Fishing, Camping and 4x4 Expo. The Fishing Classic is the richest fresh water fishing event in Queensland. Catching the tagged barramundi fetches the greatest prize money.

Көлік

Маунт-Иса қаласы мен айналасы 35 көлік тұратын такси қызметімен қамтамасыз етілген. "Иза Карри" деп аталатын такси қызметі жолаушыларды көршілес Клонкюрри орталығынан Маунт-Исаға және кері тасымалдайды, көбінесе сауда және медициналық қажеттіліктер үшін. Сонымен қатар, қаладағы көптеген клубтарда аптаның жеті күні және таңертеңгі сағаттарға дейін жұмыс істейтін тегін автобустар бар. Маунт-Иса көлігі – жергілікті қоғамға экскурсиялар мен чартерлік қызметтер, сондай-ақ кен өнеркәсібі, спорт, мектептерге және әуежайға жолаушыларды тасымалдауды ұсынатын, жергілікті меншіктегі және басқарылатын көлік компаниясы. Greyhound Australia компаниясының Маунт-Исада депосы бар, онда Таунсвилл, Брисбен және Теннант-Крик қалаларына және кері бағытта автобус қатынасы бар. Маунт-Иса әуежайы Брисбен, Кернс және Таунсвилл қалаларына күнделікті тұрақты рейстерді ұсынады, сондай-ақ Квинсленд штатының батысындағы шалқыған далалардағы қауымдастықтарға басқа да қызметтер көрсетіледі. Маунт-Иса және аймақты қызмет көрсететін негізгі авиакомпаниялар: Qantas/QantasLink – Брисбен және Таунсвилл; AirNorth – Дарвин және Голд-Кост; Regional Express – Таунсвилл. 2009 жылдың қараша айында Skytrans және Westwing Aviation компаниялары 2010 жылдың ақпанынан бастап Маунт-Исадан және жағалаудағы қалаларға рейстер бастайтынын хабарлады. Regional Express (REX) 2009 жылдың желтоқсанынан кейін Маунт-Иса мен Таунсвилл арасындағы рейстерді де жариялады. Virgin Australia (VA) 2012 жылдың тамызында қызмет көрсетуді бастады және апта ішінде Брисбеннен қайта рейстер ұсынады. Қалаға QR жолаушылар пойзы The Inlander қызмет көрсетеді, ол аптасына екі рет Таунсвиллге түнде екі бағытта жүреді.

Газеттер

North West Star – аптасына үш рет, сейсенбі, бейсенбі және сенбі күндері жарық көретін жергілікті газет. The Courier Mail, The Sunday Mail және Townsville Bulletin газеттері де қол жетімді.

Климат

Иса тауының ыстық, жартылай құрғақ климаты бар (Köppen: BSh, Trewartha: BShl). Жазғы/сулы маусым өте ыстық, жауын-шашын мөлшері мен ылғалдылығы мұссонның әсеріне байланысты өте өзгермелі. Кейбір жылдары, мысалы 1985/1986 жылдары, желтоқсаннан наурызға дейін жауын-шашын мүлдем болмауы мүмкін, ал 1973/1974 жылдары осы кезеңде өте көп жаңбыр жауған. Типик жаз айларында 40°C-тан жоғары температурамен, ашық аспанмен және төмен ылғалдылықпен көптеген ыстық күндер, бірнеше апта бойы 35-40°C температурамен, жоғары ылғалдылықпен және әдемі найзағайлармен, сондай-ақ бірнеше күн қатты муссонды жаңбырмен және 30°C-тан төмен салқын ауа райымен сипатталады. Иса тауы тропиктік аймақта орналасқанымен, салқын қысқы түндері субтропиктік климатқа тән температуралық ауқымды қамтамасыз етеді. Қысқы немесе құрғақ маусым жұмсақтан ыстыққа дейін ауытқып, жауын-шашынсыз болады. Сәуірден қыркүйекке дейінгі орташа айлық жауын-шашын мөлшері төмен, бірақ түндер салқын болуы мүмкін, және үш жылда бір рет 0°C (32°F) төмен температура тіркеледі. Сирек жағдайларда, қысқы жаңбырлы жүйелер бір-екі күнге қатты жаңбыр әкелуі мүмкін, мысалы 2007 жылдың маусым айында жауған жаңбырды атап өтуге болады, бірақ мұндай оқиғалар 5 жылда немесе одан да сирек кездеседі. Иса тауындағы ең төменгі температура 1984 жылдың 7 шілдесінде тіркелді, ал ең жоғары температура 1990 жылдың 29 қаңтарында 45,9°C (115°F) құрады. Ең көп жауын-шашын тіркелген 24 сағаттық кезең 2004 жылдың 15 қаңтарында болды.