Кіріспе

Кен байлықтары мен кен өндіруге қатысты құқықтық талаптарды реттейтін құқық саласы – тау-кен заңнамасы. Тау-кен заңнамасы бірнеше негізгі мәселені қамтиды, соның ішінде кен ресурстарының меншік құқығы және оларды кім өндіре алады. Кен өндіруге қатысты жұмысшылардың денсаулығы мен қауіпсіздігі, сондай-ақ қоршаған ортаға тигізетін әсеріне байланысты түрлі ережелер де қолданылады.

Меншік

Меншік құқығының маңызды бір саласы – кенді кімнің "меншігінде" екендігі, сол арқылы оны заңды түрде жерден шығаруға құқылы болуы. Бұл көбінесе қандай кен екеніне, аймақтың кен өндіру тарихына, сондай-ақ жалпы құқықтық жүйеге және меншікке қатысты оның қағидаларына байланысты. Мысалы, көптеген елдерде алтын мен күміс кенін өндіру құқығы мемлекетте болады, себебі бұл екі металл көптеген қоғамдарда дәстүрлі түрде ақша ретінде қолданылып келген.

Қолдау

Пайдалы қазбаға меншік құқығынан өзге, оны өндіру тәсілі жақын жердегі мүлік иелеріне де әсер етуі мүмкін. Кен (немесе осыған ұқсас аумақ) құлаған немесе шөгіп кеткен кезде, үстіндегі немесе жанындағы құрылыстар да осымен бірге шөгіп, оларды зақымдап немесе толығымен жоюы мүмкін. Мұндай жағдайларда қолдау құқықтары мәселесі тараптардың заңдық құқықтары мен қарым-қатынастарын анықтайды.

Ел бойынша

Тау-кен заңнамасы әрбір мемлекеттің құқықтық жүйесіне де, сол мемлекеттің заңнамасына да байланысты өзгереді.

Неміс тілді елдердегі тау-кен заңдары

Еуропадағы тау-кен заңдары ортағасырлық жалпы құқықтан туындады. Кем дегенде 12 ғасырдан бастап неміс патшалары күміс және басқа металдарды өндіру құқығын жергілікті феодалдардан бұрын өзіне қаратып алды. Бірақ орта ғасырдың соңына қарай тау-кен өндіру құқығы, бергрегал деп аталатын, патшадан аумақтық билеушілерге ауыстырылды. Алғашқыда тау-кен өндіру құқығы жеке тұлғаларға ауызша немесе жазбаша түрде берілді. 15 ғасырдың басынан бастап, аумақтық билеушілер тау-кен заңдарын жарлықтар немесе ережелер (тау-кен ережелері немесе Bergordnungen) түрінде қабылдады, олар көбінесе 19 ғасырға дейін күшінде болды. 1865 жылғы Пруссия мемлекеттерінің жалпы тау-кен заңы (Allgemeines Berggesetz für die Preußischen Staaten von 1865) жаңа, кең ауқымды құқықтық негіз құрды, ол жергілікті өзгерістермен бірге Брансвик (1867), Бавария (1869), Вюртемберг (1874), Баден (1890) және басқа да елдерде қабылданды. Саксония Корольдігінен басқа, онда осыған ұқсас маңызды заң, Саксония Корольдігінің жалпы тау-кен заңы (Allgemeines Berggesetz für das Königreich Sachsen) 1868 жылғы 16 маусымда күшіне енді, ол Германияның барлық ірі мемлекеттерінде заңға айналды.

Бүгін

Германияда Негізгі заңның 74-бабының 1-тармағы, 11-тармақшасына сәйкес, тау-кен заңнамасы бірлескен құзыретте болады. Басты құқықтық норма – Федералды тау-кен заңы (Bundesberggesetz). Австриядағы құқықтық негіз неміс заңдарына ұқсас. 1999 жылдың 1 қаңтарынан бастап негізгі заңнама – Минералды шикізат заңы (Mineralrohstoffgesetz) немесе MinroG. Швейцарияда тау-кен заңнамасы кантондық іс болып табылады және кантондық заңмен реттеледі. Лихтенштейндегі тау-кен заңнамасы бірнеше минералдармен (металл кендері, қазба отындары және графит, антрацит, тас көмір, лигнит, тақта көмір, асфальт, битум және минералды майлар, күкірт, тас тұзы және тұзды бұлақтар) шектеледі және негізінен Лихтенштейннің меншік заңының 484-497-баптарымен реттеледі. Швейцариядағыдай, Лихтенштейнде де кен өндіру маңызды емес, ал меншік заңдағы ережелер көбінесе процессуалдық сипатта болады.

Ағылшын тілдес елдердегі тау-кен заңдары

Германияның тау-кен заңнамасынан өзгеше, Ұлыбритания мен Ұлттар Достастығында жер иелерінің кен өндіру қағидасы басым. Мемлекет тек алтын мен күміс қорларына талап қояды. Ерекше жағдайларда (мысалы, жер меншігі бөлінген кезде) кен өндіру құқығы үшінші тарапқа берілуі мүмкін, онда жер иелеріне өтемақы төленуі тиіс. Кен өндіру компаниясы жер иесіне жалдама ақы, бекітілген жалдама ақы немесе роялти төлейді. Жер үстіндегі және жер астындағы минералдарға (әдетте карьерлер мен шахталар) құқықтар жеке берілуі мүмкін. Ұлттар Достастығының ортақ құқық елдері арасындағы бір ерекшелік – Австралияның тау-кен заңнамасы, онда барлық минералдық құқықтарды дерлік Мемлекет иеленеді. АҚШ-тың тау-кен заңнамасы да ағылшын ортақ құқығына негізделген. Мұнда жер иесі де барлық шикізаттың иесі болып табылады, тереңдігі шексіз. Дегенмен, мемлекет фосфат, нитрат, калий тұздары, асфальт, көмір, мұнай тақтасы және күкіртке құқықтарды сақтап қалады, сондай-ақ мұнай мен газды мемлекеттік меншікке алу құқығына ие. Құм мен қиыршық тас Ішкі істер министрлігінің қарауына жатады.

Француз тілді елдердегі тау-кен саласындағы заңдар

Франция және Бельгияда азаматтық кодекс кен заңнамасының негізі болып табылады.