Кіріспе
АҚШ және оның аумақтарында қолданылатын сандық пошталық код – ZIP коды (Zone Improvement Plan – аймақтық жақсарту жоспарының аббревиатурасы) – АҚШ пошта қызметі (USPS) қолданатын пошталық кодтар жүйесі. ZIP термині пошта адресіне кодты қосу арқылы хаттың тиімдірек және жылдам жеткізілетінін көрсетеді. 1963 жылдың 1 шілдесінде енгізілген негізгі формат бес сандан тұрады. 1983 жылы ZIP+4 деп аталатын кеңейтілген код пайда болды; ол ZIP кодының бес санынан, содан кейін дефис белгісінен және одан әрі нақтылау үшін қосылған төрт саннан тұрады. ZIP Code және ZIP+4 – АҚШ пошта қызметінің тіркелген тауар белгілері, ал 1997 жылға дейін ZIP Code қызмет белгісі ретінде тіркелген.
A ZIP Code (an acronym for Zone Improvement Plan) is a system of postal codes used by the United States Postal Service (USPS). The term ZIP was chosen to suggest that the mail travels more efficiently and quickly (zipping along) when senders use the code in the postal address. Introduced on July 1, 1963, the basic format comprised five digits. In 1983, an extended code was introduced named ZIP+4 ; it included the five digits of the ZIP Code, followed by a hyphen and four digits that designated a more specific location. ZIP Code and ZIP+4 are registered trademarks of the United States Postal Service, which also registered ZIP Code as a service mark until 1997.
ZIP+4
1983 жылы АҚШ пошта қызметі кеңейтілген ZIP код жүйесін енгізді, оны ZIP+4 деп атады, ол көбінесе «плюс төрт кодтары», «қосымша кодтар» немесе «қосымшалар» деп белгілі. ZIP+4 коды негізгі бес таңбалы кодты және төрт қосымша таңбаны қолданады, бұл бес таңбалы жеткізу аймағындағы географиялық сегментті – мысалы, қалалық блок, пәтерлер тобы, көп көлемде хат алатын жеке тұлға, пошта жәшігі немесе тиімді хат сұрыптау мен жеткізуге көмектесетін қосымша идентификаторды пайдаланатын кез келген бөлімді анықтау үшін қолданылады. Дегенмен, бұл жаңа форматты көпшілік толығымен қабылдаған жоқ және ол заманауи технологияның дамуымен бірге қолданыстан шықты. Әдетте, хаттар көпжолды оптикалық таңбаларды тану құрылғысы (MLOCR) арқылы оқылады, ол мекенжайдан дұрыс ZIP+4 кодын (онымен бірге тікелей жеткізілу нүктесін) анықтап, хаттың бетіне 11 таңбадан тұратын Intelligent Mail штрих-кодын (IMb) жабады – оның ішінде ZIP+4 коды үшін тоғыз және жеткізілу нүктесі үшін екі таңба болады. Пошта жәшіктері үшін әр жәшіктің өзіндік ZIP+4 коды болуы – жалпы, бірақ міндетті емес қағида. Қосымша код көбінесе келесілердің бірі болып табылады: жәшік нөмірінің соңғы төрт цифры (мысалы, PO Box 107050, Albany, NY 12201 7050), нөл және жәшік нөмірінің соңғы үш цифры (мысалы, PO Box 17727, Eagle River, AK 99577 0727) немесе егер жәшік нөмірі төрт цифрдан аз болса, жәшік нөміріне төрт цифрлы нөмір алу үшін жеткілікті нөлдер қосылады (мысалы, PO Box 77, Juneau, AK 99750 0077). Алайда, бірыңғай ереже жоқ, сондықтан әр жәшік үшін ZIP+4 кодын жеке іздеу қажет (мысалы, USPS-тің ресми ZIP Code Lookup құралын пайдаланып, тек қала мен штатты енгізіп, бес таңбалы ZIP кодын енгізбеуге көз жеткізіңіз).
Пошталық штрих-код
ZIP коды көбінесе автоматтандырылған машиналардың сұрыптауын жеңілдету үшін пошта сәулесіне басылатын интеллектуалды пошта штрих-кодына түрлендіріледі. Штрих-кодты жіберуші басып шығара алады (WordPerfect сияқты кейбір мәтін өңдеу бағдарламаларында мұндай мүмкіндік бар), бірақ бұл ұсынылмайды, себебі ZIP кодтарын іздеу кестелерінің мекенжайы едәуір ескіріп кетуі мүмкін. Көптеп пошта жіберушілер, егер штрих-кодты өздері басып шығарса және поштаны алдын ала сұрыптаса, пошта тасымалына жеңілдік ала алады. Бұл тек қана әріптен тұратын мәселе емес; пошта тізімдері жаңартылған Кодтаудың дәлдігін қолдау жүйесі (CASS) сертификатталған бағдарламалық жасақтамамен стандартталуы керек, ол толық, дұрыс ZIP+4 кодын және нақты жеткізу нүктесін көрсететін қосымша екі цифрды қосып, тексеріп тұрады. Сонымен қатар, пошта әрбір құзыретті ZIP коды үшін кем дегенде 150 пошта бөлімінен тұратын 11 таңбалы кодқа сәйкес белгілі бір тәртіппен сұрыпталуы керек және мұны растайтын құжаттармен қоса берілуі тиіс. Бұл қадамдар әдетте PAVE сертификатталған бағдарламалық жасақтамамен орындалады, ол штрих-кодталған мекенжай таңбаларын және штрих-кодталған қап немесе лоток таңбаларын басып шығарады. Жеткізу нүктесінің цифрларын (10-шы және 11-ші цифрлар) тағайындаудың мақсаты – елдегі әрбір жіберуге болатын нүктенің өзіндік 11 таңбалы нөмірінің болуын қамтамасыз ету. Жеткізу нүктесінің цифрлары мекенжайдың негізгі немесе қосымша нөміріне сүйеніп есептеледі. USPS жеткізу нүктесін есептеу ережелерін CASS техникалық нұсқаулығында жариялайды.
Екіншілік аймақтық префикстер (123xx) және жергілікті пошталық индекстер (12345)
Екінші және үшінші цифрлар секциялық орталықты (SCF) (мысалы, 477xx = Вандербург округі, Индиана), ал төртінші және бесінші цифрлар қаланың аумағын (егер метрополитен аймағында болса) немесе ауыл/қаланың (метро аймақтарынан тыс) ауданын білдіреді, мысалы, 47722 (4 = Индиана, 77 = Вандербург округі, 22 = Эвансвилл университеті аймағы). Егер секциялық орталықтың аумағы штат шекарасын кесіп өтетін болса, онда сол мекемеге қызмет көрсететін штаттар үшін жеке үш цифрлы префикс беріледі. Кейбір қалалық аймақтарда, мысалы, Индиана штатының Марион округі үшін 462 сияқты, үш цифрлы префикс бір округте жиі кездеседі, ал ауылдық және көптеген қала маңындағы аймақтарда префикс бірнеше округте болуы мүмкін; мысалы, көршілес 476 префиксі алты округтің ішінде жартылай немесе толығымен кездеседі: Гибсон, Пайк, Пози, Спенсер, Вандербург және Уоррик. Кейбір жағдайларда қалалық округте бірнеше префикс болуы мүмкін. Бұл Аллен (467, 468), Лейк (464, 463), Сент-Джозеф (465, 466) және Вандербург (476, 477) округтерінде орын алады. Чикаго, Хьюстон, Лос-Анджелес және Нью-Йорк сияқты қалалардың қала шекараларында бірнеше префикс бар. Кейбір жағдайларда, олар бір SCF-тен қызмет көрсетілуі мүмкін, мысалы, Калифорния штатының Сан-Диего округінде, онда 919 және 920 үш цифрлы префикстер қала маңындағы және ауылдық қауымдастықтар үшін, ал 921 Сан-Диего қаласының өзі үшін қолданылады, бірақ олардың үшеуі де бір SCF арқылы өңделеді. Көптеген пошта индекстерінің географиялық негіздемесіне қарамастан, кодтардың өзі географиялық аймақтарды көрсетпейді; әдетте олар мекенжай топтарына немесе жеткізу маршруттарына сәйкес келеді. Осының салдарынан, пошта индексінің "аймақтары" бір-бірімен қабаттасуы, бір-бірінің ішкі жиынтығы болуы немесе географиялық аймағы жоқ жасанды құрылымдар болуы мүмкін (мысалы, теңіз күштеріне жіберілетін пошта үшін 095, ол географиялық тұрғыдан бекітілмеген). Сол сияқты, тұрақты пошта маршруттары жоқ (ауылдық маршрут аймақтары) немесе пошта жеткізілімі жоқ (дамытылмаған аймақтар) аймақтарда пошта индекстері тағайындалмайды немесе сирек жеткізу маршруттарына негізделген, сондықтан пошта индексі аймақтары арасындағы шекара анықталмайды. Мысалы, Индиана штатының Хаубштадт қаласында немесе оның жанында тұратын кейбір тұрғындардың пошта мекенжайы 47639 болса, ал басқалары көршілес Форт-Бранчта немесе оның жанында тұратын болса, 47648 мекенжайына ие, бұл Форт-Бранч, Индиана үшін арналған пошта индексі. Көптеген ауылдық округтерде жоғарыда айтылған, көбінесе ауылдық маршруттар деп аталатын немесе басқа ұқсас атаумен белгіленген, сирек жеткізу маршруттарынан туындаған ұқсас логистикалық үйлесімсіздіктер бар.
Бөлу және қайта бөлу
Аймақтық кодтар сияқты, пошталық индекстер де кейде бөлініп, өзгертіледі, әсіресе ауылдық аймақ қалалыққа айналғанда. Әдетте, жаңа индекстер жарияланғаннан кейін күшіне енеді, сондай-ақ, жаңа және ескі индекстердің бір мезгілде қолданылатын белгілі бір кезеңі (мысалы, бір жыл) қарастырылады, бұл зардап шеккен аймақтағы пошта клиенттеріне хабарлауға, жаңа кеңсе тауарларын тапсырыс беруге және т.б. мүмкіндік береді. Жылдам өсіп келе жатқан елді мекендерде жаңа секциялық орталық ашу қажет болуы мүмкін, оған сәйкес үш таңбалы пошталық индекс префиксі немесе префикстері беріледі. Мұндай префикстерді берудің әртүрлі тәсілдері бар. Мысалы, Вирджиния штатындағы Даллес әуежайында жаңа секциялық орталық ашылғанда, 201 префиксі осы орталыққа берілді; демек, осы секциялық орталықпен қамтамасыз етілетін барлық пошта бөлімшелерінің индексі 220 немесе 221-ден басталатын кодтардан 201-ден басталатын жаңа кодтарға ауыстырылды. Алайда, Мэриленд штатының Монтгомери округын қамтамасыз ету үшін жаңа секциялық орталық ашылғанда, жаңа префикс тағайындалмады. Оның орнына, бұрын әліпби бойынша берілген 207 және 208 диапазондағы индекстер қайта бөлінді, нәтижесінде округтегі 207xx индекстері 208xx индекстеріне, ал округтен тыс 208xx индекстері 207xx индекстеріне өзгертілді. Silver Spring (пошталық аймағына Wheaton кіреді) өзінің 209 префиксіне ие болғандықтан, оған қайта бөлу қажет болған жоқ; керісінше, 209xx индексіне бағытталған барлық пошта жаңа секциялық орталыққа қайта бағытталды. Екінші жағынан, халық азаюы пошта бөлімшесінің жабылуына және оның индексінің жойылуына әкелуі мүмкін. Мысалы, Пенсильвания штатының Centralia қаласының 17927 индексі 2002 жылы қолданудан шығарылды, ал Нью-Йорк штатындағы Onoville (14764), Quaker Bridge (14771) және Red House (14773) индекстері 1964 жылы Кинзуа тоғанының құрылысы аяқталуына дайындық ретінде пайдалануға берілмеді.
Жеткізу қызметі
USPS-тен басқа FedEx, United Parcel Service және DHL сияқты жеткізу қызметтері, посылканы ішкі маршруттап тиімді жеткізу үшін ZIP кодының болуын қажет етеді.
Статистика
2019 жылдың қазанына қарай, АҚШ-та 41 702 пошта индексі бар. Ыңғайлылығы үшін пошта индекстері поштаны қадағалау үшін ғана емес, сонымен қатар кейбір зерттеушілер АҚШ-та географиялық статистиканы жинау үшін де жиі пайдаланады. Пошта индекстері статистикалық талдау мақсатында жасалмаған, сондықтан оларды статистикалық талдау үшін қолдану көптеген себептермен қатты сынға ұшырайды және картографиялық практика ретінде ұсынылмайды. Пошта индекстері көпбұрыштар емес, пошта маршруттары мен нүктелердің жиынтығы болғандықтан, көптеген деректерді жариялауға немесе таратуға жарамсыз. USPS пошта индекстері үшін көпбұрыштарды жарияламайды, оның орнына үшінші тарап жеткізушілер оларды интерполяциялайды.
Заң шығару округтері
Қазіргі уақытта пошталық кодтарды қолданыстағы заңнамалық округтерді анықтау үшін пайдалануға болмайды. АҚШ Өкілдер палатасының веб-сайтында "Өз өкіліңізді табыңыз" мүмкіндігі бар, ол тек пошталық кодтар бойынша конгресс округтерін іздейді, бірақ көбінесе бір пошталық кодқа бірнеше округ сәйкес келеді. Бұның себебі – бір пошталық кодтың әртүрлі бөліктері әртүрлі округтерге жатуы мүмкін. Партиялық шектен шығу мүмкіндігін жоюға бағытталған бір ұсыныс, округтерді қайта бөлудің негізгі бірлігі ретінде пошталық кодтарды пайдалануды қарастырады.
Интернет
1978 жылы бүкіл ел бойынша қоғамдық желілер жүйесін құру туралы ұсыныс, маршрутизация үшін пошталық индекстерді пайдалануды ұсынды. Пошталық индекс деректері көптеген веб-сайттардағы дилерлерді/дүкендерді іздеу бағдарламалық құралының ажырамас бөлігі болып табылады, әсіресе «кирпіш және клик» веб-сайттарында. Бұл бағдарламалық құрал пайдаланушы енгізген пошталық индексті өңдеп, дүкендер немесе бизнес орындарының тізімін қайтарады, әдетте енгізілген пошталық индекстің ортасынан қашықтық бойынша реттелген түрде. Пошталық индекс жүйесі АҚШ пошта желісімен шектелгендіктен, пошталық индекс талап ететін веб-сайттар АҚШ-тан тыс тұтынушыларды тіркеуге мүмкіндік бермейді. Көптеген сайттар басқа елдердің пошталық индекс деректерін сатып алады немесе пошталық индекс танылмаған жағдайларда жеңілдіктер жасайды. Пошталық индекстер интернетте нақты мекенжай қажет емес (немесе қолайлы емес) болған кезде, бірақ пайдаланушының қаласы немесе жалпы орналасқан жері белгілі болуы керек жағдайларда жиі қолданылады. Мысалдар (жоғарыдағы дүкенді табу мысалынан басқа) ауа райы болжамы, телебағдарламалар, жергілікті жаңалықтар және онлайн танысу (көп мақсатты сайттар, әдетте, басқа пайдаланушылар енгізген пошталық индекстерге сүйене отырып, белгілі бір пошталық индекстің шеңберінде іздейді).
Кредиттік картаның кепілдігі
Пошталық индекстер несиелік карталарды авторизациялауда қолданылады, әсіресе мекенжайды тексеру жүйесінде (AVS). Саудагер толық мекенжайды жинағанда, пошталық индекс AVS-тің маңызды бөлігі болып табылады. Кейбір жағдайларда, пошталық индекс AVS үшін ғана қолданылады, әсіресе қолтаңбаны немесе басқа да ақпаратты алу қиын болған жағдайларда, мысалы, жанармай құю станцияларында немесе сауда автоматтарында төлем жасағанда.