Кіріспе

Поштаны сұрыптау үшін әріптер мен сандардың тізбегі

Пошталық код (әлемдегі түрлі ағылшын тілді елдерде пошта индексі, пошта коды, PIN немесе ZIP коды деп те аталады) – поштаны сұрыптау мақсатында пошта мекенжайына қосылатын әріптердің, сандардың немесе олардың комбинациясы, кейде бос орындар мен тыныш белгілерді де қамтиды. 2021 жылғы мәліметтер бойынша, Халықаралық пошта одағы пошталық кодты қолдануды міндеттейтін 160 елді тізімдеген. Пошталық кодтар көбінесе географиялық аймақтарға берілсе де, кейде жеке мекенжайларға немесе үлкен көлемде пошта алатын мемлекеттік органдар мен ірі коммерциялық компаниялар сияқты ұйымдарға арнайы кодтар тағайындалады. Мысалы, француздық CEDEX жүйесін қарастыруға болады.

Тарих

Пошталық кодтардың дамуы ең алдымен ірі қалаларда басталды. Пошталық кодтар ірі қалалардағы пошталық округ нөмірлерімен (немесе пошталық аймақ нөмірлерімен) қолданыла бастады. Лондон 1857 жылы алғаш рет 10 округке бөлінді (EC (East Central), WC (West Central), N, NE, E, SE, S, SW, W және NW), 1864 жылы Ливерпульді қамту үшін төрт округ құрылды; ал Манчестер/Салфорд 1867/68 жылдары сегіз нөмірленген округке бөлінді. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін мұндай пошталық округ немесе аймақ нөмірлері түрлі ірі еуропалық қалаларда да болды. Олар АҚШ-та кемінде 1920 жылдарға дейін сақталды, мүмкін жергілікті пошта бөлімшелері деңгейінде ғана іске асырылды (мысалы, 1920 жылғы «Бостон 9, Массачусетс» мысалдары расталған), бірақ олар, әрине, барлық ірі АҚШ қалаларында (USPOD жүйесі бойынша) Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қолданылмады. 1930 жылға дейін немесе одан ертерек, пошталық округ немесе аймақ нөмірлеу жоспарларын ірі қалалардан тыс, тіпті шағын қалалар мен ауылдық жерлерді қамту идеясы пайда болды. Осы жоспарлар бүгінгі таңда белгілі пошталық кодтарға айналды. АҚШ пошталық кодтарының атауы «ZIP кодтары» аймақтық жоспардан аймақты жақсарту жоспарына, яғни «ZIP» жүйесіне дейінгі эволюциялық дамуын көрсетеді. Заманауи пошталық кодтар алғаш рет 1932 жылдың желтоқсан айында Украина КСР-да енгізілді, бірақ бұл жүйе 1939 жылы тоқтатылды. Пошталық кодты енгізген келесі ел 1941 жылы Германия, одан кейін 1950 жылы Сингапур, 1958 жылы Аргентина, 1963 жылы АҚШ және 1964 жылы Швейцария болды. Ұлыбритания өзінің қазіргі жүйесін 1959 жылы Норвичте енгізе бастады, бірақ ол 1974 жылға дейін бүкіл елде қолданылмады.

Сақталған таңбалар

Нидерландыда пошталық кодтар бастапқыда техникалық себептермен "F", "I", "O", "Q", "U" және "Y" әріптерін қолданбады. Бірақ қазіргі кездегі барлық мүмкін комбинациялар қолданысқа енгендіктен, 2005 жылдан бастап жаңа мекенжайлар үшін осы әріптерді пайдалануға рұқсат берілді. "SS" (Schutzstaffel), "SD" (Sicherheitsdienst) және "SA" (Sturmabteilung) әріптерінің тіркесімдері Екінші дүниежүзілік соғыстағы нацистік басқыншылықпен байланысты болғандықтан қолданылмайды. Канададағы пошта кодтарында "D", "F", "I", "O", "Q" немесе "U" әріптері болмайды, себебі автоматтандырылған сұрыптау үшін қолданылатын оптикалық таңбаларды тану (OCR) құрылғысы оларды басқа әріптермен және сандармен шатастыруы мүмкін. "W" және "Z" әріптері қолданылады, бірақ қазіргі уақытта олар алғашқы әріп ретінде қолданылмайды. Канадалық пошта кодтары келесі форматта кезектесіп әріптер мен сандарды пайдаланады: A9A 9A9. Ирландиядағы eircode жүйесі тек келесі әріптерді қолданады: A, C, D, E, F, H, K, N, P, R, T, V, W, X, Y. Бұл OCR-де шатасуды болдырмау және eircode-тің соңғы төрт символы кездейсоқ болғандықтан, сөздердің ұқсас жазылуын жасау арқылы екі мағыналы сөздердің пайда болуын болдырмау үшін жасалған.

Елдің кодының префикстері

ISO 3166 1 alpha 2 ел кодтарын Еуропалық стандарттау комитеті де, Дүниежүзілік пошта одағы да 1994 жылдан бастап пошта кодтарымен бірге қолдануға ұсынды, бірақ олар кеңінен таралған жоқ. Андорра, Әзірбайжан, Барбадос, Эквадор, Латвия және Сент-Винсент және Гренадиндер елдері өздерінің пошта кодтарында ISO 3166 1 alpha 2 префиксін пайдаланады. Кейбір елдерде (әсіресе континенттік Еуропада, онда төрт немесе бес таңбалы сандық пошта индексі қалыпты жағдай) сол елге халықаралық пошта жіберген кезде сандық пошта индексіне ел коды қосымша ретінде жазылады.

Кодтың орналасуы

Пошта қызметтерінің пошталық кодтарды форматтау және орналастыру ережелері өзгеше. Көптеген ағылшын тілдес елдерде пошталық код қала немесе қалашықтың атынан кейін, мекенжайдың соңғы бөлігі ретінде жазылады, ал көптеген континенттік Еуропа елдерінде ол қала немесе қалашықтың атынан бұрын келеді. Егер қала атынан кейін жазылса, ол бір жолда немесе жаңа жолда болуы мүмкін. Беларусь, Қырғызстан, Ресей және Түрікменстан елдерінде пошталық код мекенжайдың басында көрсетіледі. Жапонияда жапон тілінде жазылғанда мекенжайдың басында, ал латын әліпбиінде жазылғанда соңында жазылады.

Географиялық қамту

Пошталық индекстер көбінесе географиялық аумақтарға тағайындалады. Кейде индекстер жеке мекенжайларға немесе көп көлемде хат алатын мекемелерге, мысалы, мемлекеттік органдарға немесе ірі коммерциялық компанияларға беріледі. Бір мысал – француздық Cedex жүйесі.

Пошталық аймақ нөмірлері

Пошталық кодтар осы сияқты қолданылмас бұрын, ірі қалалар көбінесе пошталық аймақтарға немесе пошталық округтерге бөлінетін, әдетте әрбір қалада 1-ден бастап нөмірленетін. Жаңа пошталық код жүйелері көбінесе ескі аймақ нөмірлерін қамтиды, мысалы, Лондонның пошталық округ нөмірлері сияқты. Ирландия Дублинде әлі де пошталық округ нөмірлерін пайдаланады. Жаңа Зеландияда Окленд, Веллингтон және Крайстчерч қалалары пошталық аймақтарға бөлінген, бірақ олар қолданыстан шығып, жаңа пошталық код жүйесі енгізілген соң қазіргі кезде қажетсіз болып қалды.

Әкімшілік шекараларға жақын анықталған кодтар

Францияда пошта индексінің алғашқы екі цифры департаменттердің сандық коды ретінде қолданылады, Корсикадағы 2А және 2В кодтарына ие екі департаменттен басқа, олар пошта индексі ретінде 20 нөмірін пайдаланады. Бұдан әрі, бұл кодтар поштаны жеткізуге жауапты департаменттің коды болып табылады, сондықтан бір департаменттегі мекенжайдың пошта индексі көрші департаменттің нөмірімен басталуы мүмкін.

Әкімшілік шекараларға жанама түрде анықталған кодтар

АҚШ-тағы пошталық индекстердің бірінші цифры жеке штаттарды білдіреді. Алғашқы үш цифр бойынша штатты анықтауға болады, бірақ кейбір ерекшеліктер бар, онда аймаққа көршілес штаттың орталық кеңсесі қызмет көрсетеді. Канадада да бірінші әріп провинцияны немесе территорияны көрсетеді, алайда Квебек және Онтарио провинциялары бірнеше әріптелген кіші аймақтарға бөлінген (мысалы, Монреаль және Лавал үшін H әрпі), ал Солтүстік-Батыс территориялар мен Нунавут X әрпін ортақ пайдаланады.

Әкімшілік аймақтардан тәуелсіз түрде анықталған кодтар

Германиядағы пошталық кодтардың алғашқы екі цифры әкімшілік аймақтарға тәуелсіз аймақтарды анықтайды. Бірінші цифрдың кодтау кеңістігі толығымен қолданылады (0–9); алғашқы екі цифрдың біріктірілуі 89% деңгейінде пайдаланылады, яғни 89 пошта аймағы белгіленген. 11-аймақ географиялық емес. Royal Mail Ұлыбританияда пошталық кодтарды негізінен тиімді тарату үшін жасады. Дегенмен, адамдар кодтарды белгілі бір аймақтармен байланыстырды, нәтижесінде кейбір адамдар белгілі бір кодты алуға немесе алмауға ниет білдірді. Сондай-ақ, «пошталық код лотереясы» деген түсінік бар. Бразилиядағы 8 цифрлы пошталық кодтар – бес цифрлы аймақтық пошталық кодтардың дамуы. 1990 жылдары Бразилияның бес цифрлы пошталық коды (суретте көрсетілген), DDDDD, үш цифрлы қосымша DDDDD SSS алды, бірақ бұл қосымша әкімшілік аудандық иерархиямен тікелей байланысты емес. Бұл қосымша тек логистикалық себептермен жасалды. Пошталық кодты тағайындау кейбір ерекше жағдайларда жеке жер учаскелеріне берілуі мүмкін. Бразилияда оларды «ірі қабылдаушылар» деп атайды және оларға 900–959 қосымшалары беріледі. Пошталық кодты жер учаскесінің (суретте көрсетілген) бүкіл ауданымен байланыстыру – қателік. Пошталық код көбінесе жер учаскесімен байланысты, бірақ пошталық кодтар көбінесе көшелердегі кіру нүктелерімен байланысты. Шағын немесе орташа үйлерде, әдетте, бір ғана басты қақпа болады, ол – жеткізу нүктесі. Парктер, сауда орталықтары және ірі үйлер сияқты үлкен кәсіпорындарда бірнеше кіреберістер мен жеткізу нүктелері болуы мүмкін.

Чехословакия

Чехословакия 1973 жылы пошталық маршрут нөмірлерін (PSČ – poštovní směrovací čísla) енгізді. Код екі топқа бөлінген 5 цифрдан тұрады: NNN NN. Бастапқыда бірінші топ аудандық көлік орталығын көрсетсе, екінші топ пошта бөлімшелерінің жинау маршрутындағы реттілігін білдірді. Бірінші топтағы бірінші цифр аймақпен байланысты, екінші цифр – жинақтау көлік түйінін (sběrný přepravní uzel, SPU), ал үшінші цифр – «аудандық көлік түйінін» (okresní přepravní uzel) көрсетеді. Бірақ, кейін өңдеу орталықтандырылып, механикаландырылды, бірақ кодтар өзгеріссіз қалды. Бөлінгеннен кейін Словакия және Чехия бұл жүйені сақтап қалды. Чехияда бастапқы цифры 1, 2, 3, 4, 5, 6 немесе 7 болатын кодтар қолданылады, ал Словакияда бастапқы цифры 8, 9 немесе 0 болатын кодтар қолданылады. Дегенмен, кейбір ірі компаниялар мен ұйымдардың өздеріне жеке пошталық кодтары бар. 2004–2006 жылдары Словакияда жүйені реформалауға тырысылды, әрбір пошта тасқарышының жеке пошталық коды болуын қамтамасыз ету мақсатында, бірақ бұл өзгеріс іске аспады.

Нидерланды

Нидерландыдағы пошталық кодтар, пошта индекстері деп те аталады, санды-әріптік болып келеді, яғни төрт саннан, содан кейін бір бос орыннан және екі әріптен тұрады (NNNN AA). Пошта индексіне үй нөмірін қоссаңыз, мекенжай толық анықталады, көше және қала атаулары қажет болмайды. Мысалы: 2597 GV 75 пошта жөнелтілісін тікелей Тео Манн бульвары 75, 's Gravenhage (Гаага халықаралық мектебі) мекенжайына жеткізеді.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та негізгі пошта индексі бес саннан тұрады. Алғашқы үш сан географиялық аймаққа (әдетте штаттың үлкен бөлігіне) қызмет ететін нақты секциялық орталықты немесе орталық сұрыптау мекемесін анықтайды. Келесі екі сан нақты бір пошта бөлімін анықтайды, ол қаланың бір бөлігіне (қалалық немесе ірі қала маңындағы ауданда) немесе толық ауылға, қалаға немесе шағын қалаға және оның төңірегіне (шағын қала маңындағы немесе ауылдық жерде) қызмет көрсетеді. ZIP+4 деп аталатын пошта индексінің кеңейтілген түрі бар, ол негізгі бес цифрлы пошта индексінен кейін тире және төрт қосымша цифрдан тұрады. Бұл цифрлар нақты жеткізу маршрутын анықтайды, мысалы, ғимараттың бір жағы, пәтерлер тобы немесе үлкен кеңсе ғимаратының бірнеше қабаты. ZIP+4 пайдалану USPS жүйесінде жоғары дәлдік, қайталамалықты азайту және сұрыптау тиімділігін қамтамасыз етеді, бірақ ол міндетті емес және халық арасында кеңінен қолданылмайды. Оны көбінесе бизнес-хаттарды жіберушілер ғана пайдаланады. Автоматтандырылған пошта машиналарын пайдаланатын көп көлемдегі бизнес-хаттарды жіберушілер үшін USPS «Интеллектуалды пошта» штрих-коды стандартын енгізді, ол ZIP+4 кодынан және екі цифрлы жеткізу нүктесінен тұратын штрих-код. Бұл 11 цифрлы сан теориялық тұрғыдан елдегі әрбір мекенжай үшін бірегей идентификатор болып табылады.

Бір пошталық код жүйесін ортақтастыратын мемлекеттер мен теңізден тыс аумақтар

Француздық теңізден тыс департаменттер мен аумақтар бес таңбалы француз пошталық код жүйесін пайдаланады, әр код үш таңбалы департамент идентификаторынан басталады. Монако да француз жүйесіне енгізілген, бірақ оның жеке жүйесі жоқ. Ұлыбританияның Гернси, Джерси және Мэн аралдары Ұлыбританияның пошталық код жүйесінің бөлігі болып табылады. Олар AAN NAA және AANN NAA схемаларын қолданады, онда алғашқы екі әріп бірегей кодты білдіреді (тиісінше GY, JE және IM). Көптеген теңізден тыс аумақтар Ұлыбритания үлгісіндегі пошталық кодтарды қолданады, әр аумақ немесе тәуелділік үшін бір пошталық код қарастырылған, бірақ олар Ұлыбританиядағы Royal Mail үшін халықаралық бағыттар ретінде қарастырылады және Ұлыбритания ішкі бағаларының орнына халықаралық тарифтер қолданылады. Ангилья, Бермуд, Британдық Виргин аралдары және Кайман аралдары сияқты төрт теңізден тыс аумақ өздерінің жеке жүйелері мен форматтарына ие. Тынық мұхитының арал мемлекеттері – Палау, Маршалл аралдары және Микронезия Федеративтік Штаттары тәуелсіз мемлекеттер болғанына қарамастан, АҚШ пошталық индексі жүйесінің құрамында қалады. Сан-Марино және Ватикан қаласы Италияның пошталық код жүйесіне кіреді, ал Лихтенштейн Швейцарияның жүйесін пайдаланады, сондай-ақ Италияның Кампионе-д'Италия және Германияның Бюсинген-ам-Хохрейн эксклавы да осы жүйелерді қолданады, бірақ олар да сәйкесінше елдерінің пошталық код жүйелеріне кіреді. Чехия мен Словакия бұрынғы Чехословакияның кодтарын пайдалануды жалғастыруда, олардың диапазондары қабаттаспайды. 2004–2006 жылдары Словакия жүйені реформалауды жоспарлады, бірақ бұл жоспар кейінге шегерілді және, мүмкін, тоқтатылды. Чехияда жүйені өзгертуге елеулі күш жұмсалмады.

Қолжетімділік

Кейбір елдерде пошта органдары кодтар базасына қол жеткізу үшін төлем қабылдайды. 2010 жылдан бастап Ұлыбритания үкіметі Ұлыбритания пошта кодтарына қатысты белгілі бір географиялық деректер жиынтығы бойынша лицензиялық төлемдерді жою мүмкіндігін қарастырып жатыр.