Кіріспе

Сәулет тарихының уақыт жолдары

Бұл сәулет тарихының уақыт жолдары, әр жылды сәулет беттерінде тізімдейді. Сәулет және оған байланысты салалардағы – құрылымдық инженерия, ландшафттық сәулет және қала құрылысы – маңызды оқиғалар. Әр жыл үшін бір маңызды сәулеттік жетістік көрсетілген. Мазмұны Сәулеттегі оқиғалардың шолуы – жылдар бойынша21-ғасыр: 2000-ші жылдар – 2010-шы жылдар – 2020-шы жылдар20-ғасыр: 1900-ші жылдар – 1910-шы жылдар – 1920-ші жылдар – 1930-шы жылдар – 1940-шы жылдар – 1950-ші жылдар – 1960-шы жылдар – 1970-ші жылдар – 1980-шы жылдар – 1990-шы жылдар19-ғасыр: 1800-ші жылдар – 1810-шы жылдар – 1820-ші жылдар – 1830-шы жылдар – 1840-шы жылдар – 1850-ші жылдар – 1860-шы жылдар – 1870-ші жылдар – 1880-шы жылдар – 1890-шы жылдар18-ғасыр: 1700-ші жылдар – 1710-шы жылдар – 1720-ші жылдар – 1730-шы жылдар – 1740-шы жылдар – 1750-ші жылдар – 1760-шы жылдар – 1770-ші жылдар – 1780-шы жылдар – 1790-шы жылдар18-шы ғасырға дейінгі кезең: 1000-шы жылдар – 1100-шы жылдар – 1200-шы жылдар – 1300-шы жылдар – 1400-шы жылдар – 1500-шы жылдар – 1600-шы жылдар 3-мыңжылдық б.з.д. – 2-мыңжылдық б.з.д. – 1-мыңжылдық б.з.д. – 1-мыңжылдық б.з.
FORCETOC
Төмендегі жылдар бойынша мақалалар (қалың әріптермен) маңызды оқиғаға сілтеме ретінде берілген.

2020 жылдар

2026 жылы Саграда Фамилияның аяқталуы күтілуде. 2024 жылы Солтүстік Кореядағы Біріктіру аркасы бұзылды. 2022 жылы Түркиядағы 1915 жылғы Чанаккале көпірі, әлемдегі ең ұзын аспалы көпір аяқталды. 2021 жылы Нью-Йорктегі Central Park Tower, әлемдегі ең биік тұрғын үй ғимараты аяқталды. 2020 жылы Мексиканың Монтеррей қаласындағы Торрес-Обиспадо Латын Америкасындағы ең биік көкжиек аяқталды.

2000 жылдар

2009 – CityCenter Невада штатының Парадайс қаласындағы Лас-Вегас жолағында ашылды. Бұл жоба АҚШ тарихындағы жеке қаржымен қаржыландырылған ең ірі құрылыс жобасы болып табылады. 2008 – "Су текшесі", "Құс ұясы", Оңтүстік теміржол станциясы және Пекин қаласындағы 2008 жылғы жазғы Олимпиада ойындарына дайын болған басқа да ғимараттар аяқталды. 2007 – Таральд Лундевалл Норвегияның Осло қаласындағы Осло опера театрын аяқтады. 2006 – Бұрынғы Әлемдік сауда орталығының орнында "Азаттық мұнарасының" құрылысы басталды. 2005 – Голланд архитектор Рем Колхас жобалаған "Casa da Música" Португалияның Порту қаласында ашылды. 2004 – Норман Фостер жобалаған 30 St Mary Axe (сонымен қатар "Қырыққабат" және Swiss Re Building деп те аталады) Лондон қаласында аяқталды. 2003 – C. Y. Lee & Partners жобалаған Тайбэй 101, 2004-2010 жылдар аралығында әлемдегі ең биік ғимарат болып шаңырағына дейін салынысты. 2002 – Архитектор Стивен Холл жобалаған Симмонс Холл жатақханасы Массачусетс технология институтында аяқталды. 2001 – Даниэль Либескинд жобалаған Берлин еврей мұражайы жұртшылыққа ашылды. 2000 – Эмираттар мұнаралары Дубайда аяқталды, ал Лондон көзі Лондонда ашылды.

1970 жылдар

1979 – Чарльз Мур Нью-Орлеандағы Италия алаңының дизайнын жасады. 1978 – Венадағы (Австрия) Біріккен Ұлттар қаласы аяқталды. 1977 – Ренцо Пиано, Ричард Роджерс және Джанфранко Франчини жобалаған Париждегі Жорж Помпиду орталығы ашылды. 1976 – Чемберлин, Пауэлл және Бон жобалаған Барбикан-эстейт Лондон қаласында ашылды. 1976 – Торонтодағы CN мұнарасы құрлықтағы ең биік жеке тұрған құрылыс ретінде ашылды. 1975 – Оңтүстік Кореяның Сеул қаласында Сеул мұнарасының құрылысы аяқталды. 1974 – Бангладештің Дакка қаласындағы Ұлттық ассамблея ғимараты аяқталды. 1973 – Минору Ямасаки жобалаған Нью-Йорктегі Дүниежүзілік сауда орталығы ашылды. 1972 – Уильям Перейра жобалаған Калифорния штатының Сан-Франциско қаласындағы Трансамерика пирамидасы аяқталды. 1971 – Марк Ротко мен Филип Джонсон жобалаған Хьюстон қаласындағы Ротко капелласы аяқталды. 1970 – Брюс Грэм және Фазлур Хан (Skidmore, Owings & Merrill) жобалаған Чикагодағы Sears мұнарасының құрылысы басталды.

1960 жылдар

1969 ж. Берлиндегі "Фернзехтурм" ашылды. Людвиг Мис ван дер Роэ мен Уолтер Гропиус қайтыс болды. 1968 ж. Берлинде Мис ван дер Роэдің Жаңа Ұлттық галереясы аяқталды. 1967 ж. Монреальде өткен "Экспо 67" көрмесінде америкалық павильон, Бакминстер Фуллер жобалаған геодезиялық күмбез және Моше Сафди жобалаған "Хабитат 67" тұрғын үй кешені таныстырылды. 1966 ж. Миссури штатының Сент-Луис қаласында Ээро Саариненнің Gateway Arch құрылысы аяқталды. 1965 ж. НАСА-ның Кейп-Канаверал VAB, Ниагара Скайлон мұнарасы, Филадельфияның LOVE паркі, Тель-Авивтің Шалом Мейр мұнарасы және Салк институты ашылды. 1964 ж. Нью-Йорк әлемдік көрмесін "Юнисфера" жетекшілік етті. 1963 ж. Үндістанның Чандигарх қаласында Ассамблея сарайының құрылысы аяқталды. 1962 ж. Чарльз В. Мурдың "Оринда үйі" жобасы аяқталды. 1962 ж. Сиэтл Space Needle және Саариненнің JFK әуежайындағы TWA терминалы ашылды. 1961 ж. Луис Кан Филадельфиядағы Пенсильвания университетінің Ричардс медициналық ғимаратын аяқтады. 1960 ж. Лусио Коста мен Оскар Нимейер Бразилияның жаңа астанасы Бразилия қаласының ғимараттарын жобалады. Лондонда BBC телеорталығы ашылды.

1950 жылдар

1959 ж. Нью-Йорктегі Франк Ллойд Райттың Гуггенхайм мұражайы 16 жылдық жұмыстан кейін аяқталды. 1958 ж. Людвиг Мис ван дер Рохе мен Филип Джонсон жобалаған Нью-Йорктегі Сиграм ғимараты құрылысы аяқталды. 1957 ж. Берлинде өткен Interbau 57 көрмесінде Альвар Аалто, Вальтер Гропиус және оның The Architects' Collaborative (TAC) тобы, сондай-ақ Ле Корбюзьенің құрылыстары ұсынылды. 1956 ж. Мис ван дер Рохе жобалаған Чикагодағы Иллинойс технология институтының Король залы аяқталды. 1955 ж. Ле Корбюзьенің Франциядағы Роншамп қаласындағы Нотр-Дам дю-Ото шіркеуі және Калифорния штатының Анахайм қаласындағы Диснейленд (әлемдегі алғашқы ойын-сауық паркі) аяқталды. 1954 ж. Луис Кан АҚШ-тың Коннектикут штатындағы Нью-Хейвен қаласында Йель университетінің өнер галереясын аяқтады. 1953 ж. Уоллес Харрисон мен Макс Абрамовиц басқарған жобалау тобы Нью-Йорктегі Біріккен Ұлттар Ұйымының штаб-пәтерін аяқтады. 1952 ж. Ле Корбюзье Марсельдегі Unité d'Habitation жобасын аяқтады. 1951 ж. Мис ван дер Роэнің Чикагодағы Lake Shore Drive тұрғын үй кешені аяқталды. 1950 ж. Санта-Моникада, Калифорнияда Чарльз және Рей Иймс жобалаған Иймс үйі аяқталды.

1940 жылдар

1949 жылы Филип Джонсон Коннектикут штатының Нью-Канан қаласындағы әйнек үйді жобалады. 1948 жылы Пьетро Беллуски Орегон штатының Портленд қаласында Equitable ғимаратын аяқтады. 1947 жылы Альвар Аалто Массачусетс технология институтында Бейкер Хаус жатақханаларын салды. 1946 жылы Ле Корбюзье Ла-Рошель Ла-Пальис үшін жоспарлар жасады, ал Франциядағы Сен-Ди-де-Воже қаласын қайта құруға жасаған тырысы сәтсіз аяқталды. 1945 жылы Джон Энтенза "Arts & Architecture" журналының редакторы ретінде Case Study Houses бағдарламасын іске қосты. 1944 жылы Франк Ллойд Райт Висконсин штатының Расин қаласындағы Джонсон Уакс штаб-пәтері үшін ғылыми-зерттеу мұнарасын салды. 1943 жылы Оскар Нимейер Бразилиядағы Пампульха жобасын аяқтады. 1942 жылы Виши Ле Корбюзьенің Алжир үшін жасаған Obus E жоспарын қабылдамады. 1941 жылы Австралияның Канберра қаласындағы Австралия соғыс ескерткіші аяқталды. 1940 жылы Питер Беренс қайтыс болды.

1900-жылдар

1909 – Франк Ллойд Райт Чикаго маңындағы Роби үйін аяқтады. 1908 – Адольф Лоос «Бейне және қылмыс» атты мақаласын жариялады. 1907 – Гауди Барселонадағы Каса Батльоны аяқтады. 1906 – Люсьен Вайсенбургер өз үйін аяқтады, ол Нанси, Мёрт және Мозельдегі модерн стилінің керемет үлгісі. 1905 – Райт Иллинойс штатының Оук-парк қаласында Юнити Темпл ғибадатханасын жобалады. 1904 – Отто Вагнер Венадағы Пошта үнемдеу банкінің ғимаратын аяқтады. 1903 – Йозеф Хоффман Венадағы Мозер үйін аяқтады. 1902 – Отто Вагнердің Вена қалалық теміржол жүйесі (Stadtbahn) аяқталды. 1901 – Джон МакАртур кіші әлемдегі ең биік тас ғимарат – Филадельфия қалалық әкімшілік ғимаратын (Екінші Империя стилінде) аяқтады. 1900 – Виктор Лалук Парижде Гара д’Орсе салды, кейін ол атақты Орсе мұражайы болды.

1890 жылдар

1899 – Гектор Гимарға Париж метрополитенінің эдикулдарын жобалау тапсырылады, олар модерн дизайнының айқын белгісіне айналды. 1898 – Виктор Хорта өзінің жеке үйін, кейін Хорта мұражайы болар үйін жобалайды. 1897 – Хендрик Берлаж Амстердам қор биржасын жобалайды. 1896 – Евгений Валлин Нансиде (Франция) өзінің үйі мен студиясын аяқтайды, ол «École de Nancy» мүшелері салған көптеген модерн құрылыстарының біріншісі болды. 1895 – АҚШ-тағы ең ірі үй – Билтмор иелігі Солтүстік Каролина штатының Ашвилл қаласында Вандербилт отбасы үшін аяқталады. 1894 – Луис Салливан Буффалода (Нью-Йорк штаты) Гарантиялық ғимаратты салады. 1893 – Виктор Хорта Брюссельде модерн стиліндегі алғашқы толыққанды құрылым деп есептелетін «Hôtel Tassel» үйін салады. 1892 – Модернист сәулетші Ричард Нейтра дүниеге келеді. 1891 – Луис Салливан Сент-Луистегі Уэйнрайт ғимаратын аяқтайды. 1890 – Луис Салливан мен Данкмар Адлер Чикагодағы Аудитория ғимаратын салады.

1880 жылдар

1889 – 1889 жылы Парижде өткен көрмеде темір, болат және шыныдан жасалған жаңа технологиялардың кейбіреулері, оның ішінде Эйфель мұнарасы таныстырылды. 1888 – Барселонадағы 1888 жылғы Универсалды көрмеде Lluís Domènech i Montaner және басқа да каталондық сәулетшілердің көптеген ғимараттары көрсетілді. 1887 – H. H. Ричардсонның Чикагодағы Маршалл Филд дүкені құрылысы аяқталды. 1886 – Людвиг Мис ван дер Роэ дүниеге келді. 1885 – Уильям Ле Барон Дженни Чикагода алғашқы металл каркасты көкжай – "Үй Сақтандыру ғимараты" құрылысын салды. 1884 – Гаудиге Барселонадағы Саграда Фамилия шіркеуін салуға тапсырыс берілді, ол 1926 жылға дейін осы жобада жұмыс істеді. 1883 – Антони Гауди Барселонадағы Casa Vicens үйін аяқтады. 1881 – Лондонда Табиғат тарихы мұражайы ашылды. 1880 – 632 жылдық құрылыс салғаннан кейін Кельн соборы аяқталды.

1870 жылдар

1879 жылы Луис Салливан Чикагодағы Данкмар Адлер фирмасына қосылады. 1878 жылы Георг Доллман жобалаған Бавариядағы Херренхимзейде құрылыс жұмыстары басталады. Сэр Джордж Гилберт Скотт қайтыс болады. 1877 жылы Сэр Джордж Гилберт Скотттың жобасы бойынша Лондондағы Сент-Панкрас теміржол станциясы аяқталады. 1876 жылы Готфрид Семпер жобалаған Байройт Фестшпильхаусының құрылысы бітіріледі. 1875 жылы Парижде Гарнье операсы аяқталады. 1874 жылы Калифорния штатының Сакраменто қаласында Калифорния штатының Капитолий ғимараты аяқталады. 1873 жылы Австралияның Мельбурн қаласындағы шотланд шіркеуі бітіріледі. 1872 жылы Лондондағы Альберт ескерткіші, Сэр Джордж Гилберт Скотттың жобасы бойынша, ашылады. 1871 жылы Үлкен Чикаго өрті қаланың көп бөлігін қиратып, құрылыс шарына түрткіс береді; Лондондағы Корольдік Альберт залы аяқталады. 1870 жылы Адольф Лоос дүниеге келеді.

1860 жылдар

1869 жылы Жорж Бие дүниеге келді. 1868 жылы Питер Беренс және Чарльз Ренни Маккинтош дүниеге келді. 1868 жылы Кореяның Кёнбоккунг сарайы қайта жаңартылды. 1867 жылы Франк Ллойд Райт дүниеге келді. Уильям Ле Барон Дженни Чикаго қаласында өзінің архитектуралық практикасын ашты. 1866 жылы Лондондағы Сент-Панкрас қонақ үйінің құрылысы аяқталды. 1865 жылы француз архитекторі Пол Шарбоннье дүниеге келді. 1864 жылы француз модернінің архитекторі Жюль Лавирот дүниеге келді. 1863 жылы Вашингтондағы АҚШ Капитолий ғимаратының күмбезі құрылысы аяқталды. 1862 жылы Анри Лабруст Франция Ұлттық кітапханасында (Ришелье алаңында) оқу залын салуды бастады. 1861 жылы Виктор Хорта дүниеге келді. 1860 жылы АҚШ-тағы ең ірі сегізбұрышты резиденция Лонгвудтың құрылысы Миссисипи штатының Нэтчез қаласында басталды.

1840 жылдар

1849 жылы Джон Раскиннің «Архитектураның жеті шамдары» жарияланды. 1848 жылы Вашингтон қаласында Вашингтон монументінің құрылысы басталды, бірақ ол 1885 жылға дейін аяқталмады. 1847 жылдың 24 тамызында Чарльз Фоллен МакКим дүниеге келді (1909 жылы қайтыс болды). 1846 жылдың 4 қыркүйегінде «Burnham and Root» фирмасының өкілі Дэниел Бернхэм дүниеге келді. 1845 жылы Чарльз Барри мен Джон Нэш жобалаған Лондондағы Трафальгар алаңы аяқталды. 1844 жылы Украинаның Харьков қаласындағы Успенский соборы аяқталды. 1843 жылы Парижде Анри Лабрусттың Сент-Женевьева кітапханасының құрылысы басталды. 1842 жылы Париждегі Мадлен шіркеуі шіркеу ретінде қасиеттендірілді. 1841 жылы Отто Вагнер дүниеге келді. 1840 жылы Лондондағы Парламент үйінің құрылысы басталды, оны сэр Чарльз Барри мен Август Уэлби Нортмор Пуджин жобалаған.

1830-шы жылдар

1839 жылы Фрэнк Фурнес Филадельфияда дүниеге келді. 1838 жылы Ридо залын шотланд сәулетшісі Томас Маккей салды. 1837 жылы Ұлыбритания сәулетшілердің Корольдік институты (RIBA) құрылды. 1836 жылы А. В. Н. Пугин өзінің "Контрастар" атты еңбегін жариялады, бұл католиктік, готикалық сәулеттің моральдық принциптері туралы трактат. 1835 жылы Нью-Орлеан монетаханасы, Дахлонега монетаханасы және Шарлотта монетаханасы Уильям Стриклендтің жобасы бойынша салынды және үш жыл ішінде монета шығара бастады. 1834 жылы АҚШ-тағы Сан-Франциско және Карсон-Сити монетаханаларының дизайнері Альфред Б. Муллет Ұлыбританияда дүниеге келді. 1833 жылы Уильям Стрикленд Филадельфиядағы алғашқы монетахананың құрылысын аяқтады. 1832 жылы Уильям Ле Барон Дженни дүниеге келді. 1830 жылы Берлиндегі Карл Фридрих Шинкель жобалаған Алтес мұражайы жеті жылдық құрылыс жұмысынан кейін аяқталды.

1820-шы жылдар

1829 – Филадельфияда Джон Гавиленд жобалаған паноптикон дизайнындағы Шығыс штатының жазалау орындасы ашылды. 1828 – Джон Нэш жобалаған Лондондағы Мрамор арка аяқталды. 1827 – британдық готикалық жаңғыру архитекторы Уильям Бурджес дүниеге келді. 1826 – Уэльстегі Менай бұғазы арқылы салынған Томас Телфорд жобалаған Менай аспалы көпірі аяқталды. 1825 – Ақ үйге алдыңғы және артқы портиктер қосылды. 1824 – Дублиндегі Шелборн қонақ үйі құрылысы аяқталды. 1823 – Лондондағы Британ мұражайының құрылысы басталды, жобасын (Сэр) Роберт Смирк жасады. 1822 – ландшафт архитекторы Фредерик Лоу Олмстед дүниеге келді. 1821 – Карл Фридрих Шинкель Берлиндегі Schauspielhaus-ты аяқтады, ал Бенджамин Латробтың Балтимор базиликасы да аяқталды. 1820 – Бенджамин Латроб қайтыс болды.

1810-шы жылдар

1819 жылы ағылшын сәулетшісі Хорас Джонс дүниеге келді. 1818 жылы американдық сәулетші Джеймс Ренвик кішісі дүниеге келді.
1817 жылы Лондондағы Дулуич сурет галереясы сэр Джон Соанның жобалауымен алғашқы мақсатты түрде салынған өнер галереясы ретінде ашылды. 1816 жылы Джеймс Уокердің жобасымен Лондонның орталығында Темза өзені арқылы салынған Регент көпірі пайдалануға берілді. 1815 жылы Джон Нэш Брайтон павильонын болашақ король Георг IV үшін қайта жобалады. 1814 жылы британдық әскер Вашингтондағы Ақ үйді өртеп, толығымен қиратты. 1813 жылы Александр Теодор Бронгнярт қайтыс болды. 1812 жылы П. Ф. Робинсонның жобасымен Лондондағы Египет залы құрылысы аяқталды. 1811 жылы Бенджамин Латроуб жобалаған АҚШ Капитолиінің құрылысы аяқталды. Джордж Гилберт Скот дүниеге келді. 1810 жылы Жан Франсуа Томас де Томонның жобасымен ескі Санкт-Петербург қор биржасы аяқталды.

XIX ғасыр

1809 жылы қала құрылысшысы Барон Хаусманн дүниеге келді. 1808 жылы Александр Теодор Бронгнярт жобалаған Париж биржасының құрылысы басталды. 1807 жылы Мексиканың Гуанахуато штатындағы Селая қаласындағы Вирген дель Кармен ғибадатханасы аяқталды. 1806 жылы Жан Шальгриннің жобасымен Наполеон Бонапарт тапсырысы бойынша Париждің Жеңіс аркасы салынды. 1805 жылы Томас Телфорд жобалаған Эльсмир каналы аяқталды. 1804 жылы Багам аралдарындағы Үкімет үйінің құрылысы бітті. 1803 жылы Үндістанның Батыс Бенгалия штатындағы Калькутта қаласындағы Радж Бхаван аяқталды. 1802 жылы Мексиканың Халиско штатындағы Гвадалахара қаласындағы Әулие Филипп Нери ғибадатханасы аяқталды. 1801 жылы Анри Лабруст дүниеге келді. 1800 жылы Вашингтондағы Ақ үйді клиент Джордж Вашингтон, жоспарлаушы Пьер Л’Энфант және сәулетші Джеймс Хобаннан құралған команда аяқтады.

17 ғасыр

1690-шы жылдар – Тибетте Потала сарайы аяқталды. 1690-шы жылдар – Италияның Сицилиядағы Ното қаласы жер сілкінісінен (1693) қирады, Барокко стилінде қайта құру бағдарламасы басталады. 1680-ші жылдар – Париждегі Инвалидтер шіркеуі Жюль Хардуан Мансарт салған. 1670-ші жылдар – Кристофер Рен жобалаған Лондондағы Корольдік Гринвич обсерваториясы (1676) аяқталды. 1660-шы жылдар – Людовик XIV, архитектор Жюль Хардуан Мансартпен бірге Версаль сарайын кеңейтуді бастайды (1661); Петерсберг цитаделінің негізі қаланды, Германияның Эрфурт қаласы (1665). 1650-ші жылдар – Римдегі Сант-Агнесе шіркеуі аяқталды, оны Боромини мен Карло Райналди жобалаған. 1640-шы жылдар – Борромини Римдегі Сант-Иво-алла-Сапиенца шіркеуін салады. 1630-шы жылдар – Император Шах Джахан Үндістанның Агра қаласында Тадж Махалды салады. 1630-шы жылдар – Борромини Римдегі Сан-Карло алле Квартро Фонтане шіркеуін салады. 1620-ші жылдар – Ватикан қаласында Әулие Петр базиликасы аяқталды (1626). 1610-шы жылдар – Мұхаммедрейза Исфахани Иранның Исфахан қаласында Нагш-и-Жахан алаңын салады. 1600-шы жылдар – Иранның Исфахан қаласында 33 көпір салынды.

Неолит дәуірі

4 мыңжылдық б.з.д. – Хараппа көне қаласы салынды. 5 мыңжылдық б.з.д. – (б.з.д. 5000–3000) Қытайдағы Яншао мәдениеті. 6 мыңжылдық б.з.д. – (б.з.д. 6000–2000) Қытай сәулетінде ағаш қаңқалардың пайда болуы, оның ішінде ағаштан жасалған балкалы үйлерді салу үшін шиповой және тесік қосылыстарын қолдану. 7 мыңжылдық б.з.д. – Анатолиядағы Чаталхьюк көшесіз салынды. 8 мыңжылдық б.з.д. – Үндістанның Ганг жазығындағы Лахурадва сәулеті. Үндістан субконтинентіндегі ертедегі Мехергарх қоныстары. Левант аймағындағы Джармо, Иерихон және Айн Газалда қарапайым тұрғын үйлермен алғашқы қалалар. 10 мыңжылдық б.з.д. – Түркиядағы Гөбекли Тепе, ең алғашқы құдайға табыну орны деп саналатын ежелгі құрылым.