Кіріспе

Варшавадағы ерекше биік ғимарат Мәдениет және ғылым сарайы (Pałac Kultury i Nauki; қысқартылған PKiN) – Польшаның Варшава қаласында орналасқан ерекше биік ғимарат. Жалпы биіктігі 237 метр, ол Варшава мен Польшадағы екінші ең биік ғимарат (Варсо мұнарасынан кейін), Еуропалық Одақтағы алтыншы ең биік ғимарат және Еуропа құрлығындағы ең биік ғимараттардың бірі. 1955 жылы аяқталған кезде Сарай әлемдегі сегізінші ең биік ғимарат болды, ол 1961 жылға дейін осы позицияны сақтады. Сондай-ақ ол қысқа уақытқа әлемдегі ең биік сағат мұнарасы болды, 2000 жылдан бастап 2002 жылға дейін Токиодағы NTT Docomo Yoyogi ғимаратында сағат механизмі орнатылғанша. Польшаның тарихи сәулеті мен американдық арт-деко стиліндегі биік ғимараттардың ықпалымен, Мәдениет және ғылым сарайы совет-орыс сәулетшісі Лев Рудневтің «Жеті қарындас» стилінде жобалаған. Сарайда театрлар, кинотеатрлар, кітапханалар, университет факультеттері және Польша ғылым академиясының органдары сияқты түрлі қоғамдық және мәдени мекемелер орналасқан. Ғимараттың айналасында мәдениет пен ғылым салаларының тұлғаларын бейнелейтін мүсіндер жинағы орналасқан. Бас кіреберісінде Людвика Ницхованың поляк астрономы Николай Коперник және Станислав Хорно Поплавскийдің поляк ақыны Адам Мицкевич мүсіндері орналасқан. 2007 жылдан бері PKiN Мәдени мұра объектілерінің тізіліміне енгізілген.

Атауы

Ғимарат бастапқыда Иосиф Сталиннің Мәдениет және ғылым сарайы (Pałac Kultury i Nauki imienia Józefa Stalina) деп аталды, бірақ десталинизациядан кейін Сталинге арналған атау алынып тасталды. Сталиннің есімі бағаналы ғимараттан, ішкі вестибюльден және ғимараттың бір мүсінінен жойылды. Сарайға қатысты көптеген лақаптар қолданылды, ең танымалдары – Пекин ("Пекин", PKiN аббревиатурасынан), Пажак ("клоун", Pałac сөзімен ұқсас дыбыстайтындықтан) және "Ақылсыз кондитердің арманы" (sen szalonego cukiernika). Басқа лақаптардың ішінде "Шприц" (strzykawka), "Кестелі іш киімдегі піл" (słoń w koronowych gatkach), "Ресей торты" (ruski tort) және "Сталиннің зымыраны" (rakieta Stalina) бар. Жергілікті тұрғындар оны әдетте "Сталиннің мүшесі" немесе "Сталиннің қасы" деп атайды.

Құрылыс

1952 жылы 5 сәуірде Польша Халық Республикасы мен Кеңес Одағы үкіметтері арасында ғимарат құрылысы туралы келісімге қол қойылды. Бұл мұнара Польша халқына қаламаған "сыйлық" болды. Ол зор үгіт-насихатпен салынды және 1955 жылы аяқталғаннан кейін Иосиф Сталиннің есімімен аталып, салтанатты түрде ашылды. Ғимараттың биіктігін анықтау үшін совет және поляк сәулетшілері Висла өзенінің шығыс жағалауындағы Сляско-Дабровский көпірінің маңына жиналды. Болашақ көкжиектің үстінен кішкентай ұшақ ұшып, оның артында шар тартты. Көпірдің жанында тұрған топ ұшақтың пилотымен радиобайланыс жасады. Алғашқыда шар белгілі бір биіктікте ұшты, содан кейін одан да жоғары көтерілді. Кеңес тарапынан Лев Руднев басқарып, қаланың ең биік нүктесі үшін осы биіктік жеткілікті деп шешті. Ал Йозеф Сигалин басқаратын поляктар, ғимарат құрылысы жөніндегі уәкіл және Варшаваның бас сәулетшісі, шардың әр көтерілуінен кейін "Жоғары!" деп шулап айқайлай бастады. Ақырында мұнараның биіктігі белгілі бір деңгейге жеткізілді, оның негізгі құрылысы, мұнара және қондырғысы бар. Құрылыс 1952 жылдың мамырында басталып, 1955 жылдың шілдесіне дейін аяқталды. Мұнара кеңестік жобалар бойынша, 3500-5000 совет және 4000 поляк жұмысшыларының қатысуымен салынды. Құрылыс кезінде апаттардан 16 жұмысшы қаза тапты. Салушылар Польшаның қаражатында салынған, кинотеатры, аспаздық орын, мәдени орталық және бассейнге ие жаңа қалалық шағын ауданға орналастырылды, бұл шағын аудан "Достық" деп аталды. Алайда, бас сәулетші Лев Руднев Польшаны аралап, оның сәулетін көргеннен кейін жобаға поляк сәулет элементтерін қосты. Ашылғаннан кейін көптеген шетелдік қонақтар сарайды аралап көрді, ал ғимарат 1955 жылдың шілдесінен тамызына дейін өткен Жастар мен студенттердің V дүниежүзілік фестиваліне тамаша аламат болды. 1956 жылы 30-шы қабаттағы бақылау алаңынан секіріп өлімге құмарлық жасау оқиғалары тіркелді. Алғашқыда француз секірді, одан кейін жеті поляк секірді. Осы оқиғалардан кейін мұнараның террасасына торлар орнатылды. Сарайда танымал халықаралық артистер өнер көрсетті, мысалы, 1967 жылы "The Rolling Stones" тобының концерті, ол темір перде артындағы ірі батыс рок тобының алғашқы концерті болды. 1985 жылы Леонард Коэннің тарихи концерті өтті, оның айналасында көптеген саяси үміттер болды, бірақ Коэн үш сағаттық шоу барысында ұзақ сөздері арқылы олардан жалтарды.

Қазіргі күн

Қазіргі уақытта ғимарат көрме орталығы және кеңсе кешені ретінде қызмет етеді. Сарайда сегіз экранды мультиплексті кинотеатр (Кинотека), төрт театр (Студио, Драматический, Лалка және 6. piętro), екі мұражай (Эволюция мұражайы және Технология мұражайы), кеңселер, кітап дүкендері, үлкен бассейн, 3000 адамға арналған Конгресс залы деп аталатын аудитория залы және ғимараттың 11 және 12-ші қабаттарында аккредиттелген университет – Collegium Civitas орналасқан. 30-шы қабаттағы терасса, қаланың панорамалық көрінісін ұсынады және танымал туристік нысан болып табылады. Ғимаратта Варшава қалалық кеңесі мен қалалық кеңселер орналасқан. Сарайды мәдениет және ғылым салаларының қайраткерлерін бейнелейтін мүсіндер жинағы қоршап тұр. Олардың екеуі негізгі кіреберіс алдында орналасқан: біреуі поляк астрономы Николай Коперник, Людвика Ницхованың туындысы, ал екіншісі поляк ақыны Адам Мицкевич, Станислав Хорно Поплавскийдің еңбегі. 2000 жылы мыңжылдық тойларын тойлауға дайындық ретінде ғимараттың үстіне төрт сағат орнатылды. Сағаттар 2000 жылдың 31 желтоқсанында жұмыс істей бастады. Конгресс залы 2006 жылғы «Мисс әлем» сайысының финалын қабылдады. 2010 жылы ғимараттың жарықтандыруы жаңартылып, жоғары қуатты LED шамдары орнатылды, бұл сарайға түнде әртүрлі түстерде боянуға мүмкіндік берді. Жаңа жарықтандыруды алғаш рет 2010 жылғы Рождествода қолданды, ол кезде сарай Рождество шыршасына ұқсату үшін жасыл және ақ түстермен жарықтандырылды. 2013 жылдың желтоқсанында Еуромайдан наразылықтары кезінде ғимарат украиналық ұлттық тудың түстері – көк және сары түстермен жарықтандырылды, бұл наразылық білдірушілерге деген ынтымақтың белгісі болды. 2021 жылдың 29 қаңтарында әйелдер ереуілі кезінде қозғалыстың символы – қара фондағы бір қызыл сызық ғимаратқа проекцияланды.

RTCN Warszawa (PKiN) хабар таратушысы

Көп жылдар бойы қаладағы ең биік ғимарат болған Сарайда 1956 жылы теледидар хабарларын тарату үшін хабар тарату антеннасы орнатылды, ол қазір ресми түрде Radiowo Telewizyjne Centrum Nadawcze Warszawa (PKiN) [RTCN Warszawa (PKiN)] деп аталады. 1974 жылы RTCN Warszawa (PKiN) Polskie Radio Program I бағдарламасын Константиновтағы ұзақ толқынды Варшава радио мачтасына жіберу үшін микротолқындық байланыс құрылды, ол 2004 жылы, Константинов радио мачтасының құлауынан кейін 13 жыл өткен соң алынып тасталды. FM радио хабарларын тарату PKiN таратушысынан 1992 жылы басталды. RTCN Warszawa (PKiN) арқылы сандық теледидар хабарларын тарату 2008 жылдың 22 шілдесінде DVB T стандартын қолдана отырып басталды. Қазіргі таңда Сарайдан елдің барлық тегін эфирлік телеарналарының алты сандық мультиплексі таратылуда. 1994 жылға дейін ел PAL стандартына ауысқанға дейін қолданылған Шығыс блогының SECAM стандартындағы аналогты теледидар хабарларын тарату 2013 жылдың 19 наурызында RTCN Warszawa (PKiN) арқылы тоқтатылды. Айта кетерлігі, Кеңес Одағының Бірінші орталық теледидар бағдарламасы (кейіннен Бірінші арна Ресей) 1987 жылдың 1 сәуірінен 1997 жылдың 31 мамырына дейін PKiN таратушысынан қайта таратылды, бұл 1993 жылға дейін елде орналасқан Кеңес Қарулы Күштерінің (кейіннен Ресей Қарулы Күштерінің) қызметкерлері үшін жасалды.

Фауна

Сарайдың 42-қабаты – саяшы соқырлардың ұялайтын жері. 2009 жылы осы жерге камералар орнатылды, ал ұядан тікелей бейне Сая жануарлар қауымдастығының "Sokół" веб-сайтында қолжетімді болды. 2016 жылы бес жылдық үзілістен кейін, соқырлардың жұбы осында балалы болды. Интернет қолданушылары арасында өткен сайыста жас соқырларға Базиль, Орион және Вава есімдері берілді. 2017 жылы ғимараттың шпиліне күтім жұмыстары жүргізілгендіктен, соқырлар Варшава сауда мұнарасының ең жоғары қабатына көшірілді. Шпильдің жөндеуі аяқталғаннан кейін олар Мәдениет және ғылым сарайына қайта оралды. Мысықтар екінші жертөле қабатында тұрады, олардың күтімін Мәдениет және ғылым сарайының басқарушылығы жүзеге асырады. Бұрын олардың саны ондаған болса, 2015 жылдың маусым айында олардың саны 11-ге дейін азайды. 2015 жылдан бері Мәдениет және ғылым сарайындағы Студия театрының шатырында ара шаруашылығы жүргізілуде.

Дау

Мәдениет және ғылым сарайы өте даулы. Ол көбінесе Кеңес Одағының Польша Халық Республикасына тигізген ықпалын еске түсіреді, әсіресе оның Совет Одағының басшысы Иосиф Сталиннің бұйрығымен, адам құқықтарының кеңінен бұзылу кезінде салынғандығына байланысты. Краковтағы "Порозуминие Организации Комбатанцких и Неподелеглосцких" ардагерлер мен ұлтшыл топтардың коалициясы, сондай-ақ "Құқық және әділдік" (PiS) партиясы оны бұзуды талап етті. 2009 жылы сол кездегі Сыртқы істер министрі Радослав Сикорский сарайды бұзуды қолдап, оны күтіп ұстауға кететін шығындарды атап көрсетті. Басқа да көрнекті үкімет басшылары, оның ішінде бұрынғы премьер-министр Матеуш Моравецкий де бұзу жоспарларын қолдауын жалғастырды.