Кіріспе

Күн жүйесінің ең ірі нысандары

Бұл мақалада Күн жүйесінің ең ауыр нысандарының тізімі және байқалған орташа радиусы бойынша кіші нысандардың ішінара тізімі келтірілген. Бұл тізімдерді нысанның радиусы мен массасына қарай реттеуге болады, ал ең ауыр нысандар үшін – көлем, тығыздық және беткі ауырлық күшіне қарай да реттеуге болады, егер осы мәндер белгілі болса. Тізімдерде Күн, планеталар, кіші планеталар, Күн жүйесіндегі көптеген ірі кіші денелер (астероидтарды қоса), барлық белгілі табиғи серіктер, сондай-ақ кометалар мен Жерге жақын нысандар сияқты тарихи немесе ғылыми қызығушылық тудыратын бірнеше кіші нысандар бар. Көптеген транснептундық нысандар (ТНО) ашылды; көп жағдайда олардың тізімдегі орны шамамен, себебі олардың Жерден алыстығына байланысты диаметрлерінің бағалауларында үлкен белгісіздіктер болады. Күн жүйесінің 1021 килограмнан асатын нысандарының шар тәрізді болуы белгілі немесе күтілуде. Астрономиялық денелер өздерінің гравитациялық күші материалдарының беріктігін жеңуге жеткілікті болғанда дөңгелек пішінге (сфероидтарға) келгенде гидростатикалық тепе-теңдікке жетеді. Дөңгелек нысандардың радиусы, егер олардың құрамында мұз көп болса, 100 км мен 200 км аралығында болуы керек деп есептелген; алайда, кейінгі зерттеулер Япетус сияқты үлкен мұзды серіктердің (1470 км диаметр) қазіргі уақытта гидростатикалық тепе-теңдікте еместігін көрсетті. 2019 жылғы бағалаулар 400–1000 км көлеміндегі көптеген ТНО-лардың тіпті толық қатты денелер болмауы мүмкін екенін көрсетті. Өздігінен гравитациялық күш салдарынан эллипсоид пішіндес нысандар, олар қазіргі уақытта тепе-теңдікте болса да, болмаса да, "дөңгелек" деп аталады, ал эллипсоид пішіндес емес нысандар "ретсіз" деп аталады. Сфероидтық денелер әдетте айналуынан туындаған центробегтік күш салдарынан қатты полярлық тегістелуге ие, және кейде экваторлық диаметрлері әртүрлі болуы мүмкін (мысалы, скалендік эллипсоидтар). Хаумеа сияқты денелерден айырмашылығы, ретсіз денелердің пішіні эллипсоид пішіндес емес, көбінесе өткір жиектері бар. Сатурннан тыс нысандардың диаметрін анықтау қиын болуы мүмкін (шамамен 2 еселік қателікпен). (Мысал ретінде 2060 Хиронды қараңыз). ТНО-лардың диаметрлеріне сенімділік бар, бірақ бинарлық емес ТНО-лардың массалары мен тығыздықтарына сенімділік жоқ. Көптеген ТНО-лардың тығыздығы Плутонның тығыздығындай 2,0 г/см3 деп есептеледі, бірақ олардың тығыздығы комета сияқты 0,5 г/см3 ғана болуы мүмкін. Мысалы, егер ТНО-ның массасы 350 км радиусқа және 2 г/см3 тығыздыққа негізделген 3,59 кг деп қате есептелсе, бірақ кейіннен оның радиусы тек 175 км және тығыздығы 0,5 г/см3 екені анықталса, оның нақты массасы тек 1,12 кг болады. Юпитер мен Сатурнның көптеген серіктерінің өлшемдері мен массалары Галилео және Кассини орбиталық аппараттарының көптеген байқаулары мен өзара әрекеттесулерінің арқасында жақсы белгілі; алайда, Юпитердің Гималиясы сияқты радиусы ~100 км-ден кем серіктердің массалары әлдеқайда аз белгілі. Сатурннан алысқан сайын нысандардың өлшемдері мен массалары анық емес. Уран мен Нептунның серіктерін ұзақ мерзімді зерттеу үшін орбиталық аппараттар әлі жоқ. Уранның Сикоракс сияқты кіші сыртқы ретсіз серіктері үшін, олар Voyager 2 ұшуымен ашылмаған, тіпті NASA-ның басқа веб-сайттарында, мысалы Ұлттық ғарыш ғылымдарының дерек орталығында және JPL Күн жүйесінің динамикасында да мәліметтер әртүрлі. Алайда, (r = 470 км) гидростатикалық тепе-теңдікке сәйкес келетін ең кішкентай дене, ал Япетус (r = 735 км) – гидростатикалық тепе-теңдікте емес екені анықталған ең үлкен мұзды дене. Бұл диапазондағы белгілі мұзды серіктердің барлығы эллипсоид пішіндес (Протеустан басқа), бірақ 450–500 км радиусқа дейінгі транснептундық нысандар өте кеуекті болуы мүмкін. Қарапайымдық және салыстыру мақсатында, мәндер барлық денелер шар тәрізді деп есептегенде қолмен есептеледі. Қатты денелердің көлеміне нысанның атмосферасы кірмейді. Мысалы, Титан Ганимедтен үлкен көрінеді, бірақ оның қатты денесі кішірек. Үлкен планеталар үшін "радиус" атмосфераның 1 бар атмосфералық қысымына жететін ортадан қашықтық ретінде анықталады. Седна мен 2002 MS4-те белгілі серіктер болмағандықтан, олардың массасын тікелей анықтау зонд жібермей мүмкін емес (Седна үшін 1,7×1021 – 6,1×1021 кг шамасында).

20-49 шақырым

Бұл тізімде неше мысал келтірілген, себебі астероид белдеуінде 20 мен 49 км аралығында радиусы өлшенген шамамен 589 астероид бар. Осы мөлшердегі мыңдаған нысандар транснептундық аймақта әлі ашылмаған. Сандағы таңбалар маңызды цифрларды растамайды. Кесте кг-нан кг-ға (мыс.) ауысады. Көптеген астероидтардың массалық мәндері шамамен есептелген.

Аты=A Бейне Радиусының аты=B Массасы Типі – түсіндірмелер Сілтемелердің аты= Сілтемелер|мәтіні=Радиус (r) және масса (M) туралы сілтемелер үшін арналған баған

Asterope 49.8 белдеу астероиді, T/K типі
Pholus 49.5 кентавр
Antiope 43.9828 белдеу астероиді, C типі; екілік
Huenna 42.394383 белдеу астероиді, B/C типі; екілік
Virginia 42.037 2310 белдеу астероиді, X/Ch типі
Logos 41.458 кубевано; екілік
Belinda 40.3 Уранның серігі
Cressida 39.8 Уранның серігі
Socus 37.831 Юпитердің трояндық серігі, E типі
Echeclus 32.3 кентавр
Eurydike 31.189 белдеу астероиді, M типі
Halimede 31 Нептунның серігі
Neso 30 Нептунның серігі
Pasiphae 28.9 Юпитердің серігі
Nessus 28.5 кентавр
Polana 27.406 белдеу астероиді, F типі
Bianca 27 Уранның серігі
Hidalgo 26.225 кентавр
Sao 22 Нептунның серігі
Ophelia 21.4 Уранның серігі
Hydra 19.6548 Плутонның серігі
Siarnaq 19.65 Сатурнның серігі
Nix 19.01745 Плутонның серігі
Helene 17.6 Сатурнның серігі; Дионе трояндық серігі
Ida 15.742 белдеу астероиді, S типі; екілік
Atlas 15.1 6.6 Сатурнның серігі
Linus 14.6 22 Каллиопаның серігі
Dioretsa 14 кентавр; дамоклоид
Perdita 13 Уранның серігі
Paaliaq 11 Сатурнның серігі
Gaspra 6.26620 белдеу астероиді, S типі
Deimos 6.2 1.476 Марстың серігі
Skamandrios 6 624 Гектордың серігі
Styx 5.5 7.65 Плутонның серігі
Masursky 5.372 белдеу астероиді, S типі
Erriapus 5 Сатурнның серігі
Esclangona 4.085 ішкі белдеу астероиді, S типі; екілік
Themisto 4 Юпитердің серігі
Praxidike 3.5 Юпитердің серігі
Tempel 1 3 Юпитерлік отты комет; Фаэтон 2.9 Аполлон астероиді, F типі
2.7 Аполлон астероиді, X типі
Borrelly 2.66 Юпитерлік отты комет
Šteins 2.58 белдеу астероиді, E типі
Annefrank 2.4 белдеу астероиді, S типі
Balam 2.33 20.51 белдеу астероиді, S типі; үштік
Pallene 2.22 Сатурнның серігі
Florence 2.20 10.079 Амор астероиді, S типі; үштік
Wild 2 2.133 Юпитерлік отты комет
Litva 2.115 Марсқа жуық астероид, EU типі; үштік
Churyumov–Gerasimenko 2.00998 Юпитерлік отты комет
Donaldjohanson 1.948 белдеу астероиді, C типі
Cuno 1.826 Аполлон астероиді, S/Q типі
1.575 Амор астероиді, M типі
Pichi üñëm 1.55 702 Alauda астероидінің серігі
Toutatis 1.51 60.0505 Аполлон астероиді, S типі
Polydeuces 1.3 Сатурнның серігі; Дионе трояндық серігі
S/2003 (1509) 1.285 1509 Esclangona астероидінің серігі
APL 1.25 белдеу астероиді, C типі
Camillo 1.153 Аполлон астероиді, S типі

1 км-ден төмен

Бұл тізімде радиусы 1 км-ден кем нысандардың мысалдары келтірілген. Бұл дегеніміз, кейбір денелердің пішіні дұрыс емес болғандықтан, кейбір бағыттардағы хордасы ұзын болуы мүмкін, сондықтан орташа радиус шамамен алынады. Астероидтар белдеуінде ғана радиусы 0,5 км-ден жоғары 1,1 мен 1,9 миллион нысан бар деп есептеледі, олардың көпшілігі 0,5–1,0 км аралығында. Одан да көп нысандардың радиусы 0,5 км-ден кем. Бұл өлшемдегі нысандардың өте азы зерттелген немесе тіпті суретке түсірілген. Көбінесе бұл зерттеу зондымен келген немесе Жерге жеткілікті жақыннан өткен нысандар. Радиус – орташа геометриялық радиус. Санның таңбасының саны маңызды цифрлардың нақтылығын білдірмейді. Масса шкаласы × 1015-тен 109 кг-ға дейін өзгереді, бұл бір миллиард кг немесе 1012 граммға тең (Тераграмм – Тг). Қазіргі уақытта тізімдегі 109 кг-нан 1012 кг-ға дейінгі (1000 тераграмнан (Тг) кем) массасы бар нысандардың көпшілігі Жерге жақын астероидтар (ЖЖА) болып табылады. Атон астероидінің массасы 5,9 × 109 кг, бұл Гизаның Ұлы пирамидасынан кем. Күн жүйесіндегі өте кішкентай нысандар туралы толық ақпарат алу үшін метеороид, микрометеороид, ғарыштық шаң және планетааралық шаң бұлтын қараңыз. (Сондай-ақ, "Зерттелген/суретке түсірілген денелер" бөлімін қараңыз). Bodyname=A Image Radiusname=B(м) Mass(109 кг) Type – notes Refsname=Refs|text=Радиус (r) және масса (M) туралы сілтемелерRa Shalom990Атен астероиді, CB типіBraille820Марспен қиылысатын, Q типі780Атен астероиді, S типіApollo750Апполо астероиді, Q типі731Атен астероиді, K типі; екілікIcarus 730Апполо астероиді, S типіDactyl700Астероид 243 Ida-ның серігіCastalia700Апполо астероиді, S типі; екілік675Апполо астероиді, Q типіMoshup658.52490Атен астероиді, S типі; екілік6532000Апполо астероиді, S типі609Апполо астероидіHartley 2570300Юпитер отбасы кометыNyx500Амор астероиді, V типі466Апполо астероиді2017 YE 450Апполо астероиді, S типі; екілікRyugu432.5450Апполо астероиді, Cg типі423.5Амор астероиді, S типі2014 JO409Апполо астероиді, S типі; екілікHermes400Апполо астероиді, S типіDidymos390527Апполо астероиді, Xk типі; екілікAten365Атен астероиді, S типі310266Апполо астероиді, Sq типі; үштік315.5Амор астероиді, S типіGolevka265Апполо астероиді, Q типіBennu262.578Апполо астероиді, B типі255Атен астероиді, X типі230Апполо астероидіSquannit225.5Астероид 66391 Moshup-тың серігі199.5Апполо астероиді, S типі2010 TK189.5Атен астероиді; Жердің трояндық серігі188.573Апполо астероиді178.5Апполо астероиді; Жермен бір орбитадаItokawa 17335.1Апполо астероиді, S типіS/2009 S 1150Сатурнның серігі277475142Апполо астероиді, S типі131.5Апполо астероиді, V типі; екілік2007 TU125Апполо астероиді, S типіZoozve118Атен астероиді, X типі; Венерамен бір орбитада110Апполо астероиді, S типіDimorphos 85Астероид 65803 Didymos-тың серігіYORP61.8Апполо астероиді, S типіKamoʻoalewa41Апполо астероиді, S типі; Жердің квази-серігіDuende23.75Атен астероиді, L типі1998 KY15Апполо астероиді, X типі2012 TC11.5Апполо астероиді, E/X типі2014 RC11Апполо астероиді, Sq типі2010 RF3.50.0005Апполо астероиді2011 MD3Апполо/Амор астероиді, S типі2008 TC2.050.00008Апполо астероиді, F/M типі2008 TS0.49Апполо астероиді