Кіріспе

Қауіпсіз байланыс әдісі

Кванттық кілт тарату (QKD) – кванттық механиканың элементтерін қолданатын криптографиялық протоколды жүзеге асыратын қауіпсіз байланыс әдісі. Ол екі тарапқа өздеріне ғана белгілі кездейсоқ құпия кілт жасауға мүмкіндік береді, одан кейін ол хабарламаларды шифрлау және оларды ашып алу үшін қолданылуы мүмкін. Кванттық кілт тарату процесін кванттық криптографиямен шатастыруға болмайды, себебі ол кванттық криптографиялық міндеттің ең белгілі мысалы болып табылады. Кванттық кілт таратудың маңызды және ерекше қасиеті – екі қарым-қатынас жасайтын пайдаланушының кілтті білуге тырысатын кез келген үшінші тараптың бар екенін анықтау мүмкіндігі. Бұл кванттық механиканың негізгі принципінен туындайды: кванттық жүйені өлшеу процесі, әдетте, жүйеге бұрмалаушылық әсер етеді. Кілтті ұрлауға тырысатын үшінші тарап оны бір жолмен өлшеуі керек, осылайша анықтамалы аномалияларды енгізеді. Кванттық суперпозицияларды немесе кванттық байланысты пайдалану және ақпаратты кванттық күйде тарату арқылы, тыңдауды анықтайтын байланыс жүйесін құруға болады. Егер тыңдау деңгейі белгілі бір шектен төмен болса, кілттің қауіпсіздігі кепілдендіріледі (яғни, тыңдаушы оның туралы ешқандай ақпаратқа ие емес). Әйтпесе, қауіпсіз кілт жасау мүмкін емес, және байланыс тоқтатылады. Кванттық кілт таратуды қолданатын шифрлаудың қауіпсіздігі кванттық механиканың негіздеріне сүйенеді, бұл дәстүрлі ашық кілт криптографиясынан өзгеше, ол белгілі бір математикалық функцияларды есептеу қиындығына сүйенеді және бір бағытты функцияларды кері қайтарудың нақты күрделілігі туралы ешқандай математикалық дәлел келтіре алмайды. QKD ақпараттық теорияға негізделген және алдын ала құпиялылықты қамтамасыз ететін дәлелденген қауіпсіздікке ие. Кванттық кілт таратудың басты кемшілігі – ол көбінесе аутентификацияланған классикалық байланыс арнасын қажет етеді. Қазіргі криптографияда аутентификацияланған классикалық арнаның болуы, жеткілікті ұзындықтағы симметриялық кілт немесе жеткілікті қауіпсіздік деңгейіндегі ашық кілттер алмастырылғанын білдіреді. Мұндай ақпарат қолда бар болған жағдайда, практикада QKD қолданбай, аутентификацияланған және жеткілікті қауіпсіз байланысқа қол жеткізуге болады, мысалы, Advanced Encryption Standard-тың Galois/Counter Mode режимін пайдалану арқылы. Осылайша, QKD ағынды шифрлау жұмысын әлдеқайда қымбатқа түсіреді. Кванттық кілт тарату тек кілтті жасау және тарату үшін қолданылады, ешқандай хабарлама деректерін тарату үшін емес. Бұл кілт кез келген таңдалған шифрлау алгоритмімен хабарламаны шифрлау (және оны ашып алу) үшін пайдаланылуы мүмкін, содан кейін ол стандартты байланыс арнасы арқылы жіберілуі мүмкін. QKD-мен ең көп байланысты алгоритм – бір реттік тақташа (one-time pad), себебі ол құпия, кездейсоқ кілтпен қолданылған кезде қауіпсіздігі дәлелденген. Нақты жағдайларда ол көбінесе Advanced Encryption Standard алгоритмі сияқты симметриялық кілт алгоритмдерін қолдана отырып шифрлаумен де қолданылады.

Кванттық кілт алмасу

Кванттық байланыс классикалық байланыстың биттерді пайдалануынан өзгеше, ақпаратты кванттық күйде немесе кубиттерде кодтауды қамтиды. Әдетте, фотондар осы кванттық күйлер үшін қолданылады. Кванттық кілт тарату осы кванттық күйлердің белгілі бір қасиеттерін пайдаланып, қауіпсіздігін қамтамасыз етеді. Кванттық кілт таратудың бірнеше әртүрлі тәсілдері бар, бірақ оларды қандай қасиетті пайдаланғанына байланысты екі негізгі санатқа бөлуге болады. Дайындау және өлшеу протоколдары Классикалық физикадан айырмашылығы, өлшеу амалы кванттық механиканың ажырамас бөлігі болып табылады. Жалпы, белгісіз кванттық күйді өлшеу сол күйді бір жолмен өзгертеді. Бұл кванттық белгісіздіктің салдары және оны байланыс бойынша тыңшылықты анықтау үшін пайдалануға болады (ол міндетті түрде өлшеуді қамтиды) және, ең бастысы, ұсталған ақпараттың мөлшерін есептеу үшін. Түйісуге негізделген протоколдар Екі (немесе одан да көп) жеке нысандардың кванттық күйлері оларды жеке нысандар ретінде емес, біріктірілген кванттық күймен сипаттау қажеттігі сияқты байланыстырылуы мүмкін. Бұл түйісу деп аталады және мысалы, бір нысанды өлшеу екіншісіне әсер етеді дегенді білдіреді. Егер екі тарап арасында түйіскен нысандар жұбы ортақ болса, кез келген тарап олардың біреуін немесе екеуін ұстап алған жағдайда, жүйенің жалпы күйін өзгертіп, үшінші тараптың бар екенін (және олар алған ақпараттың мөлшерін) ашады. Бұл екі тәсілді әрқайсысы үш протоколдар тобына бөлуге болады: дискретті айнымалы, үздіксіз айнымалы және бөлінген фазалық сілтеме кодтамасы. Дискретті айнымалы протоколдары алғашқылардың бірі болып ойлап табылды және олар ең көп қолданылатыны болып қала береді. Қалған екі топ негізінен тәжірибелердің практикалық шектеулерін жеңумен айналысады. Төменде сипатталған екі протокол да дискретті айнымалы кодтамасын қолданады.

E91 протоколы: Артур Экерт (1991)

Артур Экерттің схемасы фотондардың өзара байланысқан жұптарын қолданады. Бұларды Алиса, Боб немесе екеуінен бөлек көздер, тіпті тыңдаушы Ева да жасауы мүмкін. Фотондар бөліседі, соның салдарынан Алиса мен Бобтың әрқайсысы әр жұптан бір фотон алады. Схема екі қасиетке негізделген. Біріншіден, байланысқан күйлер толық корреляцияланған, яғни егер Алиса мен Боб екеуі де өз бөлшектерінің тік немесе көлденең поляризациясын өлшесе, олар 100% ықтималдықпен бірдей нәтиже алады. Егер олар кез келген басқа толықтырғыш (ортогональды) поляризация жұбын өлшесе де осылай болады. Бұл екі қашықтағы тараптың бағыттың синхрондауын қажет етеді. Дегенмен, нақты нәтижелер толығымен кездейсоқ; Алиса (демек, Боб) тік немесе көлденең поляризация алатынын болжауы мүмкін емес. Екіншіден, Еваның тыңдау әрекеті осы корреляцияны Әлиса мен Боб байқай алатын тәсілмен бұзады. BB84 протоколы сияқты, Еваның бар екенін анықтамас бұрын жеке өлшеу протоколы қолданылады. Өлшеу кезеңінде Алиса алған әрбір фотонды белгілі бір негізді пайдаланып өлшейді, ал Боб негізді қайша бұрылғандығын таңдайды. Олар өлшемдер аяқталғанға дейін негіз таңдауларын құпия сақтайды. Фотондардың екі тобы құрылады: біріншісі Алиса мен Бобтың бірдей негізді қолданып өлшеген фотондарынан тұрады, ал екіншісі қалған барлық фотондарды қамтиды. Тыңдауды анықтау үшін олар Алиса мен Бобтың негіздері арасындағы корреляция коэффициенттерін пайдаланып тест статистикасын есептей алады, бұл Белл сынақтарында көрсетілгенге ұқсас. Толық байланысқан фотондар жағдайында нәтиже тең болар еді. Егер осылай болмаса, Алиса мен Боб Еваның жүйеге жергілікті реализмді енгізгенін, Белл теоремасын бұзғанын қорытындылай алады. Протокол сәтті аяқталса, кілттерді жасау үшін бірінші топты қолдануға болады, себебі бұл фотондар Әлиса мен Боб арасында толығымен антикорреляцияланған.

Құрылғыға тәуелсіз кванттық кілт үлестірілуі

Дәстүрлі ККД-да қолданылатын кванттық құрылғылар мінсіз калибрленген, сенімді және күтілгендей жұмыс істеуі тиіс. Күтілетін өлшемдерден ауытқуларды анықтау өте қиын болуы мүмкін, бұл жүйенің бүкіл қауіпсіздігіне нұқсан келтіреді. Жаңа протокол, құрылғыға тәуелсіз ККД (DIQKD) немесе өлшеу құрылғысына тәуелсіз ККД (MDIQKD) деп аталады, бұл сипатталмаған немесе сенімсіз құрылғыларды пайдалануға және күтілетін өлшемдерден ауытқуларды жүйеге енгізуге мүмкіндік береді. Бұл ауытқулар анықталған жағдайда протоколдың тоқтауына себеп болады, бұрыс деректерге әкелмейді. Бұл BB84 протоколының негізінде құрылған. Зерттеушілер DIQKD-де кванттық құрылғының, оны фотон көзі деп атайды, Әлиса мен Бобтың құрылғысының дұрыс жұмыс істейтінін "өздігінен тексеруге" арналған сынақтармен бірге жасалуын ұсынды. Мұндай сынақ Еваның қанша ақпаратты ұрлай алатынын анықтау үшін классикалық кіріс және шығыстарды ғана қарастыруы керек. Өздігінен тексерілетін немесе "идеалды" көзді сипаттаудың қажеті жоқ, сондықтан ол іске асыру қателіктеріне ұшырамайды. Арақашықтық шегі, сондай-ақ жылдамдық-қашықтық арақатынасы деп те аталады, Әлиса мен Боб арасындағы қашықтық артқан сайын кілт жасау жылдамдығының экспоненциалды түрде төмендеуін сипаттайды. Дәстүрлі ККД протоколдарында бұл төмендеу физикалық түрде қорғалған релелік түйіндерді қосу арқылы жойылды, оларды кванттық байланыстың шығын аз бөліктерге бөлу мақсатымен орналастыруға болады. Зерттеушілер сондай-ақ кванттық ретрансляторларды пайдалануды ұсынды, олар релелік түйіндерге қосылғанда оларды физикалық түрде қорғау қажеттігін жояды.

Ақпаратты үйлестіру және жеке өмірді қорғау

Жоғарыда сипатталған кванттық кілт тарату протоколдары Алиса мен Бобқа дерлік бірдей ортақ кілттерді, сондай-ақ кілттер арасындағы айырмашылықты бағалау мүмкіндігін береді. Бұл айырмашылықтар тыңшылықтың салдары болуы мүмкін, бірақ тарату желісі мен детекторлардың жетілмеушілігінен де туындауы мүмкін. Осы екі типтегі қателерді ажырату мүмкін болмағандықтан, кепілді қауіпсіздік үшін барлық қателер тыңшылықтан деп есептеу қажет. Егер кілттер арасындағы қателік деңгейі белгілі бір шектен (2002 жылы 27,6%) төмен болса, екі қадам орындалуы мүмкін: біріншіден, қателі біттерді жою, екіншіден, Еваның кілт туралы білуін кез келгеннен кішкентай мәнге дейін азайту. Бұл екі қадам ақпаратты келісу және құпиялылықты күшейту деп аталады және алғаш рет 1992 жылы сипатталған. Ақпаратты келісу – Алиса мен Бобтың кілттерінің сәйкес келуін қамтамасыз ету үшін олардың арасында жүзеге асырылатын қателерді түзету түрі. Бұл қоғамдық арна арқылы жүргізіледі, сондықтан әрбір кілт туралы берілетін ақпаратты барынша азайту маңызды, өйткені оны Ева оқи алады. Ақпаратты келісу үшін қолданылатын әдеттегі протокол – 1994 жылы ұсынылған каскадтық протокол. Ол бірнеше раундтан тұрады, әр раундта екі кілт блоктарға бөлінеді және осы блоктардың паритеті салыстырылады. Егер паритетте айырмашылық табылса, қатені анықтап түзету үшін екілік іздеу жүргізіледі. Егер қате бұрынғы раундтың блогында табылса, онда сол блокта басқа қате болуы керек; бұл қате де бұрынғыдай табылып түзетіледі. Бұл процесс рекурсивті түрде қайталанады, соның салдарынан протокол каскадтық деп аталады. Барлық блоктар салыстырылғаннан кейін, Алиса мен Боб екеуі де кілттерін бірдей кездейсоқ тәртіппен қайта реттейді, содан кейін жаңа раунд басталады. Көптеген раундтардан кейін Алиса мен Бобтың кілттері жоғары ықтималдықпен сәйкес келеді; алайда, Ева алмасқан паритет ақпаратынан кілт туралы қосымша ақпарат алады. Бірақ, кодтау теориясы тұрғысынан алғанда, ақпаратты келісу – бұл қосымша ақпаратпен бастапқы кодтау. Сәйкесінше, осы мәселеге сәйкес келетін кез келген кодтау схемасын ақпаратты келісу үшін пайдалануға болады. Соңғы уақыттарда турбокодтар, LDPC кодтары және полярлық кодтар осы мақсатта қолданылып, каскадтық протоколдың тиімділігін арттырады. Құпиялылықты күшейту – Еваның Алиса мен Бобтың кілті туралы толық емес ақпаратын азайту (және тиімді жою) әдісі. Бұл толық емес ақпарат кванттық арнада кілтті беру кезінде тыңшылық арқылы (осылайша анықталатын қателер туындайды) және ақпаратты келісу кезінде қоғамдық арнада алынуы мүмкін (онда Ева барлық мүмкін паритет ақпаратын алады деп есептеледі). Құпиялылықты күшейту Алиса мен Бобтың кілтін пайдаланып, жаңа, қысқа кілтті жасайды, сонда Ева жаңа кілт туралы мардымсыз ақпаратқа ие болады. Бұл кездейсоқтық экстракторын пайдалану арқылы жүзеге асырылады, мысалы, жалпыға белгілі функциялар жиынтығынан кездейсоқ таңдалған әмбебап хэш-функцияны қолдану арқылы, ол кілтке тең ұзындықтағы екілік тізбекті кіріс ретінде қабылдайды және таңдалған қысқа ұзындықтағы екілік тізбекті шығарады. Жаңа кілттің қысқару мөлшері Еваның ескі кілт туралы қанша ақпарат алуы мүмкін екеніне байланысты есептеледі (бұл қателердің енгізілуіне байланысты белгілі), Еваның жаңа кілт туралы кез келген білімге ие болу ықтималдығын өте төмен деңгейге дейін азайту үшін.

Коммерциялық

Әлемдегі көптеген компаниялар коммерциялық кванттық кілт тарату қызметтерін ұсынады, мысалы: ID Quantique (Женева), MagiQ Technologies, Inc. (Нью-Йорк), QNu Labs (Бенгалуру, Үндістан), QuintessenceLabs (Австралия), QRate (Ресей), SeQureNet (Париж), Quantum Optics Jena (Германия) және KEEQuant (Германия). Тағы бірнеше компаниялар белсенді зерттеу бағдарламаларын жүргізіп жатыр, олардың ішінде KETS Quantum Security (Ұлыбритания), Toshiba, HP, IBM, Mitsubishi, NEC және NTT (тікелей зерттеу сілтемелері үшін Сыртқы сілтемелер бөлімін қараңыз). 2004 жылы Венада (Австрия) кванттық кілт таратуды қолданатын әлемдегі алғашқы банктік аударым орындалды. 2007 жылғы 21 қазанда өткен ұлттық сайлауда Швейцарияның Женева кантонында (штатында) дауыс беру нәтижелерін астанаға жіберу үшін швейцариялық Id Quantique компаниясы ұсынған кванттық шифрлау технологиясы пайдаланылды. 2013 жылы Battelle Memorial Institute ID Quantique компаниясы құрастырған QKD жүйесін Огайо штатының Колумбус қаласындағы бас кампусы мен жақын орналасқан Дублиндегі өндіріс орны арасында орнатты. Токио QKD желісінің сынақтары біраз уақыттан бері жүргізіліп келеді.

DARPA

DARPA Quantum Network – АҚШ-тың Массачусетс штатында 2004 жылдан 2007 жылға дейін күні-түні, үздіксіз төрт жыл бойы жұмыс істеген 10 түйінді кванттық кілт тарату желісі. Оны BBN Technologies, Гарвард университеті, Бостон университеті, сондай-ақ IBM Research, Ұлттық стандарттар және технологиялар институты және QinetiQ компаниялары бірлесіп әзірледі. Бұл желі кванттық кілт тарату арқылы қорғалған, стандарттарға негізделген Интернет компьютерлік желісін қолдады.

SECOQC

2008 жылдың қазан айында Венада өткен ғылыми конференцияда кванттық кілт тарату арқылы қорғалған әлемдегі алғашқы компьютерлік желі іске қосылды. Бұл желі SECOQC (кванттық криптографияға негізделген қауіпсіз байланыс) деп аталады және жобаға Еуроодақ қаржы бөлді. Желі Вена қаласының алты орны мен 69 шақырым батысқа орналасқан Сент-Пөлтен қаласын байланыстыру үшін 200 шақырым стандартты оптикалық талшық кабельді пайдаланды.

SwissQuantum компаниясы

Id Quantique компаниясы нақты ортада Кванттық Кілт Тарату (QKD) жүйесін сынау бойынша ең ұзаққа созылған жобаны сәтті аяқтады. 2009 жылдың наурыз айында Женева қалалық аймағында орнатылған SwissQuantum желісінің басты мақсаты – QKD-нің ұзақ мерзімді үздіксіз жұмыс істеу кезіндегі сенімділігі мен тұрақтылығын растау болды. Кванттық қабат жоба 2011 жылдың қаңтарында, жоспарланған сынақ мерзімі аяқталғаннан кейін тоқтатылар болғанға дейін, шамамен 2 жыл бойы жұмыс істеді.

Қытай желілері

2009 жылдың мамыр айында Қытайдың Уху қаласында иерархиялық кванттық желі демонстрацияланды. Бұл иерархиялық желі бірнеше кіші желілерді байланыстыратын төрт түйінді тірек желісінен тұрды. Негізгі түйіндер оптикалық коммутациялық кванттық маршрутизатор арқылы байланыстырылды. Әрбір кіші желідегі түйіндер де оптикалық коммутатор арқылы байланыстырылды, ал олар сенімді реле арқылы тірек желісіне қосылды. 2016 жылдың тамызында іске қосылған QUESS ғарыш миссиясы Қытай мен Австрияның Вена қаласындағы Кванттық оптика және кванттық ақпарат институты арасында халықаралық QKD каналын құрды – жердегі қашықтығы 7600 км, бұл алғашқы континентаралық қауіпсіз кванттық бейне байланысын мүмкін етті. 2017 жылдың қазанына қарай Пекин, Цзинань, Хэфэй және Шанхай арасында 2000 км талшықты желі пайдалануға берілді. Олар бірігіп әлемдегі алғашқы ғарыш-жер кванттық желісін құрайды. 2020 жылға қарай Еуропа–Азия кванттық шифрланған желісін, ал 2030 жылға қарай жаһандық желіні құруға мүмкіндік беретін 10 Micius/QUESS спутнигі күтілуде.

Токио QKD желісі

Токиодағы QKD желісі UQCC2010 конференциясының бірінші күні іске қосылды. Бұл желі 7 серіктес арасындағы халықаралық ынтымақтастықты қамтиды: NEC, Mitsubishi Electric, NTT және NICT (Жапониядан), сондай-ақ Еуропадан Toshiba Research Europe Ltd. (Ұлыбритания), Id Quantique (Швейцария) және All Vienna (Австрия) қатысады. "All Vienna" Австрия Технологиялық институтының (AIT), Кванттық оптика және кванттық ақпарат институтының (IQOQI) және Вена университетінің ғалымдарымен ұсынылған.

Лос-Аламос ұлттық зертханасы

2011 жылдан бері Лос-Аламос ұлттық зертханасы хаб және спикалық желіні пайдаланып келеді. Барлық хабарламалар хаб арқылы бағытталады. Жүйе желідегі әрбір түйінді кванттық таратушылармен – яғни лазерлермен – жабдықтайды, бірақ қымбат және көлемді фотон детекторларымен жабдықтамайды. Кванттық хабарламаларды тек хаб қабылдайды. Байланыс құру үшін әрбір түйін хабқа бір реттік кілт жібереді, содан кейін оны классикалық байланыс арқылы қауіпсіз байланыс үшін пайдаланады. Хаб бұл хабарламаны екінші түйінден алынған тағы бір бір реттік кілтті пайдаланып, басқа түйінге бағыттай алады. Желінің қауіпсіздігі тек орталық хабтың қауіпсіздігіне байланысты. Жеке түйіндерге лазерден басқа көп нәрсе қажет емес: прототиптік түйіндердің көлемі бір қорап күкірт қоспадай.

Бүркіт-1

2024 жылы ESA Eagle 1 спутнигін – ғарыштағы эксперименталды кванттық кілт тарату жүйесін ұшыруды жоспарлап отыр.

Ортадағы адам шабуыл

Кванттық кілт тарату, кез келген классикалық протокол сияқты, аутентификациясыз қолданылғанда «ортадағы адам» шабуылына ұшырайды, себебі кванттық механиканың белгілі бір принципі досты жаудан ажырата алмайды. Классикалық жағдайдағыдай, Алиса мен Боб бір-бірін растай алмайды және бір-бірінің сәйкестігін тексеру құралдары болмаса (мысалы, бастапқы ортақ құпия), қауіпсіз байланыс орната алмайды. Егер Алиса мен Бобтың бастапқы ортақ құпиясы болса, олар осы кілтті экспоненциалды түрде кеңейту үшін кванттық кілт таратумен бірге, шартты түрде қауіпсіз аутентификация схемасын (мысалы, Картер-Вегман) пайдалана алады, ал жаңа кілттің шағын бөлігі келесі сессияны аутентификациялау үшін қолданылады. Осы бастапқы ортақ құпияны құрудың бірнеше әдістері ұсынылған, мысалы үшінші тарапты пайдалану немесе хаос теориясы. Дегенмен, шартты түрде қауіпсіз аутентификация үшін тек «күшті әмбебап» хеш функциялар ғана қолданылуы мүмкін.

Фотондар санын бөлу шабуыл

BB84 протоколында Алиса Бобқа кванттық күйлерді жеке фотондарды пайдалану арқылы жібереді. Іс жүзінде көптеген жүзеге асырулар кванттық күйлерді жіберу үшін өте төмен деңгейге дейін әлсіретілген лазерлік импульстарды қолданады. Бұл лазерлік импульстарда өте аз мөлшерде фотондар болады, мысалы, импульске 0,2 фотон, олар Пуассон таралымы бойынша таралады. Бұл дегеніміз, көптеген импульстарда фотондар мүлдем болмайды (импульс жіберілмейді), кейбір импульстарда 1 фотон (қажеттісі) және аздаған импульстарда 2 немесе одан да көп фотондар болады. Егер импульсте бір фотондан артық болса, Ева артық фотондарды бөліп алып, қалған фотонды Бобқа жібере алады. Бұл фотон санының бөлінуіне негізделген шабуыл, онда Ева осы артық фотондарды кванттық жадта сақтайды, Боб қалған фотонды анықтағанға дейін және Алиса кодтау негізін ашады. Содан кейін Ева өзінің фотондарын дұрыс негізде өлшеп, анықталатын қателерді тудырмай кілт туралы ақпарат ала алады. PNS шабуылының мүмкіндігіне қарамастан, GLLP қауіпсіздік дәлелі көрсеткендей, қауіпсіз кілтті жасау әлі де мүмкін; алайда, қазіргі көздер төмен тиімділікпен жұмыс істейтіндіктен, кілт жылдамдықтары мен тарату қашықтықтары шектеулі. Тағы бір шешім – BB84 протоколын өзгерту, мысалы, SARG04 протоколында жасалғандай, онда қауіпсіз кілт жылдамдығы өседі. Ең перспективалы шешім – алдау күйлері, және бірнеше QKD эксперименттерінде барлық белгілі шабуылдарға қарсы жоғары кілт жылдамдықтарын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Қызмет көрсетуден бас тарту

Қазіргі уақытта кванттық кілт тарату арқылы байланыстырылған екі нүкте арасында арнайы оптикалық талшық желісі (немесе ашық кеңістікте тікелей көру сызығы) қажет болғандықтан, қызметтен бас тарту шабуылын осы желіні кесіп немесе тосқауылдау арқылы жүзеге асыруға болады. Осы себепті кванттық кілт тарату желілерін дамыту қажет, олардың арқасында байланыс бұзылған жағдайда басқа бағыттар арқылы жалғасады.

Трояндық аттың шабуылдары

Кванттық кілт тарату жүйесі Ева тарапынан кванттық арнаға күшті жарық жіберіп, «Трояндық ат» шабуылы кезіндегі кері шағылыстарды талдау арқылы тексерілуі мүмкін. Жақында жасалған зерттеуде Еваның Бобтың құпия негізін 90%-дан жоғары дәлдікпен анықтай алатыны және осы арқылы жүйенің қауіпсіздігін бұзатыны көрсетілді.

Кванттық хакерлік

Хакерлік шабуылдар QKD протоколының жұмыс істеуіндегі осалдықтарды немесе QKD жүйесін құруда қолданылатын физикалық құрылғылардың құрамдас бөліктерінің кемшіліктерін нысаналайды. Кванттық кілт таратуда қолданылатын жабдықты бұзуға мүмкіндік болса, онда ол кездейсоқ сандар генераторына шабуыл жасау арқылы қауіпсіз емес кілттерді жасауға мәжбүр болуы мүмкін. Шабуылдардың тағы бір кең таралған түрі – Трояндық ат шабуылы, ол аяқтағыштарға физикалық қол жеткізуді қажет етпейді: Алиса мен Бобтың жеке фотондарын оқуға тырысудың орнына, Ева Алисаға жіберілген фотондардың арасында үлкен жарық импульсін жібереді. Алисаның жабдығы Еваның жарығын шағылыстырып, Алисаның базасының күйін ашады (мысалы, поляризатор). Бұл шабуылды анықтауға болады, мысалы, классикалық детекторды пайдаланып Алисаның жүйесіне кіретін заңсыз сигналдарды (яғни, Еваның жарығын) тексеру арқылы. Сондай-ақ, көптеген хакерлік шабуылдарды іске асыруды өзгерту арқылы жеңіске жетуге болады деп болжанады, бірақ формалды дәлел жоқ. Қазір бірнеше басқа шабуылдар белгілі, оның ішінде жалған күй шабуылдары, фазалық қайта бейнелеу шабуылдары және уақыт ығысу шабуылдары. Уақыт ығысу шабуылы коммерциялық кванттық криптожүйеде де көрсетілген. Бұл үйде жасалмаған кванттық кілт тарату жүйесіне қарсы кванттық хакерлік әрекеттің алғашқы демонстрациясы. Кейіннен фазалық қайта бейнелеу шабуылы арнайы конфигурацияланған, зерттеуге бағытталған ашық QKD жүйесінде де көрсетілді (Швейцариялық Id Quantique компаниясы жасаған және олардың Quantum Hacking бағдарламасы бойынша ұсынған). Бұл коммерциялық QKD жүйелерінде кеңінен қолданылатын QKD іске асыруының үстіне жасалған «ұстап алу және қайта жіберу» шабуылдарының біріншісі. Бұл жұмыс туралы БАҚ-та кеңінен хабарланды. 2010 жылы барлық кілтті із қалдырмай тыңдай алатын алғашқы шабуыл жасалды. Эксперименттік түрде көрсетілді, екі коммерциялық құрылғыдағы бір фотонды детекторларды арнайы жарықтандыру арқылы толықтай қашықтан басқаруға болады. Содан кейін жарық көрген көптеген жарияланымдарда Норвегиядағы Норвегия ғылым және технология университеті мен Германиядағы Жарық ғылымы институты Макс Планк арасындағы ынтымақтастық, қақпаланған режимде жұмыс істейтін лавиналық фотодиодтардың (APD) әлсіздіктеріне негізделген коммерциялық QKD жүйелерін сәтті тыңдаудың бірнеше әдістерін көрсетті. Бұл коммуникациялық желілерді қорғаудың жаңа тәсілдерін зерттеуге серпін берді.

Жалған кванттық кілт үлестірілуі

Құпия кілтті тарату міндеті тіпті бөлшектің (жасырын ақпарат, мысалы поляризация, кодталған) кванттық арна арқылы өтетін болмаған жағдайда да, Тхэ Гон Нох әзірлеген протокол арқылы орындалуы мүмкін. Мұнда Алиса фотонды жасайды, ол кейін өлшенбей, бір мезгілде (а) және (б) жолдарында болудың суперпозициясы күйінде қалады. (a) жолы Алисаның қауіпсіз құрылғысында қалады, ал (б) жолы Бобқа жіберіледі. Боб алған фотондарды қабылдамай, ал оған келмеген фотондарды ғана қабылдау арқылы Боб пен Алиса қауіпсіз арна құра алады, яғни Еваның контрафактілік фотондарды оқуға жасаған әрекеттері анықталады. Бұл протокол фотонның жіберілу мүмкіндігінің тіпті жіберілмеген жағдайда да әсер ететін кванттық құбылысын пайдаланады. Сонымен қатар, «қимыл-әрекетсіз өлшеу» деп аталатын осы кванттық эффекті де қолданылады, мысалы, бомбаны сынау мәселесінде, тәжірибеші оларды жарылмастан қай бомбалардың жарамсыз екенін анықтай алады, бірақ бұл тек контрафактілік мағынада ғана мүмкін.

Тарих

Кванттық криптографияны алғаш Стивен Виснер ұсынды, ол сол кезде Нью-Йорктегі Колумбия университетінде оқыды. 1970-ші жылдардың басында ол кванттық конъюгаттық кодтау концепциясын енгізді. Оның маңызды "Конъюгаттық кодтау" атты мақаласы IEEE Information Theory журналында жарияланудан бас тартты, бірақ ақырында 1983 жылы SIGACT News-те (15:1, 78–88 б., 1983 ж.) жарияланды. Осы мақалада ол екі хабарды екі "конъюгаттық өлшем" арқылы кодтап, сақтау немесе жіберуге болатынын көрсетті, мысалы, жарықтың сызықтық және дөңгелек поляризациясы, сонда тек біреуін ғана, бірақ екеуін емес қабылдап, декодтауға болады. Ол өзінің идеясын жасауға болмайтын банкноттардың дизайнымен мысал келтірді. Он жыл өткен соң, осы жұмыстың негізінде IBM Томас Дж. Уотсон зерттеу орталығының Чарльз Х. Беннетт және Монреаль университетінің Жилль Брассард Виснердің "конъюгаттық өлшемдеріне" негізделген қауіпсіз байланыс әдісін ұсынды. 1990 жылы Оксфорд университетінің Вольфсон колледжінің докторанты Артур Экерт кванттық байланысқа негізделген кванттық кілт таратудың басқа тәсілін жасады.

Болашақ

Қазіргі коммерциялық жүйелер негізінен жоғары қауіпсіздік талаптары бар үкіметтер мен корпорацияларға бағытталған. Мұндай жағдайларда кілттерді курьерлік жеткізу әдетте қолданылады, себебі дәстүрлі кілт тарату схемалары жеткілікті кепілдік бере алмайды деп саналады. Бұл қашықтыққа байланысты емес, және ұзақ сапар уақытына қарамастан, үлкен сыйымдылыққа ие портативті сақтау құрылымдарының болуына байланысты деректерді беру жылдамдығы жоғары болуы мүмкін. Кванттық кілт таратудың басты ерекшелігі – кілттің кез келген ұсталып қалуын анықтау мүмкіндігі, ал курьерлік жеткізуде кілттің қауіпсіздігін растау немесе тексеру мүмкін емес. QKD (кванттық кілт тарату) жүйелері автоматтандырылған, қауіпсіз адам-курьер желісімен салыстырғанда сенімділігі жоғары және пайдалану шығындары төмен. Кактың үш кезеңді протоколы, классикалық алгоритмдерді қолданатын криптографиялық түрлендіруден өзгеше, толығымен кванттық қауіпсіз байланыс әдісі ретінде ұсынылған. Кванттық кілт таратуды жоғары қауіпсіздік аймақтарынан тыс кеңінен пайдалануға кедеріс келтіретін факторларға жабдық құны және қолданыстағы кілт алмасу протоколдарына нақты қауіптің болмауы жатады. Дегенмен, көптеген елдерде оптикалық талшық желілері бар, сондықтан кеңінен қолдану үшін инфрақұрылым құрылған. Кванттық криптографиядағы стандарттау мәселелерін шешу үшін Еуропалық телекоммуникациялық стандарттар институтының (ETSI) Өнеркәсіптік спецификация тобы (ISG) құрылды. Еуропалық метрология институттары арнайы жобалар аясында QKD жүйелерінің компоненттерін сипаттауға қажетті өлшемдерді әзірлеп жатыр. Toshiba Europe бизнестегі инновациялар үшін Physics институтының беделді сыйлығымен марапатталды. Бұл Toshiba компаниясының екі онжылдық зерттеулер нәтижесінде дамытқан, қазіргі және болашақ кибер қауіптерден байланыс инфрақұрылымын қорғайтын және кванттық интернетке жол ашатын, Ұлыбританияда өндірілген өнімдерді коммерцияландырған ізашарлық QKD технологиясын мойындау болып табылады. Toshiba сонымен қатар QKD үшін шешімдер санатында Semi Grand Prix сыйлығын алды және CEATEC AWARD 2021-дің экономика, сауда және өнеркәсіп министрінің сыйлығын жеңіп алды, бұл сыйлықтар Жапонияның жетекші электроника индустриясы сауда көрмесі CEATEC-те табыс етілді.