Кіріспе

Төмен үйкелістік сағаттың тұйықтауышы

Шаранша тұйықтауышы – 1722 жыл шамасында британдық сағатшы Джон Харрисон тапқан маятник сағаттары үшін төмен үйкелістікпен жұмыс істейтін тұйықтауыш. Тұйықтауыш – механикалық сағаттың әрбір бөлігінің құрамында болады және ол сағаттың маятнигіне үнемі итеру арқылы оны қозғалыста ұстайды, ал әрбір қозғалыс сағаттың тісті дөңгелектерін белгілі бір мөлшерде алға жылжытып, сағат тілдерін тұрақты жылдамдықпен итереді. Шаранша тұйықтауышы Харрисонның өмірінде салынған бірнеше реттегіш сағаттарда және кейінгі жылдары тағы бірнеше сағаттарда қолданылған, бірақ кеңінен таралған емес. "Шаранша" термині осы тұйықтауыштың құрамында алғаш рет 19 ғасырдың соңында "Horological Journal" журналында пайда болды, бұл атау тілшелердің секіру қозғалысынан туындаған болуы мүмкін.

Тарих

Джон Харрисон өз реттегіш сағаттарында, сондай-ақ өзінің алғашқы үш теңіз хронометрлерінде, H1–H3 үшін шегірткелік тепе-теңдік механизмін қолданды. Ұзындық координатын анықтау теңіз навигациясындағы маңызды мәселе болды; Ньютон астрономиялық позицияны пайдалануға болатынын айтты, бірақ оңай теориялық мүмкіндік – белгілі бір базалық орналасқан жердегі уақытты дәл білу еді. Жергілікті уақыт пен базадағы уақыт арасындағы айырмашылық база мен кеме арасындағы бойлық айырмашылығын көрсетеді, себебі 24 сағат уақыт 360 градус бойлыққа тең. Осы мәселені шешуге үлкен сыйлық ұсынылды, ал Харрисон өмірін жоғары дәлдіктегі хронометрлерді жасауға арнады. Дәлдік және үйкеліс – басты проблемалар еді. Шегірткелік тепе-теңдік механизмінің екі артықшылығы бар: оның жұмысының қайталанатындығы және майлау қажеттілігінің болмауы. Оның қайталанатындығы оның құрылымында жатыр. Бір диск (паллет) тек екіншісінің іске қосылуымен босатылады; маятникке берілген серпім уақытында толығымен тұрақты болады. Харрисонның қолжетімді майлау материалдары нашар, лас және аз өмір сүрді. Бұл конвенциялық сағаттарды тазалау және майлау үшін жиі тоқтату қажеттігін білдірді. Өзінің таза және толығымен тұрақты шегірткелік тепе-теңдік механизмін пайдаланып, Харрисон сағаттардың жұмысын ұзақ мерзімді зерттеулер сериясын бастады, бұл оның температураның өзгеруімен кеңею мен жиырылу әсеріне қарсы тұратын торлы маятниктің ойлап табуына әкелді. Оның жақсартылған сағаттарының жұмысы оған кемелік хронометрлерін сынау үшін дәл және ыңғайлы стандартты берді.

Операция

Харрисон "Шаяншақ" құлағын Линкольнширдегі Броклзби Парктегі сарай блогына орнатылатын мұнара сағаты үшін жасаған дәстүрлі зәкір құлағынан дамытты. Бұл құлақ сенімсіз болып шықты, оған жиі назар аудару қажет болды, бұл Харрисонға ыңғайсыздық тудырды. Сондықтан шамамен 1722 жылы ол якорьдің әр қолының ортасына білік қойып, құлақты өзгертті. Екі білікті паллет те бір бағытта, құлақ дөңгелегінің айналуына қарсы бағытта бағытталған. Құлақ дөңгелегі паллетті итергенде, білік құлақ дөңгелегінен алыстайды. Паллет зәкірді итеріп бара жатқанда, дөңгелекпен жанасатын жерінен айналады. Сол кезде екінші паллет дөңгелекке жақындап келеді. Ол дөңгелекке тиген кезде, оны сәл артқа итеріп, дөңгелек пен бірінші паллет арасындағы байланысты үзеді. Екі паллеттің де артқы жағы ауыр болғандықтан, олар дөңгелектен алыстауға бейім. Сондықтан бірінші паллет құлақ дөңгелегінің жолынан шығып, маятникті импульске қосу жұмысы екінші паллетке жүктеледі. Бірінші паллет дұрыс ұстап тұратын тоқтағышқа демейді, сондықтан маятник екінші паллетпен итерілгенде, бірінші паллет дөңгелектің жолына қарай төмендейді. Ол дөңгелекке жанасып, маятниктің күшімен дөңгелекті сәл артқа итеріп жібереді. Бұл екінші паллетті босатып, ол тоқтағышқа тоқтап, импульсті бірінші паллетке қайтадан жүктейді. Паллеттің білігіндегі кішкентай қозғалыс дәстүрлі құлақтағы сыртқы үйкеліске қарағанда әлдеқайда аз үйкеліс тудырады; оған майлау қажет емес және тозу өте аз болғандықтан Харрисон паллеттерді ағаштан жасауға мүмкіндік алды. Броклзби Парктегі бастапқы паллеттердің бірі 2005 жылы сағат жаңартылғанда әлі де жұмыс істеп тұрды, ал екіншісі 1880 жылы болған апаттан кейін ғана ауыстырылды. Кейін Харрисон құлақ дөңгелегінің тістеріне жанасу үшін айналмалы қолдың соңына кішкентай ілгек қосып, итерудің орнына бір паллетті тарту арқылы құлақтың орналасуын өзгертті. Ол сондай-ақ екі білік осін ортақ тірекке біріктірді. Паллет құлақ дөңгелегін артқа итергенде, ол тоқтағышқа қарсы күшпен соғылады. Тозудың немесе зақымданудың алдын алу үшін тоқтағыштар иілуге арналған. Әрбір тоқтағыш өзінің паллетімен бірдей осьте бекітілген. Паллеттердің артқы жағы ауыр, бірақ тоқтағыштардың алды ауыр, дөңгелекке қарай құлауға бейім. Тоқтағыштардың алды соншалықты ауыр болғандықтан, паллет пен тоқтағыштың комбинациясы да дөңгелекке қарай құлауға бейім, бірақ бұл зәкірдегі бекітілген штырғынмен болдырылмайды. Бұл штырғын паллетті құлақ дөңгелегімен таза байланысу үшін қажетті дұрыс жерде ұстап тұратын тоқтағышты ұстайды. Паллет дөңгелекке тигенде, ол дөңгелекті артқа итеріп, тоқтағышты оның ілгегінен көтереді. Дөңгелек паллетті итергенде, тоқтағыш өз ілгегіне қайтадан түсіп, паллеттен ажырасады. Әрбір тоқтағыш әр циклде бір рет келіп тұратын паллеттің күшімен ілгектен көтеріледі.

Шектеулер

Палитралардың дөңгелектен ығысу тенденциясының бірнеше ауыр салдары бар. Біріншісі, құтқару дөңгелегіне берілетін күш үзілген кезде, политралар байланысын жоғалтады, ал күш қайта жанданғанда, құтқару дөңгелегі тоқтатылмай, жылдам және бақылаусыз айнала бастауы мүмкін. Мұндай жағдайдың алдын алу үшін, сағатты ораған кезде Харрисон өзінің ұзақ қызмет ететін механизмдерінің бірін – энергияны сақтайтын құрылғыны ойлап тапты, ол бүгін де сағаттар мен сағаттарда кеңінен қолданылады. Оның әдеттегі құрылымында, қозғалыстың бірінші (және ең баяу айналатын) жетек доңғалағы мен салмағының (немесе серіппесінің) бекітілген барабаны арасында, олардың бір осінде орналасқан тісті дөңгелек болады. Сағат оралғанда барабан артқа жылжып, энергияны сақтайтын дөңгелектің тісі барабанға ойылған тістердің үстінен сырғанап өтеді. Бірақ бірінші жетек доңғалағы энергияны сақтайтын дөңгелек пен оған қарсы итермелейтін серіппе болғандықтан, алға жылжуын жалғастырады. Осы серіппе энергияны сақтайтын дөңгелекті артқа итеруге тырысады. Бұл энергияны сақтайтын дөңгелектің жиегіне ойылған тістерге ілігіп, сағаттың корпусына бекітілген тоқтау тілігінің арқасында болмайды. Сағат толық оралғаннан кейін кілттен қолды босатып, барабан энергияны сақтайтын дөңгелекті және бірінші жетек доңғалағын қалыпты жағдайда қозғалтады. Сонымен қатар, ол келесі орау үшін энергияны сақтайтын серіппені қайта керіп алады. Қалыпты жұмыс кезінде энергияны сақтайтын дөңгелектің артқа жылжуын тоқтататын тоқтау тілігі, энергияны сақтайтын дөңгелектің тістерімен сырғанап өтеді. Палитралардың дөңгелектен ығысу тенденциясының екінші салдары – сағат тоқтағанда екі политра да бастапқы орнына оралады. Бұл құрылғыны алғаш 1675 жылы Ричард Таунли ойлап тапқан, ал Джастин мен Бенджамин Вуллиами Гаррисонның дизайнын қолданып, бірнеше реттегіштер жасады, бірақ ол бүгінгі күні Гаррисонның заманындағыдай: тамаша, бірегей жаңалық.

Джон Тейлордың корпус сағаты

Джон Харрисонның шегіртке механизміне құрмет ретінде салынған Corpus Clock атты бірегей қоғамдық сағат 2008 жылдың 19 қыркүйегінде Кембридж қаласындағы Кембридж университетінің Корпус Кристи колледжінде ашылды. Индустриал Джон Тейлор осы механикалық сағатты салуға 1 миллион фунт стерлинг жұмсады. Харрисонның механизмі жеткілікті түрде танымал емес деп есептегендіктен, сағаттың шегіртке механизмі сағаттың үстіңгі жағында "Хронофаг" немесе "уақыт жегіш" деп аталатын демондық шегіртке түрінде көрсетілген, ол үнемі жауын ашып-жауып, уақыттың жұтылуын бейнелейді. Диаметрі 1,5 метрлік бұл сағаттың көптеген басқа да ерекшеліктері бар. Онда сағат тілдері жоқ, оның орнына сағат, минут және секундқа арналған үш концентрлі дискілер жұбы қолданылады – олар тігіліп, жарықтың шығуына мүмкіндік беретін линзалармен жабдықталған, ал жарықдиодтардың тоқтаусыз жарығы ішінде қалған. Әр дискідегі ойықтардың орналасуы және әр жұптың алдыңғы дискісінің айналуы Вернье эффектін тудырады, бұл сағат бетіндегі үш концентрлі шеңберде әртүрлі жылдамдықпен айналатын жарықтардың көрінісін жасайды. Маятник жылдамдап, баяулап, кейде тоқтап қалады, бірақ әр бес минут сайын дұрыс уақытқа оралады. Тейлор бұл сағатты өзінің өлшеулі екенін еске түсіру үшін жасады.

Пармиджани сенфин

Сағаттарға арналған толығымен жаңа механизмде шегіртке түріндегі тежегіш қолданылады. Бұл жаңа типті механикалық реттегіште тежегіш пен осцилляторында икемді құрылымдар пайдаланылады. Кремний дөңгелек сағатына 86 400 рет дірілдейді, бұл дәстүрлі сағаттардан шамамен үш есе жылдам. Бастапқы әзірлеме Швейцарияның Электроника және Микротехнология орталығында (CSEM) швейцариялық физик Пьер Женекуан жетекші ойлап табушы ретінде жасалды. Ұғынуды барынша азайту арқасында, мұндай сағат керілгеннен кейін бір айдан астам уақыт жүре алады, бұл өте ұзақ қуат қоры. Мұндай жаңа калибрдің (механизмінің) прототипі Parmigiani Fleurier көрсетті.

Бёрджесс сағаты B

Шарап құтылу механизмі – Мартин Берджесс жасаған мүсіндік сағаттың маңызды бөлігі, ол Берджесс сағаты B деп аталады. Джон Харрисонның кешіккен реттегіш сағатының технологиясына негізделген екі сағаттың бірі, оны иесі Дональд Саффтың өтініші бойынша Чарльз Фродшам & Компания аяқтады. Сәтті сынақтан өткен соң, оның ұзақ мерзімді жұмысын егжей-тегжейлі бағалау үшін Гринвич Корольдік обсерваториясына жіберілді. Бұл бағалауды Сағат жасаушылардың құрметті компаниясы және Ұлттық физикалық зертханасы қадағалады, олардың өкілдері сағат корпусына бұзуға қарсы мөрлер қойды. Сағат электрмен оралатындықтан, бағалау кезінде оның жұмысына ешқандай кедергі келтірмейді, бірақ қалған бөлігі толығымен механикалық. Жүз күнге созылған сынақтан кейін, максималды қателік бір секундтың бес сегізінен аспады, уақыттың (жылдамдықтың) тұрақты өзгеруіне ешқандай түзету енгізілген жоқ. Осының нәтижесінде, 2015 жылдың 18 сәуірінде Гиннес рекордтар ұйымы Мартин Берджеске ашық ауада жұмыс істейтін ең дәл механикалық сағатты жасағаны үшін әлемдік рекорд сертификатын табыс етті. Сағат ROG-де сақталады; 2017 жылы ол Гаррисонның теңіздік хронометрлері орналасқан галереяға көшірілді, онда оның жұмысы үздіксіз бақыланады.