Кіріспе

Аргиназа (аргинин амидиназа, канаваназа, L-аргиназа, аргинин трансмидиназа) – марганец қамтитын фермент. Бұл фермент катализдейтін реакция: аргинин + H2O → орнитин + мочевина. Ол мочевина циклінің соңғы ферменті. Бұл фермент тіршілік әлемінің барлық салаларында кездеседі.

Құрылымы мен қызметі

Аргиназа ферменттер отбасысына жатады. Аргиназа сүтқоректілердегі организмнің зиянды аммиакты шығаруын қамтамасыз ететін биохимиялық реакциялар тізбегі – урея циклының бесінші және соңғы сатысын катализдейді. Аргиназа L-аргининды L-орнитине және мочевинаға түрлендіреді. Сүтқоректілердегі аргиназа тример түрінде активті, бірақ кейбір бактериялық аргиназалар гексамерлік болып келеді. Ферменттің қалыпты жұмыс істеуі үшін марганецтен тұратын екі молекулалық металл кластері қажет. Бұл Mn2+ иондары сумен координацияланып, молекуланы бағыттап, тұрақтандырады және судың нуклеофил ретінде әрекет етуіне, L-аргининге шабуыл жасап, оны орнитин мен мочевинаға гидролиздейтінуіне мүмкіндік береді. Екінші изозим басқа урея циклы ферменттерінің болмауында да табылуы мүмкін.

Механизм

Белсенді орын L-аргининді Глу227 гуанидин тобымен арасындағы сутекті байланыстар арқылы бекітеді. Бұл байланыс L-аргининді гуанидин тобындағы металлмен байланысты гидроксид ионымен нуклеофильді шабуыл жасауға бағыттайды. Соның нәтижесінде тетраэдрлік аралық туындайды. Марганец иондары тетраэдрлік аралықтағы гидроксил тобын, сондай-ақ тетраэдрлік аралық қалыптасқанда NH2 тобындағы дамып келе жатқан sp3 жалғыз электрон жұбын тұрақтандыруға көмектеседі. Аргиназаның белсенді орны өте жоғары селективті. Субстрат құрылымын және/немесе стереохимиясын өзгерту ферменттің кинетикалық активтілігін күрт төмендетеді. Бұл селективтілік субстрат пен фермент арасындағы көптеген сутекті байланыстарға байланысты; тікелей немесе су арқылы жеңілдетілген сутекті байланыстар бар, олар альфа-карбоксилат тобындағы төрт қабылдаушы позицияны да, альфа-амино тобындағы барлық үш позицияны да толық қанағаттандырады. N-гидрокси-L-аргинин (NOHA), NO биосинтезінің аралық өнімі, аргиназаның орташа ингибиторы болып табылады. Оның ферментпен құрамының кристалдық құрылымы металлмен байланысқан гидроксид ионын ығыстыратынын және екі ядролы марганец кластерін байланыстыратынын көрсетеді.

Жыныстық реакциядағы рөлі

Аргиназа II нитро оксид (NO) синтетазасымен бірге тегіс бұлшық еттерде, мысалы, ерлер мен әйелдердің жыныс мүшелеріндегі бұлшық еттерде экспрессияланады. Бұл бұлшықеттердің жиырылуы мен босаңсуы NO синтетазасына байланысты, ол тегіс бұлшық ет тінінің жылдам босаңсуына себеп болады және қалыпты жыныстық жауапқа қажетті тіндердің толуын жеңілдетеді. Дегенмен, NO синтетазасы мен аргиназа бір субстрат (L-аргинин) үшін бәсекелесетіндіктен, аргиназаның жоғары экспрессиялануы NO синтетазасының активтілігіне және NO-ға тәуелді тегіс бұлшық еттердің босаңсуына әсер етуі мүмкін, себебі L-аргининнің субстрат қоры азаяды, бұл жағдайда NO синтетазасына қолжетімді болар еді. Керісінше, аргиназаны АБГ немесе басқа бор қышқылының ингибиторларымен тежеу аргининнің қалыпты жасушалық деңгейін сақтайды, осылайша бұлшықеттің қалыпты босаңсуын және жыныстық жауабын қамтамасыз етеді. Аргиназа ерлердің эректильді функциясын және әйелдердің жыныстық қызығуын бақылайтын фактор болып табылады, сондықтан ол екі жыныста да жыныстық дисфункцияны емдеу үшін маңызды нысана болып табылады. Сонымен қатар, диетаға қосымша L-аргинин қосу аргиназа мен NO синтетаза арасындағы бәсекелестікті азайтады, әр фермент үшін қосымша субстрат ұсынады.

Патология

Аргиназа жетіспеушілігі көбінесе аргиназа I-нің, аргиназаның бауыр изоформасының функциясының төмендеуін білдіреді. Бұл жетіспеушілік гипераргининемия немесе аргинемия деп аталады. Бұл ауру мұрагерлік және аутосомалық рецессивті болып табылады. Ол бауыр жасушаларындағы аргиназаның төмендеген активтілігімен сипатталады. Бұл уреогенездегі мұрагерлік ақаулардың ең сирек кездесетін түрі саналады. Аргиназа жетіспеушілігі, басқа мочевина циклі бұзылыстарынан айырмашылығы, уреогенезді толығымен тоқтатпайды. Аргиназа I жетіспеушілігі бар адамдардың бүйректерінде аргиназа II активтілігінің жоғарылауы аргиназа функциясының жалғасуына себеп болатын мүмкін түсіндірме болып табылады. Зерттеушілер аргининнің жиналуы аргиназа II экспрессиясын күшейтеді деп санайды. Бүйректегі ферменттер содан кейін уреогенезді катализдейді, бауырдағы аргиназа I активтілігінің төмендеуін ішінара өтейді. Аргиназа жетіспеушілігі бар адамдар, аргинин мен аммиактың артық мөлшерін қаннан жоюдың осы баламалы әдісінің арқасында, басқа мочевина циклі ақаулары барларға қарағанда ұзақ өмір сүреді. Аурудың белгілеріне неврологиялық бұзылыстар, деменция, өсудің тежелуі және гипераммонемия жатады. Аурудың кейбір белгілерін диеталық шектеулер мен фармацевтикалық жетістіктер арқылы бақылауға болады, бірақ қазіргі уақытта толыққанды ем немесе тиімді терапия жоқ.