Кіріспе

Христиандық мектеп – христиандық принциптер негізінде жұмыс істейтін немесе христиандық ұйым басқаратын діни мектеп. Христиандық мектептердің мәні елдерге қарай діни, білім беру және саяси мәдениетке сәйкес өте кең ауқымды болып өзгереді. Кейбір елдерде дін мен мемлекет қатаң түрде бөлінгендіктен, барлық діни мектептер жекеменшік болып табылады; ал басқаларында мемлекеттік білім беру жүйесінің негізгі бөлігін құрайтын белгілі бір шіркеудің ілімдері бар; тағы басқаларында мемлекет түрлі діни конфессиялардың мектептерін қаржылай қолдайды. Осы мақсатта христиан шіркеулері әлемнің түкпір-түкпірінде мектептер ашты.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та дін көбінесе мемлекеттік қаржыландырылатын білім беру жүйелерінде оқытылмайды. Алайда, мектептер дін талғайтын оқушыларға, басқа қосымша іс-шаралармен бірдей, сыныптан тыс іс-шара ретінде оқуға рұқсат беруі тиіс. АҚШ-тағы көптеген діни ағымдарға байланысты, мұндай мектептердің білім беру және діни философиясы әртүрлі болуы заңды.

Католик

АҚШ-тағы ең ірі христиандық білім беру жүйесін Католик шіркеуі басқарады. Көбінесе олар жеке епархиялар мен приходтар арқылы басқарылады. 2018 жылғы мәліметтер бойынша Висконсин евангелистік лютеран синоды 403 балалар бағы, 313 бастауыш мектеп және 25 жоғары мектептің жұмысын ұйымдастырады.

Епископтық

Америка Құрама Штаттарындағы Епископальдық шіркеу шамамен 1200 мектепті ұстап тұрады, олардың 50-ге жуығы орта мектептер, және бұл мектептер жеке мектептердегі барлық оқушылардың 2 пайызын немесе АҚШ-тағы мектеп оқушыларының 0,22 пайызын (115 000 оқушы) білім береді. Епископальдық мектептердің саны салыстырмалы түрде аз болғанымен, олардың көптегені, мысалы, Массачусетс штатындағы Гротон мектебі және Нью-Гэмпширдегі Сент-Полс мектебі, американдық дайындық мектептерінің дамуында маңызды рөл атқарды. Епископальдық мектептер Рим-католик мектептерінен гөрі тәуелсіз және сыртқы бақылаудың аз болуымен ерекшеленеді. Көптеген епископальдық жоғары мектептерде жылдық оқу ақысы 15 000 доллардан асып түседі, бұл діни көзқарасы жоқ жеке мектептердегі орташа көрсеткіштен сәл жоғары, ал діни мектептердегі орташа көрсеткіштен (жылына шамамен 7100 доллар) әлдеқайда жоғары, және Рим-католик жоғары мектептеріндегі орташа көрсеткіштен екі еседен астам (жылына шамамен 6000 доллар).

Методист

Біріккен методист шіркеуі және Аллегхини Веслиан методисттік қоғамдастығы АҚШ-тың барлық айманында діни мектептер мен колледждерді басқарады.

Консервативті евангелистік

АҚШ-тағы көптеген консервативті евангелистер "христиан мектебі" терминін консервативті евангелистік ағымдарға жататын мектептер үшін ғана қолданады, көбінесе католик мектептерін мүлдем қоспайды. Бұл консервативті евангелистік мектептер жекеменшік негізде жұмыс істейді, көбінесе шіркеумен немесе діни конфессиямен байланысты болады. Балаларын өз шіркеуінің қағидалары бойынша тәрбиелегісі келетін ата-аналар мұндай мектептерге баруды таңдай алады, бірақ мектеп шіркеуінен қаржылық қолдау алмаса немесе үкіметтік бағдарламалар арқылы білім беру купондарымен қамтылмаса, олар оқу ақысын төлеуге міндетті. Кейбір американдық евангелистік мектептер үлкен және жақсы қаржыландырылған, ал басқалары кішкентай болып, жергілікті қоғамның еріктілеріне сенеді. AACS мүше мектептерінде 100 мыңнан астам оқушы білім алады. AACS Вашингтонда активті лоббилік қызмет жүргізеді. Евангелистік мектептердің тағы бір бірлестігі – Халықаралық христиан мектептері, онда шамамен 500 мектеп пен 100 мың оқушы бар. Тарихи тұрғыдан алғанда, Канададағы христиан мектептерін жеке католик немесе протестант ұйымдары басқарған. Мемлекеттік білім беру жүйесі дамыған сайын, көпшілдік (көбінесе протестанттық) сенім мемлекеттік мектептерде, ал азшылық (көбінесе католик) сенім жеке мектептерде бейнеленді. Уақыт өте келе, Канада қоғамының көптүрлілігі арта түскендіктен мемлекеттік мектептердің секулярлануы күшейді. Бастапқыда көптеген провинцияларда әрбір мектеп округінде католик және католик емес оқушылар үшін бөлек мектептер болды. Көптеген провинциялар осы жүйені жойды, бірақ Онтарио, Альберта, Саскачеван және Солтүстік-Батыс территориялары оны сақтап қалды. Мұндай жағдайларда екі мектеп әдетте католик мектеп кеңесі және мемлекеттік мектеп кеңесі деп аталады. Көптеген католик емес христиандар католик дінін ұстанбаса да, олардың құндылықтары мен стандарттарын жоғары бағалап, балаларын католик мектептеріне жібереді. Мұндай оқушылар әдетте нақты діни сабақтардан босатылады. Америкалық үлгі кейбір жеке мектептерде де қолданылады, оларды көбінесе протестанттық конфессиялар басқарады. Канададағы мемлекеттік мектептер (католик мектептерінен өзгеше) қазіргі уақытта діни байланысқа ие емес, бірақ олар өздерінің қауымдастықтарындағы христиандарға діни білім беруге мүмкіндік береді. Олар мұны арнайы мақсаттағы жеке христиан мектебін құру арқылы немесе діни білім беруді басқа мектептерде ұсыну арқылы іске асырады. Бұл тәжірибе Альбертада соншалықты кең таралғандықтан, көптеген жеке христиан мектептері жергілікті мемлекеттік округтерге "балама христиандық бағдарламалар" ретінде енгізілді. Олар қазіргі уақытта өздерінің философиясын, оқу бағдарламасын және кадрларын сақтап, толық қаржыландырылатын мемлекеттік мектептер ретінде жұмыс істеуге рұқсат етілген. Осы тұрғыдан алғанда, олар католик мектептерімен салыстырғанда белгілі бір теңдікке қол жеткізді. Бұл жеке мектептер әртүрлі ұйымдармен байланысты болуы мүмкін. Кейбіреулері Халықаралық христиан мектептері қауымдастығына, кейбіреулері Халықаралық христиан мектептеріне, ал кейбіреулері басқа ұйымдарға мүше. Сондай-ақ, Онтарио христиан мектептері альянсы және Прерия христиан мектептері қауымдастығы сияқты провинциялық ұйымдар да бар.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда шіркеу мектептері көбінесе діни мектептер деп аталады. 2012 жылы Англиядағы барлық мемлекеттік мектептердің 33,75%-ы және барлық академиялардың 23,13%-ы діни мектептер болды, барлығы 6830 мекеме. Англия шіркеуі тарихи түрде Англияның барлық аймандарында көптеген мектептерді ұстап келген. Мұндай мектептер (ағылш. Church of England schools) 1944 жылғы Білім беру туралы заңда мемлекеттік білім беру жүйесіне ішінара енгізілді, ал шіркеу қаржыландыру және кадрлармен қолдау көрсетуінің орнына мектептерге әсер ету құқығын сақтап қалды. Мұндай мектептер діни көзқарасына қарамастан барлық оқушыларды қабылдауға міндетті, бірақ егер оларға өтініш берушілер көп болса, тиісті діннің өтініш берушілеріне басымдық беруге құқылы және көбінесе осылай жасайды. 2017 жылдың ақпанына дейін Англияда 3731 мемлекеттік мектеп және 906 академия шіркеу мектептері болып табысты. Англиядағы барлық бастауыш мектептердің шамамен төрттен бірі Англия шіркеуінің мектептері, ал бүгінгі таңда 15 миллион адам Англия шіркеуінің мектебінде оқыған. Шіркеу басқаратын мектептердің болуы және мемлекеттік мектептерде діни қызметке төзімділік болғандықтан, жеке христиан мектептері салыстырмалы түрде сирек кездеседі, бірақ елдің барлық аймандарында бар. Олардың ішіндегі ең ірілерінің бірі – Ливерпуль христиандық бірлестік мектебі, 1999 жылы тыйым салынған таяқпен және басқа да дене жазаларын қолдану құқығын сақтау үшін қырық басқа мектептің қолдауымен науқан ұйымдастырғандықтан 2001 жылы ұлттық жаңалықтарда кеңінен талқыланды. Олар мектептердегі тәртіптің төмендеуін тоқтатуды мақсат етті. Басқа христиан мектептері: Ланкаширдегі Кингсфолд христиан мектебі, Бристольдегі Кармел христиан мектебі, Лондондағы Гранжвуд тәуелсіз мектебі, Эдинбургтегі Маннафилдс христиан мектебі, Лестердегі Эммануэль христиан мектебі, Дерби және Уолсолл, сондай-ақ Вурчестердегі Ривер мектебі және тағы да басқалары.

Нидерланды

Нидерландыда мемлекеттік мектептердің христиандық болуы керек пе және қандай дәрежеде болуы керек деген сұрақ 1806 және 1917 жылдар аралығында көп пікірталас тудырды. 19 ғасырдың екінші жартысында бұл мектеп күресі өзінің шыңына жетті және сайлау құқығы және округтік жүйемен қатар саясатқа үстемдік етті. 1917 жылы осы үш мәселенің көп бөлігі 1917 жылғы бітімгерлік келісімі арқылы шешілді. Осыдан бастап, діни және мемлекеттік мектептер тең қаржыландырылатын болды. Діни сенімге негізделген мектептер ерекше білім беру түрі (bijzonder onderwijs) ретінде қарастырылады және олар өздерінің мекемелерімен басқарылады, бұл мекемелер жалпы білім беру мектептерінен бөлек болып табылады. 2006 жылдың екінші жартысында Нидерландыда 6 318 христиан мектебі болды, оның ішінде 4 955 бастауыш мектеп, 1 054 жоғары мектеп және 309 колледж мен университет.

Ресей

Орыс православиесі – Ресейдегі басты христиан діні. Православ шіркеуі 1884 жылы «Шіркеу приход мектептері туралы ереже» бойынша Ресейдегі бастауыш білім беру саласына жүйелі түрде қатысуды бастады. Келесі екі онжылдықта шаруалардың жеке бастамамен ашқан көптеген заңсыз «сауат ашу мектептері» шіркеу бақылауына қосылып ресімделді. Шіркеутің тікелей бақылауында болмаған жекеменшік православие мектептері орыс этностық азшылықтары арасында православиенің таралуында маңызды рөл атқарды, мысалы, 1863 жылы құрылған Казань орталық крещен татар мектебі немесе 1868 жылы құрылған Симбирск орталық чуваш мектебі. Сонымен қатар, 1993 жылы құрылған Санкт-Петербург халықаралық академиясы сияқты, эмигранттардың балаларына бағытталған протестанттық мектептер де бар.

Австралия

Австралияда 19 ғасырда католик және протестант шіркеулері қауымдық мектептерді (шіркеу мектептерін) құрды. Осы мектептердің көптегені, олардың көпшілігі ұзақ тарихқа ие, Австралиядағы жеке немесе тәуелсіз мектеп секторының негізін құрайды. Қазіргі протестанттық христиандық мектеп қозғалысы Австралияда өз елінде ондаған жылдар бойы христиандық мектептерде білім алған голланд азаматтарының күш-жігерімен басталды. Олардың көпшілігі Голландиядан шыққан австралиялық реформацияланған шіркеулердің біріне жатты (Австралияның христиандық реформацияланған шіркеулері немесе Австралияның еркін реформацияланған шіркеулері, кейде қате түрде Голландияның реформацияланған шіркеуі деп аталады – бұл атау Голландияда, Оңтүстік Африкада және Шри-Ланкада қолданылады, бірақ Австралияда ешқашан қолданылмаған). 1950 жылдары осы азаматтар христиан мектептерін ашуды қалаған ата-аналар бірлестіктерін құрды, ал алғашқы мектептер 1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдардың басында, мемлекеттік қолдаусыз ашылды. Еркін реформацияланған шіркеу Батыс Австралиядағы Армадалде Джон Кальвин мектебін ашты, ол 1957 жылдың 2 желтоқсанында 70 оқушымен есігін қабылдады. Одан кейін Батыс Австралиядағы Олбэни (1962) және Тасманиядағы Лансестон (1965) мектептері ашылды. Реформацияланған Австралия шіркеулері (олар өз атауының басына «христиандық» деген сөзді тек 1990 жылдары қосты) 1962 жылы Тасманиядағы Кингстонда алғашқы мектебін ашты. Олардың алғашқы мектептері сол кездегі ұлттық ұйым – Христиандық ата-аналар бақылайтын мектептер одағына мүше болды, кейіннен ол Христиандық ата-аналар бақылайтын мектептер (CPCS) болып өзгерді, ал 2008 жылы тағы да өзгеріске ұшырап, Ұлттық христиандық білім беру болып аталды. Еркін реформацияланған мектептерде тек осы тармақтан шыққан оқушылар оқыды, ал реформацияланған шіркеулер бастаған мектептер әртүрлі протестант шіркеулеріне жататын ата-аналар бірлестіктерімен жұмыс істеді және олардың ортақ мақсаты үшін бірлесіп еңбек етті. Бұл мектептер мемлекеттік мектептерге наразылықтан емес, ата-аналардың христиандық сенімдерін мектептік оқу бағдарламасына белсенді түрде енгізетін мектептерді қалауынан туындады. Мектептер шіркеулердің бақылауынан тыс, ата-аналар органдарымен басқарылды. 1970 жылдардың соңынан бастап көптеген басқа шіркеулердің мүшелері мемлекеттік мектептердегі білім деңгейі мен әлеуметтік өзгерістер туралы алаңдап, балама білім беру мүмкіндігін ұсыну үшін христиан мектептерін ашуға кірісті. Осы кезеңде көптеген мектептерді ата-аналар қауымдастықтары емес, шіркеулер өздері бастады, бірақ реформацияланған шіркеулерден тыс ата-аналар тобы ата-аналар бақылайтын модельді зерттеп, қабылдады және мектептер ашты, олар голландтық немесе реформацияланған шіркеулермен байланысы болмаса да, көптеген мектептермен ұлттық деңгейде байланыста болды. Басты бас қосалқы ұйымдарға Австралиядағы Англикан мектептері, Австралиядағы христиан мектептері, Австралиядағы лютерандық білім беру (LEA), Ұлттық христиандық білім беру (бұрынғы Христиандық ата-аналар бақылайтын мектептер) және Австралиядағы христиан мектептері қауымдастығы кіреді. Соңғы ұйым негізінен Ұлттық христиандық білім беру және бірқатар христиан мектептері үшін саяси кеңесші және лоббилік топ ретінде жұмыс істейді.

Израиль

"Христиан арабтары – жаңа израильдік еврейлер ме? Израильдегі араб христиандарының білім деңгейі жөніндегі ойлар" атты зерттемесінде Тель-Авив университетінің профессоры Ханна Дэвид, араб христиандарының Израиль халқының ең білімді бөлігі болуының себептерінің бірі – христиан білім беру мекемелерінің жоғары деңгейі екенін айтады. Израильдегі христиан мектептері елдегі ең жақсы мектептердің қатарында саналады. Бұл мектептер араб білім беру жүйесінің барлық мектептерінің тек 4% құраса да, араб университеттерінің шамамен 34% студенті христиан мектептерінен түлек, ал жоғары технологиялық секторда жұмыс істейтін израильдік арабтардың 87% христиан мектептерінде білім алған.