Кіріспе

Огайо өзенінің саласы Батыс Вирджиния штатында, АҚШ.

Канава өзені (/kəˈnɔːə kəNAWə) – АҚШ-тың Батыс Вирджиния штатындағы Огайо өзенінің саласы, ұзындығы шамамен 97 миль (156 км). Батыс Вирджиниядағы ең ірі ішкі су жолы, оның су алабы 19-ғасырдың басынан бері штаттың маңызды өнеркәсіптік аймағы болып табылады. Өзен Файетт округінің солтүстік-батысындағы Гаули Бридж қаласында, Чарльстон қаласының оңтүстік-шығысында шамамен 35 миль (56 км) жерде, Канахва сарқылысынан 2 миль жоғарыда Жаңа және Гаули өзендерінің қосылған жерінде пайда болады. Сарқылысының биіктігі 24 фут, ол 1 миллион жылдан бері балықтардың қозғалысына кедергі келтіріп келеді. Өзен жағалауындағы дамыған химия өнеркәсібі жергілікті экономиканың маңызды бөлігін құрайды. Колониялық дәуірде өзен деңгейінің күрт өзгеруі оны көліктік мақсаттарда пайдалануға мүмкіндік бермеді. 1840 жылдары өзеннің төменгі ағысындағы тастар мен кедергілерді жою кеме қатынасын қамтамасыз етті, ал 1875 жылдан бастап АҚШ Армиясының Инженерлік корпусы құлыптар мен бөгеттер салу арқылы кеме қатынасын өзеннің жоғары ағысына дейін кеңейтті. 1898 жылы осы жоба Канава өзенін Америкадағы толыққанды басқарылатын өзендік жүйе етіп жасады. Қазіргі таңдағы күні өзен Чарльстон қаласынан 20 миль (32 км) жоғарыда орналасқан Дипвотер поселкесіне дейін баржалармен жүк тасымалдауға жарамды.

Гидрология және экология

Жаңа және Гаули өзендерінің бастауларынан өзге, Канахуа Чарльстон қаласында Ельк өзенімен, Сент-Олбанс қаласында Көмір өзенімен, ал Пока қаласында Покаталико өзенімен бірігеді. Канахуа өзенінің су алабындағы ірі суқоймалар: Нью-Ривердегі Клейтор көлі мен Блустоун көлі, Гаули өзеніндегі Саммерсвилл көлі және Ельк өзеніндегі Саттон көлі. Олардың жалпы сыйымдылығы Чарльстон қаласындағы орташа жылдық су ағынының 14 пайызын құрайды. Нью және Гаули өзендеріндегі суқоймалар 20 ғасырдың климатында Канахва шарлауығында болжамды 100 жылдық су тасқынының көлемін шамамен екі есеге азайтты. Канахва шарлауығы – Огайо өзенінің су алабында кеңінен таралған бірнеше балық түрлерінің жоғары ағыс шегі. Шарлауықтан жоғарыдағы су алабында балық түрлерінің жалпы саны аз, бірақ әлемнің басқа еш жерінде кездеспейтін түрлердің саны салыстырмалы түрде көп, ал жергілікті түрлерге шамалас жерсіз түрлердің саны да көп.

Атауы

"Ка(и)нава" атауы аймақтың ирокез тілдерінің диалектілерінен шыққан, жергілікті тілде "су жолы" немесе "каноэмен жүретін жол" мағынасын береді, бұл "көлік жолы" деген метафораны білдіреді. "Их" (ағын немесе өзен, жергілікті ирокездер) әуені қоныс аударушылар мен фермерлер келген кезде жоғалып кетті. Кейбір деректер бойынша, бұл атау "жаңа су" деген мағына беретін шауни сөзінен немесе "достық аға" дегенді білдіретін катауба сөзінен туындаған. Өзеннің тарихта басқаша атаулары, әртүрлі жазылу түрлері мен қате жазылған нұсқалары да болған, мысалы, қазіргі Жаңа өзен деп аталатын саласы бұрын полковник Абрахам Вудтың құрметіне Вуд өзені деп аталған. Вуд – 17 ғасырдың ортасында өзенді зерттеген алғашқы еуропалық, Вирджиниядан келген ағылшын саяхатшысы.

Тарих

Археологиялық артефакттар, мысалы, Кловис нүктелері және кейінгі оқ-дәрілер, бұл аймақта б.з.д. 12500 жылдан бері өмір сүрген ежелгі жергілікті халықтарды көрсетеді. Кейінгі мәдениеттердің халықтары аңғар мен биік жатқан жерлерде өмір сүруді жалғастырды. Адена мәдениетінің өкілдері Шарлстон мен Данбар арасындағы аймақта кем дегенде 50 топырақ үйіндісі мен 10 қоршау салды, бұл 1882-1884 жылдар аралығында Этнология бюросы (кейін Смитсонов институтының бөлігі) жүргізген зерттеуде анықталды. Олардың үш үйіндісі аңғарда сақталған, соның ішінде қазіргі Оңтүстік Чарльстондағы Крил үйіндісі, Батыс Вирджинияда. Форт Антик мәдениетінің халықтарының іздері табылды, олардың Буффало және Мармет сияқты еуропалықтармен байланыс орнағанға дейінгі ауылдары сақталған. Олар қазіргі Нью-Йорк штатынан келген ирокездермен қуылды. Француз миссионерлерінің мәліметтері бойынша, 16 ғасырдың соңында Батыс Вирджинияның орталық бөлігінде бірнеше мың гурон, бастапқыда Ұлы көлдер аймағынан шыққандар өмір сүрді. Олар 17 ғасырда Нью-Йорктің батысынан келген ирокездердің басып кіруінен жартылай жойылды, ал қалдықтары қуылды. Басқа да мәліметтерде Коноис, Коной, Канаузи немесе Канава тайпалары Ирокез конфедерациясының бірі, үлкен Сенека тайпасымен жаулап алынған немесе қуылғандығы айтылады, өйткені Сенека 1744 жылы Вирджиния отарлаушыларына мақтанышпен айтқан. Ирокездер мен Шоуни және Делавэр сияқты басқа тайпалар Батыс Вирджинияның орталық бөлігін аңшылық жері ретінде сақтады. Ағылшындар мен еуропалықтар бұл жерге қоныс аудара бастағанда, ол жерде халық мүлдем болмады. Вирджиния арқылы Огайо өзеніне дейін (индиандардың тұтқынынан басқа) саяхат жасаған алғашқы ақ адам Мэтью Арбакл болды, ол 1764 жылы Канава өзенінің аңғарымен өтіп, (кейіннен) Point Pleasant деп аталатын жерге келді. 1774 жылдың сәуірінде капитан Хансон экспедиция құрамына кірді: "18-і. Біз полковник Вашингтон үшін жерді зерттедік, оның шекарасы Көл өзені мен Канаваг өзендерімен шектеседі". Бұл аймақ қазіргі Батыс Вирджиния штатының Сент-Олбанс қаласының төменгі бөлігі. Форт-Стенвикс келісімінен кейін "Канавалар өздерінің есімін алған өзеннің жоғарғы салаларынан Нью-Йорктегі ирокездерге қосылуға кетті; Шоуни Потомактың оңтүстік тармағы аңғарының ежелгі үнді далаларын тастады; Делавэр Мононгахеладан кетті; Ұлы Канава мен Үлкен Санди арасындағы барлық аймақты талап еткен черокилер оны ешқашан баспады", – деп Вирджиния тарихи қоғамының корреспондент мүшесі Вирджиль А. Льюис (1887) келтіреді. Өзеннің аты Канахва шарлауығындағы Канахва өзені болып өзгерді. Сенека ұлты мен АҚШ арасындағы Үлкен ағаш туралы келісімде он резервация бекітілді. Бұл келісімге 1797 жылдың 15 қыркүйегінде қол қойылды. 18 ғасырдың соңында Льюиске Ұлы Канава өзенінің сағасына жақын жерде үлкен жер учаскесі берілді. Кесе Канава және Үлкен Канава өзендері, штаттағы ең үлкен екі өзен, 18 ғасырда Еуропалықтар қоныстанғанға дейін осы аймақта тұрған американдық үнді тайпасының атымен аталған. Ирокездердің қысымымен Коной / Канава халқының көпшілігі 1634 жылы қазіргі Вирджинияға көшіп барды, онда олар Чесапик шығанағының батыс жағында және Потомак өзенінің төменгі ағысында қоныстанды. Олар ондағы отарлаушыларға Пискатауэ деп те белгілі болды. Кейін олар солтүстікке Пенсильванияға көшіп, Сускеханнок пен ирокездерден қорғаныш іздеді. Сол кездегі үнді тайпасының жазуы Коноистан Коноисқа дейін Канаваға дейін өзгерді. Соңғы орфография қолданылды және уақыт өте келе қабылданды.