Кіріспе

Электр өрісін қолданып зарядталған бөлшектер сәулесінің траекториясын өзгерту. Электростаттық бұрылыс – құрылымдық элементтің бұрылуы.

Электромагнетизмде электростаттық бұрылыс – бөлшектердің жолына көлденеңінен қолданылатын электр өрісін пайдалану арқылы зарядталған бөлшектер сәулесінің бағытын өзгерту тәсілі. Бұл техника электростатикалық деп аталады, себебі қолданылатын өрістің күші мен бағыты бөлшектердің өрістен өтуіне жұмсалатын уақытқа қарағанда баяу өзгереді, сондықтан әрбір жеке бөлшек үшін өріс өзгермейтін (статикалық) деп есептелуі мүмкін.

Түсіндірме

Лоренц күші кез келген зарядталған бөлшекке электростаттық ауытқу кезінде әсер етеді. Электростаттық ауытқу осы жалпы эффектінің ерекше, жеңілдетілген жағдайын пайдаланады, өйткені өріс электр өрісімен шектеледі. Электр өрісі бөлшекке өрістің күшіне және бөлшектің зарядына пропорционалды күш түсіреді. Қолданылатын күштің бағыты оң зарядтар үшін электр өрісінің бағытымен бірдей, ал теріс зарядтар үшін кері бағытта болады. Электростаттық ауытқу үшін қолданылатын электр өрісі ағынның бастапқы бағытына перпендикуляр жазықтықта орналастырылады. Бұл күш бөлшектерді олардың зарядына пропорционалды түрде үдетіп жібереді. Бөлшектердің қозғалыс жолы олардың бүйірлеме үдеуіне және ауытқу өрісіне кіргендегі жылдамдықтарына байланысты. Сондықтан, бағытты жақсы бақылау үшін ағындағы бөлшектердің заряд-масса қатынамы біркелкі болуы және олардың жылдамдығы да біркелкі болуы қажет.

Қолданылуы

Бұл техниканың ең көп қолданылатын түрі – вакуумде электрон ағынының жолын басқару. Оциллоскоптардағы кішкентай катодты сәулелі түтіктерде қолданылуының бір мысалы. Мұндай түтіктерде электр өрісі екі жұпталған электродтар арқылы жасалады, олар тік бұрыштарда орнатылған және электрон ағыны олардың арасымен өтеді. Бұл орналасу сәулені екі өлшемде (әдетте жоғары/төмен (тік) және оң/сол (көлденең) деп қабылданады) тәуелсіз түрде бұруға мүмкіндік береді. Электродтар көбінесе бұрылу пластиналары деп аталады. Дәстүрлі түрде электрондар алдымен тік бұрылу пластиналарынан өтеді, бұл көлденең бұрылу пластиналарына қарағанда тік бұрылу пластиналарынан фосфор экранына дейінгі жол ұзақтығына байланысты сәл жоғары сезімталдыққа ие болады. Өте жоғары жылдамдықты осциллоскоптарда бұрылу пластиналары көбінесе күрделі құрылымдар болып табылады, олар электрлік кешіктіру желісімен бірге бірнеше кіші пластиналарды біріктіреді. Электр сигналының таралу жылдамдығын электрондардың өту жылдамдығымен сәйкестендіру арқылы максималды өткізу қабілетіне (жиілік жауабына) қол жеткізіледі. Бұл техника жеткілікті біртекті ағын жасауға болатын жағдайларда жақсы жұмыс істейді, жоғарыда айтылғандай. Сондықтан, ол макроскопиялық бөлшектер ағынын басқаруда, мысалы, флуоресценциялық жасушаларды сұрыптауда да қолданылады. Тағы бір қолданылуы – бір түрлі сия қадау принтерінде. Электростатикалық бұрылу шағын бұрыштар үшін өте пайдалы, бірақ зарядталған бөлшектер сәулесін үлкен бұрыштарға, мысалы, 10 градустан астам бұру үшін магниттік бұрылудан кем дегенде екені белгілі. Себебі бұрылу бұрмалануы бұрыш ұлғайған сайын артады. Бұл сәулені нақты бағыттау мүмкіндігін азайтады. Электростатикалық бұрылуда сәулені зарядталған бұрылу пластиналарының арасындағы ортаға енгізу, мүмкіндігінше шеттік өрістерден аулақ болу үшін ұзақ уақыттан бері қолданылып келеді. Алайда, есептеу әдістері арқылы сәуле тартымды пластинаға қарай ығыстырылып енгізілсе, бұрылу бұрмалануы айтарлықтай төмендейтіні анықталды. Осылайша, сәуле эквипотенциалдық сызықтарды ұстанады және бұрылу күші сәуле бағытына перпендикуляр болады. Осылайша, сәуледегі барлық электрондар бірдей бұрышта бұрылады. Түзетуге болатын астигматизм де бар. Бұл бұрылу идеясы сыналып, расталған. 50 градусқа дейін бұрылу бұрмаланусыз мүмкін екені хабарланды. Оптималды енгізу ығысуы пластина аралығының шамамен 1/3 бөлігін құрайды. Сәуленің пайдалы диаметрі де аралықтың шамамен 1/3 бөлігіне тең.