Кіріспе

Құрылымдық тұқым қуалау немесе қабықшалық тұқым қуалау – тірі организмдегі эпигенетикалық белгінің өзін-өзі қайта жаңартатын кеңістіктік құрылымдар арқылы берілуі. Бұл, ДНК тізбектеріндегідей, цифрлық ақпараттың берілуінен өзгеше, себебі ДНК тізбектері белгілі генетикалық айырмашылықтардың көп бөлігін құрайды. Құрылымдық тұқым қуалаудың мысалдарына приондардың таралуы жатады, олар скрейпи (қой және ешкіде), сиырдың губка тәрізді энцефалопатиясы ("қараңғы сиыр ауруы") және Крейцфельдт-Якоб ауруы сияқты аурулардың жұқпалы ақуыздары болып табылады (приондардың тек ақуыз арқылы таралуы туралы гипотеза соңғы уақытқа дейін күмәнді саналды). Тұнбаларда мұраға берілетін ақуыз құрылымына негізделген приондар да кездеседі. Құрылымдық тұқым қуалау парамеция және тетрахимена сияқты протозояларда кірпікшелердің бағытында, сондай-ақ тетрахименадағы жасуша спиралінің "оң/сол жақтылығында" да байқалады.

Тарих

Құрылымдық тұқым қуалаушылықты Трейси Соннеборн және басқа зерттеушілер 1930 жылдардың аяғында протозоаларды зерттеу барысында ашты. Соннеборн Paramecium-ды зерттеу кезінде қабықтың құрылымы гендерге немесе сұйық цитоплазмаға емес, кірпік жалғасып тіршілік ететін жасушалардың қабықтық құрылымына байланысты екенін көрсетті. Бұрыннан қалыптасқан жасуша беті құрылымдары көптеген буынға берілетін үлгі ретінде қызмет етті. Джон Р. Преер, кіші, Соннеборнның жұмысын жалғастыра отырып, былай деді: "Беттік құрылымдардың орналасуы тұқым қуалайды, бірақ қалай екені белгісіз. Макронуклеустер өздерінің көптеген қасиеттерін жаңа макронуклеустерге белгісіз және түсініксіз механизм арқылы береді." Басқа зерттеушілер "қабықтың тұқым қуалау құбылысы (және оған байланысты геномдық емес, эпигенетикалық процестер) өмірдің негізгі көбею бірлігі нуклеин қышқылының молекуласы емес, керемет әмбебап, толыққанды, тірі жасуша екенін еске салады" деген қорытындыға келді. Құрылымдық тұқым қуалауды зерттеу – эволюциялық синтездің кеңейтілген бөлігі болып табылады.

Танымал мәдениетте

"Newsweek" журналындағы бір мақала зерттеулерді келтіреді: "Кейбір дафниялар (су биттері) жыртқыштарды қайтаратын тікенді бас киімге ие, ал ДНК тізбектері бірдей болса да, басқаларында бас жалаңаш болады. Екеуінің арасындағы айырмашылық гендерінде емес, анасының өмірлік тәжірибесінде. Егер анасы жыртқыштармен кездессе, оның балалары бас киімге ие болады, бұл эффектті бір адам "ананы шақса, қызы шайқаса" деп атады. Егер анасы қауіпсіз өмір сүрсе, оның балаларында бас киім болмайды. ДНК бірдей, бірақ қасиеттері әртүрлі. Анасының тәжірибесі, оның ДНК тізбектері ғана емес, балаларына да беріліп отыр". Құрылымдық мұрагерлік туралы қосымша мысалдар "Организм пішінінің пайда болуы" атты жаңа кітапта ұсынылған.