Кіріспе

Бактериялардағы ақуыз кешендерінің отбасысы.

Функция

RecD және RecB қосалқы бірліктері геликазалар болып табылады, яғни ДНК-ны (немесе басқа жағдайларда РНК-ны) айналдыра жазатын энергияға тәуелді молекулалық қозғалтқыштар. RecB кіші бірлігі сонымен қатар нуклеаза функциясын атқарады. Ақырында, RecBCD ферменті (мүмкін RecC кіші бірлігі) Chi деп аталатын 5' GCTGGTGG 3' ДНК-дағы нақты тізбекті таниды (кейде грек әрпі χ арқылы белгіленеді). RecBCD геликазалардың арасында ерекше, себебі оның әртүрлі жылдамдықпен қозғалатын екі геликазасы бар және ол Chi ДНК тізбектерін тани алады және оларға әсер ете алады. RecBCD сызықтық екі жіпті (ds) ДНК-ның ұшына берік байланысады. RecD геликазасы фермент айналуын бастайтын 5' ұшы бар жіпте, ал RecB 3' ұшы бар жіпте қозғалады. RecB, RecD-дан баяу болғандықтан, RecB-дан алшақ бір жіптік (ss) ДНК тізбегі жинақталады (2-сурет). Бұл екі ss құйрықты (қысқа 3' ұшталған құйрық және ұзын 5' ұшталған құйрық) және бір ss тізбекті (3' ұшталған жіпте) электронды микроскопия арқылы көрінетін ДНК құрылымдарын жасайды. ss құйрықтары бірінші тізбекті толықтыратын екінші ss тізбегін құруы мүмкін; мұндай екі тізбекті құрылымдар бастапқыда "қоян құлақтары" деп аталған.

Әрекет ету механизмі

Реакция кезінде RecB нуклеазасы реакция жағдайларына, әсіресе Mg2+ иондары мен АТФ концентрацияларының арақатынасына байланысты әртүрлі әрекет ете алады. (1) Егер АТФ артық болса, фермент Chi (бастапқы 3' ұшы бар) арқылы жіпті жарып тастайды (2-сурет). Ажырату жалғасады және Chi ұшына жақын 3' жалғыз тізбекті құйрық пайда болады. Бұл құйрықты RecA ақуызы байланыстыра алады, ол гомологтық екі тізбекті ДНК-мен тізбек алмасуға көмектеседі. RecBCD ДНК-ның соңына жеткенде, үш суббірлік те ыдырайды және фермент бір сағат немесе одан да көп уақыт бойы белсенділігін жояды; Chi-де әрекет еткен RecBCD молекуласы басқа ДНК молекуласына шабуыл жасамайды. (2) Егер Mg2+ иондары артық болса, RecBCD екі ДНК тізбегін де эндонуклеолитикалық жолмен кеседі, бірақ 5' құйрығы сирек кесіледі (3-сурет). RecBCD 3' ұшындағы тізбектегі Chi орнына кездескенде, ажырату тоқтайды және 3' құйрығының ыдырауы азаяды. RecBCD ажыратуды қайта бастағанда, ол қарама-қарсы тізбекті (яғни 5' құйрығын) кесіп, RecA ақуызын 3' ұшындағы тізбекке жүктейді. Жасұшалардағы бір ДНК молекуласындағы Chi орны басқа ДНК-дағы Chi белсенділігін азайтады немесе тоқтатып тастайды, бұл, мүмкін, in vitro жағдайында АТФ артық болғанда және ДНК Chi орнында жарылғанда байқалатын RecBCD-нің Chi-ге тәуелді ыдырауынан туындайды. Екі реакция жағдайында да 3' тізбегі Chi орнынан кейін толық қалпында болады. RecBCD RecA ақуызын 3' құйрығына белсенді түрде жүктейді. Фермент сонымен қатар сызықты ДНК-ны (бір немесе екі тізбекті) дөңгелек екі тізбекті ДНК препараттарынан жоюға да пайдалы, себебі оның белсенділігі үшін ДНК ұшы қажет.