Кіріспе

Мәтіндік режим – мазмұны жеке пиксельдер емес, таңбалар арқылы компьютер экранында ішкі түрде бейнеленетін компьютерлік дисплей режимі. Әдетте, экран әрқайсысы таңбалар жиынтығының бір таңбасын қамтитын таңбалы ұяшықтардан тұратын бірыңғай тікбұрышты тордан тұрады; графикалық режимге немесе басқа да компьютерлік графикалық режимдерге қарама-қайшы келеді. Мәтін режиміндегі қолданбалар пайдаланушымен командалық жол интерфейстері мен мәтіндік пайдаланушы интерфейстерін пайдалану арқылы байланысады. Мәтін режиміндегі қолданбаларда қолданылатын көптеген таңбалар жиынтығында GUI бағдарламаларында кездесетін мазмұнды ерекшелендіру немесе виджет немесе басқару интерфейсі объектілерін имитациялау үшін қолданылатын сурет салу қораптары мен басқа да бастапқы графикалық таңбалар үшін қолданылатын алдын ала белгіленген жартылай графикалық таңбалардың шектеулі жиынтығы бар. Типтік мысал – IBM код бетіндегі 437 таңбалар жиынтығы. Мәтін режиміндегі бағдарламалардың маңызды ерекшелігі – олар әр таңбаның экрандағы ені бірдей болатын моно кеңістікті қаріптерді қабылдайды, бұл оларға жартылай графикалық таңбаларды көрсеткенде тік сәйкестікті оңай сақтауға мүмкіндік береді. Бұл – тұрақты биіктігі бар алғашқы механикалық принтерлердің аналогиясы. Осылайша экраннан шыққан мәтін бір форматта басып шығаратын құрылғыға тікелей жіберіледі. Қоршаған ортаға байланысты экран буфері тікелей адрестелуі мүмкін. Қашықтан бейне терминалдарында шығысты көрсететін бағдарламалар экран буферін басқару үшін арнайы басқару тізбектерін шығаруы керек. Мұндай бақылау реттіліктері үшін ең танымал стандарттар ANSI және VT100 болып табылады. Басқару реттілігі арқылы экран буферіне кіретін бағдарламалар нақты дисплеймен синхрондауды жоғалтуы мүмкін, сондықтан көптеген мәтін режиміндегі бағдарламаларда барлық нәрсені қайта көрсету командасы болады, көбінесе пернелер комбинациясымен байланысты.

Тарих

Мәтін режиміндегі бейне көрсету 1970-ші жылдардың басында, бейнеге бағытталған мәтін терминалдары компьютерлерді қолдануда телепринтерлерді ығыстыра бастаған кезде кеңінен танылды.

Артықшылықтары

Графикалық режимдерге қарағанда мәтіндік режимдердің артықшылықтары – жадты аз пайдалану және экранды жылдам өңдеу. 1970 жылдары мәтін терминалдары телепринтерлерді ығыстыра бастаған кезде, сол кездегі кездейсоқ кіру жадының (random access memory) тым жоғары құны компьютерге жеткілікті жад орнатуды өте қымбатқа бақты, ол экрандағы әрбір пиксельдің ағымдағы мәнін бір уақытта сақтап, қазір фреймбуфер деп аталатын құрылымды жасауға мүмкіндік беретіндей. Алғашқы фреймбуферлер ондаған мың доллар тұратын жеке құрылғылар болатын, оған қоса оларға қосылатын жоғары ажыратымды дисплейлердің де құны жоғары еді. Фреймбуфердің бағасы өте жоғары болғандықтан, қарапайым сызықтық графиканы қажет ететін, бірақ оған шығын шығаруға болмайтын қолданбалар үшін векторлық дисплейлер кең таралды. Бірақ көптеген компьютерлік қолданбалар болды (мысалы, дерекқорға мәлімет енгізу), олар үшін тек обыкновенный мәтінді катодты сәулелі түтікке жылдам және тиімді түрде көрсету қабілеті ғана қажет еді. Мәтіндік режим қымбат жад мәселесін болдырмайды, себебі арнайы дисплейлік аппараттық құралдар экранды сыпырып өте келе әр мәтіндік жолды әріптерден пиксельдерге түрлендіреді. Өз кезегінде дисплейлік аппараттық құралдарға тек бір мәтіндік жолға тең пиксельдерді (немесе тіпті одан да азын) сақтауға жеткілікті жад қажет. Осылайша, компьютердің экран буфері тек мәтіннің негізгі әріптерін ғана сақтайды және біледі (сондықтан оған «мәтіндік режим» деп ат қойылған), ал осы әріптерді бейнелейтін нақты пиксельдердің біртұтас кескіні тек экранда ғана болады, оны пайдаланушы көреді (көрудің инерциялық қасиетінің арқасында). Мысалы, 80х25 өлшемді стандартты торды сақтауға жеткілікті экран буферіне кем дегенде 2000 байт қажет. Кейбір мәтіндік режимдерде жол атрибуттарының ұғымы да бар. Мысалы, VT100 терминалының үйлесімді нұсқалары мәтіндік жолдардағы әріптердің ені мен биіктігін екі есе арттыру мүмкіндігін ұсынады.

PC ортақ мәтін режимдері

Қолданылатын графикалық адаптерге байланысты, IBM PC-ге үйлесімді компьютерлерде әртүрлі мәтін режимдері қол жетімді. Олар төмендегі кестеде тізімделген:

| Мәтін өлшемдері | Символ өлшемі | Графикалық ажыратымдылығы | Түстер | Адаптерлер |
|---|---|---|---|---|
| 80×25 | 9×14 | 720×350 | Ақ-қара | MDA, Hercules |
| 40×25 | 8×8 | 320×200 | 16 түс | CGA, EGA |
| 80×25 | 8×8 | 640×200 | 16 түс | CGA, EGA |
| 80×25 | 8×14 | 640×350 | 16 түс | EGA |
| 80×43 | 8×8 | 640×350 | 16 түс | EGA |
| 80×25 | 9×16 | 720×400 | 16 түс | VGA |
| 80×30 | 8×16 | 640×480 | 16 түс | VGA |
| 80×50 | 9×8 | 720×400 | 16 түс | VGA |
| 80×60 | | 16 түс | VESA үйлесімді Super VGA |
| 132×25 | | 16 түс | VESA үйлесімді Super VGA |
| 132×43 | | 16 түс | VESA үйлесімді Super VGA |
| 132×50 | | 16 түс | VESA үйлесімді Super VGA |
| 132×60 | | 16 түс | VESA үйлесімді Super VGA |

MDA мәтінін жарқырату, астын сызу, кері және жыпылықтау арқылы бөліп көрсетуге болады. Көбінесе бейнекарталар артқа қарай үйлесімді, яғни EGA барлық MDA және CGA режимдерін, ал VGA – MDA, CGA және EGA режимдерін қолдайды. DOS ортасында және бастапқы Windows консольдерінде ең көп қолданылатын мәтін режимі – 16 түсті 80 бағаннан 25 қатарлы (80×25) әдепкі режим. Бұл режим дерлік барлық IBM және олармен үйлесімді жеке компьютерлерде қол жетімді болды. Терминал эмуляторлары сияқты бірнеше бағдарламалар негізгі дисплей үшін 80×24 өлшемін пайдаланды және төменгі қатарды күй жолағы үшін резервтеді. VGA-ның 80×43 және 80×50 мәтін режимдері де бар, бірақ олар сирек қолданылды. 40 бағандық мәтін режимдері теледидар мониторларымен үйлесімділікке арналған ойындар мен басқа да қосымшаларда жиі қолданылмады және тек демонстрациялық мақсаттарда немесе өте ескі жабдықтармен қолданылды. VESA-ға сәйкес келетін Super VGA мәтін режимдері үшін символ өлшемдері мен графикалық ажыратымдылығы өндірушіге байланысты. Сондай-ақ, осы дисплей адаптерлерінде екінші реттелетін символ жиынтығы қолданылғанда, қол жетімді түстердің саны 16-дан 8-ге дейін азаюы мүмкін (экранда бір мезгілде 256 емес, 512 түрлі графикалық символты көрсетуге болады). Кейбір карталар (мысалы, S3) 100×37 немесе тіпті 160×120 сияқты өте үлкен мәтін режимдерін қолдады. Linux жүйелерінде SVGATextMode бағдарламасы SVGA карталарымен өте үлкен консоль мәтін режимдерін орнату үшін жиі қолданылады, мысалы, бөлінген экранды терминал мультиплексорларымен пайдалану үшін.

Қазіргі қолданысы

Графикалық интерфейсі бар көптеген заманауи бағдарламалар мәтін режиміндегі бағдарламалардың дисплей стилін имитациялайды, әсіресе мәтіннің тік бойымен сәйкестігін сақтау маңызды болған кезде, мысалы, компьютер бағдарламалау кезінде. Сондай-ақ, мәтін режимін эмуляциялауға арналған терминал эмуляторлары немесе командалық жол консольдары сияқты бағдарламалық құралдар бар. Microsoft Windows жүйесінде Win32 консолі әдетте имитацияланған графикалық терезе режимінде ашылады. Alt және Enter пернелерін бірге басып, оны толық экранды, нақты мәтін режиміне және керісінше ауыстыруға болады. Бірақ Windows Vista жүйесімен бірге енгізілген WDDM дисплей драйверлері бұл мүмкіндікті қолдамайды. Linux виртуалды консолі мәтін режимінде жұмыс істейді. Көптеген Linux дистрибутивтері Ctrl, Alt және функция пернесін бірге басып қол жеткізе алатын бірнеше виртуалды консоль экранын қолдайды. AAlib ашық кодты кітапханасы PNG және WMV сияқты стандартты сурет және бейне файлдарын аударуға және оларды ASCII символдары жиынтығы ретінде көрсетуге арналған бағдарламалар мен процедураларды ұсынады. Бұл мәтін режиміндегі жүйелерде және Lynx сияқты мәтін режиміндегі веб-браузерлерде графикалық файлдарды қарапайым түрде көруге мүмкіндік береді.