Кіріспе

Поршеньді коленвалға жалғайтын поршеньді қозғалтқыш бөлігі. Қосылатын таяқша, сондай-ақ "қосқыш таяқша" деп аталады, поршеньді коленвалға жалғайтын поршеньді қозғалтқыштың бөлігі болып табылады. Коленвалмен бірге, қосылатын таяқша поршеньнің түзу сызықты қозғалысын коленвалдың айналу қозғалысына түрлендіреді. Қосылатын таяқша поршеньнен қысым және созу күштерін беруге тиіс. Оның ең көп таралған түрі – ішкі жану қозғалтқышында, ол поршень жағында иілуге және вал жағында айналуға мүмкіндік береді. Қосылатын таяқшаның алдағы түрі – су диірмендерінің айналу қозғалысын түзу сызықты қозғалысқа түрлендіру үшін қолданған механикалық байланыстар. Қосылатын таяқшалар ең көп ішкі жану қозғалтқыштарында немесе бу қозғалтқыштарында қолданылады. TOC

Ішкі жанатын қозғалтқыштар

Ішкі жанатын қозғалтқыштың жалғаушы таяғы "үлкен ұшынан", "табаннан" және "кіші ұшынан" тұрады. Кіші ұшы шүмерекке (АҚШ-та "қосқыш шүмерек" немесе "қолғауша шүмерек" деп те аталады) бекітіледі, бұл жалғаушы таяқ пен поршенің арасында айналуға мүмкіндік береді. Әдетте, үлкен ұшы үйкелісті азайту үшін жай подшипник арқылы кранкпингке қосылады; бірақ кейбір кіші қозғалтқыштарда сорғылы майлау жүйесін қажет етпеу үшін доңғалақты элемент подшипнигі қолданылуы мүмкін. Доңғалақты элемент подшипнигі бар жалғаушы таяқтар көбінесе бір бөліктен тұрады, онда коленвалды олардың ішінде бірге қысып орнату қажет, екі бөліктен құралған және коленвалдың журналына бұралатын конструкция емес. Әдетте, жалғаушы таяқтың үлкен ұшындағы подшипник арқылы кішкентай тесік жасалады, соның арқасында май цилиндрдің қабырғасының итергіш жағына шашырап, поршеньдер мен поршень сақиналарының қозғалысын майлайды. Жалғаушы таяқ екі ұшында да айналуға қабілетті, сондықтан таяқ жоғары және төмен қозғалғанда және коленвалдың айналасында айналғанда, жалғаушы таяқ пен поршень арасындағы бұрыш өзгеріп отырады.

Материалдар

Тіркеу таяқшаларын жасау үшін қолданылатын материалдар әртүрлі: көміртекті болат, темір негізіндегі ұнтақталған металл, микроқоспадағы болат, шар тәрізді графитті шойын. Көптеп өндірілетін автомобиль қозғалтқыштарында тіркеу таяқшалары көбінесе болаттан жасалады. Жоғары өнімділікке арналған жағдайларда "құйма" тіркеу таяқшалары қолданылуы мүмкін, олар металл құймасынан өңделеді, құю немесе соғу арқылы емес. Басқа материалдарға T6 2024 алюминий қорытпасы немесе T651 7075 алюминий қорытпасы жатады, олар жеңілдігімен және жоғары соққыларды сіңіру қабілетімен ерекшеленеді, бірақ беріктігі төмен. Титан – салмақты азайтатын, бірақ қымбат нұсқа. Шойынды арзан, аз қуатты қолданулар үшін, мысалы, мотороллерлерде пайдалануға болады.

Жұмыс істеу кезінде ақау

Краншафттың әрбір айналымы кезінде жалғаушы таяқша көбінесе үлкен және қайталамалы күштерге ұшырайды: поршень мен краншпиль арасындағы бұрыштан туындайтын серпімді күштер, поршень төмен жылғандағы қысу күштері және поршень жоғары жылғандағы созу күштері. Бұл күштер қозғалтқыштың айналу жиілігінің (RPM) квадратына пропорционалды. Жалғаушы таяқшаның бұзылуы, көбінесе "таяқшаның ұшып кетуі" деп аталады, сынған таяқшаны кранкастиктің қабырғасы арқылы өткізіп, қозғалтқышты жөндеуге келмейтін жағдайға жеткізеді. Жалғаушы таяқшаның бұзылуының негізгі себептері – жоғары айналу жиілігінен туындайтын созу, поршеньнің клапанға соқтығу күші (клапан механизміндегі ақаулар салдарынан), таяқша мойынтірегінің бұзылуы (көбінесе майлаудың жеткіліксіздігінен) немесе жалғаушы таяқшаның дұрыс орнатылмауы.

Цилиндрдің тозуы

Краншафт арқылы бурандаға әсер ететін бүйірлік күш цилиндрлердің овал пішінде тозуына себеп болуы мүмкін. Бұл қозғалтқыштың жұмысын едәуір төмендетеді, себебі дөңгелек поршень сақиналары овал пішінді цилиндр қабырғаларына тиісті түрде жабыса алмайды. Бүйірлік күш мөлшері жалғаушы таяқтың бұрышына пропорционалды, сондықтан ұзын жалғаушы таяқтар бүйірлік күшті және қозғалтқыштың тозуын азайтады. Дегенмен, жалғаушы таяқтың максималды ұзындығы қозғалтқыш блогының мөлшерімен шектеледі; поршеньнің жүріс ұзындығы мен жалғаушы таяқтың ұзындығының қосындысы қозғалтқыш блогының ең жоғарғы нүктесінен асып кетпеуі керек.

Қожалық пен құлдық таяқшалар

Радиалды қозғалтқыштарда әдетте бас және құл жалғау таяқшалары қолданылады, онда бір поршень (анимациядағы ең жоғарғы поршень) тікелей коленвалға бекітілген бас таяқшаға ие. Қалған поршеньдер өз жалғау таяқшаларын бас таяқша жиегіндегі сақиналарға бекітеді. Көп цилиндрлі, көп қатарлы қозғалтқыштарда, мысалы V12 қозғалтқыштарында, коленвалдың шектеулі ұзындығында көптеген жалғаушы шыбық журналдарына орын жеткіліксіз. Көптеген автомобильдерде қолданылатын ең қарапайым шешім – цилиндрлердің әр жұбының бір коленвал журналын бөлісуі, бірақ бұл жалғаушы подшипниктердің өлшемін кішірейтеді және әртүрлі қатарлардағы сәйкес (қарсы) цилиндрлер коленвал осі бойымен сәл ығысады (бұл тербелмелі күштерді тудырады). Тағы бір шешім – бас және құл жалғау таяқшаларын пайдалану, онда бас таяқша басқа цилиндрлердегі құл таяқшаларының ірі ұштарына қосылған бір немесе бірнеше сақиналы тіреулерді қамтиды. Бас және құл таяқшаларының кемшілігі – бас таяқшадан 180° қашықтықта орналасқан құл поршеньдердің соққы ұзындығы бас поршеньге қарағанда әрқашан сәл ұзақ болады, бұл V қозғалтқыштарында дірілдеуді күшейтеді. Бас және құл жалғау таяқшаларының ең күрделі мысалы – Екінші дүниежүзілік соғыс үшін жасалған 24 цилиндрлі Junkers Jumo 222 эксперименталды ұшақ қозғалтқышы. Бұл қозғалтқыш цилиндрлердің алты қатарынан тұрады, әр қатарында төрт цилиндрден. Әр "қабаттағы" алты цилиндрдің біреуі бас жалғау таяқшасын пайдаланса, қалған бесеуі құл таяқшаларын қолданды. Шамамен 300 сынақ қозғалтқышы жасалды, бірақ ол өндіріске енгізілмеді.

Шеңберлі-шапшаңдық тақталар

Бұрандалы таяқтар, сондай-ақ "үлкен ұшы бөлінген" деп те аталатын, V-тәрізді мотоцикл қозғалтқыштарында және V12 ұшақ қозғалтқыштарында қолданылған. Әрбір цилиндр жұбы үшін "шанышқан" таяқшасы үлкен ұшында екіге бөлінеді, ал қарсы цилиндрден "жапырақ" таяқшасы шанышқандағы осы кеңістікке сыйымды болу үшін жұқаланады. Бұл конструкция коленвал бойымен цилиндр жұптарының орналасуынан туындайтын инерциялық күштерді жояды. Үлкен ұшындағы подшипниктердің кең таралған орналасуы – бұрандалы таяқшаның бүкіл енін, оның ішінде орталық кеңістікті де қамтитын, бір кең подшипник гильзасынан тұрады. Ал "жапырақ" таяқшасы тікелей коленвал тірегіне емес, осы гильзаның сыртына орналасады. Бұл екі таяқшаның бір-біріне қатысты айналудың орнына, алға-артқа тербелуіне себеп болады, бұл подшипникке түсетін күштерді және беттік жылдамдықты азайтады. Дегенмен, подшипник қозғалысы үздіксіз айналудың орнына, поршеньдей қозғалысқа ие болады, бұл майлау жүйесі үшін қиындық тудырады. "Шанышқан-жапырақ" таяқшаларын қолданған танымал қозғалтқыштарға Rolls Royce Merlin V12 ұшақ қозғалтқышы, EMD екі тактілі дизельдік қозғалтқыштары және түрлі Harley Davidson V-тәрізді мотоцикл қозғалтқыштары жатады.