Кіріспе

Критен – британдық ғылыми-фантастикалық комедиялық «Қызыл карлик» сериалындағы ойдан шығарылған кейіпкер. Критен есімі Дж. М. Барридің «Тамаша Критон» пьесасындағы бас бақылаушының есіміне сілтеме жасайды. Алғашқыда ол III сериялық механоид деп аталды, кейіннен 4000 сериялық немесе 4000 сериялы деп сипатталды. Сериалдың бастапқы жоспарында Роб Грант пен Даг Нейлор ғарыштан келгендер мен роботтардың болмауын қадағалаған. Критен кейіпкерінің алғашқы пайда болуының сәттілігінен кейін Нейлор Грантты оны қайтаруға көндірді. Кейіпкердің алғашқы пайда болуы, бастапқыда бір реттік рөл ретінде жоспарланған болатын, Критенді актер Дэвид Росс сомдады, бірақ кейіпкердің танымалдылығы Критеннің III серияда тұрақты кейіпкер ретінде енгізілуіне әкелді. Росс рөлге қайта оралуға ниеттенген, бірақ ол уақытта қол жетімді болмады және актер Роберт Льюэллин бұл рөлді орындады. Кейін Дэвид Росс IV серияның «Ақ тесік» және XII серияның «Мехократия» эпизодтарында Talkie Toaster-дің даусын сомдады.

1980 жылдар

Крайтен (Дэвид Росс сомдаған) алғаш рет "Қызыл карлик" эпизодындағы "Крайтен" (1988) эпизодында пайда болды, онда ол Жерден келген Nova 5 ғарыш кемесіндегі қызметтік механоид ретінде сипатталады. Крайтен өзінің жалғыз мақсатының "өзіне ешқандай қатысы болмай, қызмет ету" екенін айтады. Ол кеншілік кемесі "Қызыл карлик" экипажы қабылдаған сигнал жібереді, Nova 5 апатқа ұшырағанда ерлер экипажы қаза тапқан, ал әйелдер экипажы "тұрақты, бірақ жарақат алған" дейді. Шындығында әйелдер экипажы "ғасырлар бұрын" қайтыс болған, бірақ Крайтен мұны түсінбей, оларды тамақтандырып, күтім жасауды жалғастырады. Nova 5-те басқа ешкім болмағандықтан, Крайтен Арнольд Риммердің (Крис Барри) голограммасымен "Қызыл карликте" жаңа өмір бастайды. Дейв Листер (Крейг Чарльз) Крайтенді Риммерге қарсы шығуға (оның ішінде оған "Бөлікші себепсіз" және "Easy Rider" фильмдерін көрсету) және тәуелсіз болуға көндіреді. Крайтен Риммердің портретін дәретханада отырғандай етіп өзгертеді, содан кейін Риммердің төсек жаймаларына сорпа құяды. Крайтен Листердің ғарыш велосипедін алып, атмосферасы бар планетті іздеуге шығады, онда ол әрқашан армандаған бақшаны өсіруді жоспарлаған. Бұл эпизод сонымен қатар ғылыми фантастика тарихында андроидтың адамға әдейі "орта сөзді" көрсеткен алғашқы жағдай болып табылады. Крайтен (Роберт Льюэллин сомдаған) "Артқа" (1989) эпизодында қайта оралады, онда ол "Қызыл карлик" экипажының тұрақты мүшесі болады. Эпизодтың басында Крайтеннің ғарыш велосипеді астероидқа құлағаннан кейін бөлшектерден табылғаны айтылады. Листер Крайтенді қайта құрастыруға тырысады, бірақ оның бұрынғы тұлғасын қайтаруға қол жеткізе алмайды. Эпизодтың өзінде Крайтен Риммердің жүргізушілік емтиханы кезінде "Starbug 1" шаттлының уақыт ойығына құлауына себеп болады. Кеме уақыт кері жүретін шындықта Жерге түседі, Крайтен, Риммер және "Қызыл карлик" компьютері Холли (Хэтти Хейридж) қалып қояды. Риммер мен Крайтен үш апта бойы "Сенсациялық кері бауырлар" атты жаңалық ретінде жұмыс істейді және осы жаңа шындықта өмір сүруден ләззат алады, бірақ оларды паб менеджері (Артур Смит) Риммер мен Крайтен араласатын ұрыс үшін жұмыстан босатады. Листер мен Мысық (Дэнни Джон Джулс) Риммерді, Крайтенді және Холлиді "Қызыл карликке" оралу үшін басқа "Starbug" көмегімен құтқаруға келеді. "Таймслайдтар" (1989) эпизодында Листер өзінің жас өзіне (Эмил Чарльз сомдайды) бай және сәтті болуға және Ғарыш корпусына қосылмауға көндіру үшін өзгерген даму сұйықтығы бар фотосуретті слайдқа кіру арқылы уақытқа кері саяхаттайды. Бұл Крайтенді ешқашан құтқара алмауына себеп болады. Риммер бұл жаңа уақыт желісін балалық шағына (Саймон Гаффни сомдайды) кері қайтару арқылы бұзып, Крайтенді "Қызыл карликке" қайтаруға мәжбүр етеді. "Соңғы күн" (1989) эпизодында Крайтеннің орнын алмастыратын андроид "Қызыл карликке" бара жатқанда көрсетіледі, ал Крайтеннің өшіру дискісі үшін кері санау басталады, бұл Крайтенге барлық ақыл-ой және физикалық әрекеттер автоматты түрде тоқтағанға дейін жиырма төрт сағат бұрын хабар береді, өйткені оның қызмет мерзімі аяқталады, сондықтан жаңа модель сатылуы мүмкін. Крайтен өзінің Силикондық Көкке деген мызғыма сенімін, электр жабдықтарының өмірден кейінгі өмірін айтады, Листер оны бұл шындық емес деп сендіруге тырысады, бірақ сәтсіз аяқтайды. Тойда алғаш рет ләззат алғаннан кейін, Крайтен өшіру бағдарламасын басып тастайды және оның орнындағы Хадзенді (Гордон Кеннеди) өшіреді (Хадзеннің андроид миы Крайтенді күшпен өшіруден сақтайды), өйткені Хадзеннің андроид миы Силикондық Көк жоқ деген оймен күресе алмайды; Крайтен Хадзенге өтірік айтқанын білгендіктен ғана аман қалады. "Инквизитор" (1992) эпизодында Крайтенді Инквизитор (Джон Дочерти) деп аталатын аңыз Андроид соттайды, оның өмір сүруі ақталған ба, әлде бекерлік пе, соны анықтау үшін. Крайтен өмір сүруге лайықсыз деп табылғаннан кейін, оның естелігі жойылады, ал Инквизитор Крайтеннің өмірін өмір сүруге мүмкіндік бермеген, беделсіз Крайтеннің өмірімен алмастырады. Бұл баламалы Крайтенді Инквизитор өлтіреді, ал Листер кейіннен Инквизиторды өзін өмірден өшіруге алдап, Крайтеннің естелігін қалпына келтіреді. "Адамдар мен періштелер" (1992) эпизодында "Қызыл карлик" трипликатор деп аталатын құрылғының сәулесі кері бағытта қозғалтқыш өзегін балқытып, "жоғары" және "төмен" нұсқаларын жасап, олардың өз нұсқаларымен толыққанды етіп жарылады. "Қызыл карлик" нұсқаларының өмір сүру мерзімі бір сағаттан кейін аяқталар алдында, экипаж екі "Қызыл карликтен" трипликатордың бөліктерін жинап, екі көшірмені қайта құрастырылған трипликатормен біріктіріп, түпнұсқа "Қызыл карликті" қалпына келтіреді. "Жоғары" нұсқадағы Крайтен "төмендер" тастаған бомбадан жарылады, ал "төмен" нұсқасы оның "Қызыл карлігімен" бірге жоғалып кетеді. "Шындыққа оралу" (1992) эпизодында "көңілсіз кальмардан" шыққан бояу Листер, Риммер, Мысық және Крайтенді әрқайсысының өзіндік құндылығын құрайтын нәрселерге шабуыл жасайтын галлюцинацияны бөлісуге мәжбүр етеді. Галлюцинацияда Крайтен өзін "Джейк Буллет" деп аталатын жартылай адам-андроидтік жол бақылаушысы деп ойлайды, ал галлюцинация кезінде адамды (Ленни Вон Долен) өлтіреді, бұл Крайтеннің негізгі қағидасына қайшы келеді - "ешқашан өмір сүруге болмайды". Төрттік бірге өліп қалуға жақын келеді, бірақ көңілді стабилизатор оларды соңғы сәтте құтқарады. "Псирен" (1993) эпизодындағы мәліметтерге сәйкес, Крайтеннің жасаушысы - профессор Мамет. "Псирен" Маметтің (Дженни Агуттер сомдайды) көшірмесінің айтуынша, Крайтен Маметке зиян келтірмеуге және оның барлық бұйрықтарын орындауға бағдарланған. Эпизодта Крайтен "Қызыл карлик" ұрланғанын түсіндіреді, ал экипаж қазір "Starbug" ішінде "Қызыл карликті" қалпына келтіру үшін қуалайды. "Уақыттан тыс" (1993) эпизодында Риммер "Қызыл карликтің" барлық іздері жоғалып кеткенін айтады. Эпизодта он бес жылдан кейін келген "Starbug" Листер, Риммер, Мысық және Крайтеннің болашақ өзімен келеді, олар қазіргі "Starbug" уақыт жетегінен кейбір компоненттерді көшіріп, өздерінің жетегіндегі ақаулықты түзетуге және тарихтың атақты тұлғаларымен, мысалы, Габсбургтармен, Борджиалармен, Людовик XVI-мен, Адольф Гитлермен және Герман Герингпен әлеуметтенуге мүмкіндік беруді көздейді. Листер болашақ экипажға кетіп қалуын айтады, ал болашақ "Starbug" қазіргі "Starbug"қа шабуыл жасайды, нәтижесінде экипаж қаза табады және "Starbug" жарылады. Келесі эпизодта, "Tikka to Ride" (1997) эпизодында Листер видеожазбада болашақ "Starbug" қазіргі "Starbug"ты жойғаннан кейін пайда болған уақыт жетегі жоқ болды, яғни қазіргі "Starbug" экипажының қаза болуы болашақтағы экипаждың өзінің қаза болуына да себеп болды, осылайша болашақ экипаждың уақытқа кері саяхаттап, өзін-өзі өлтіруіне мүмкіндік болмайды. Эпизодта Мысық уақыт жетегі табылар алдында уақыт қалпына келгенін айтады. "Оуроборос" (1997) эпизодында Листердің айтуынша, Крайтен Nova 5-те экипажды апатта өлтіргендіктен жалғыз қалған, ал бұрын SS Augustus кемесіндегі экипаж барлығы қартаюдан қайтыс болған. Эпизодта параллель әлемнен келген Крайтен (Льюэллин сомдайды) қысқа ғана көрінеді, екі шындық арасындағы мембрана уақытша құлағанда "бос кеңістік" арқылы "жол" ашылғанда. "Beyond a Joke" (1997) эпизодында ретсіз симулянт (Дон Хендерсон) Крайтенге оның CPU-ында бұрын қол жеткізе алмаған файлға қол жеткізеді. Бұл файлға сәйкес, профессор Мамет басқа биоинженер, Джон Уорбертонға үйленуі тиіс болған. Уорбертон үйленуге бір күн қалғанда Маметті тастап кеткеннен кейін, Мамет өшіріп тастау үшін 4000 сериялы дроидтерді оның бейнесінде жасады. Әзіл ретінде Крайтеннің барлық теріс эмоциялары файлда сақталады: Крайтеннің "нега драйвы". Бұл файл...

2000 жылдар

Red Dwarf: Back to Earth (2009) фильмінде тоғыз жыл өткен соң, Red Dwarf аман-есен; адамзат Листерден басқа ғаламда көрінеу "толыққанды жойылған"; Листер, Риммер, Мысық және Критен кемедегі жалғыз адамдар; Риммер қайтадан қатты жарық голограммасы және кемедегі ең жоғары шенді офицер болып көрінеді; олардың қалай пайда болғаны және микроорганизмге не болғаны түсіндірілмейді. Бұл арнайы эпизодта, өзін қорғау үшін үмітсіздік орнына қуаныш пен көтеріңкі көңіл тудыратын сия қолданатын әйел "күңгірт кальмар", Листер, Риммер, Мысық және Критенді "Қызыл карлик" деп аталатын телесериалдың кейіпкерлері екендеріне сендіретін галлюцинацияға түсіреді, ал олардың өлшемі "жарамсыз" болып шығады. Бұл оларды ең жақын "жарамды" шындыққа тартылуына себеп болады. Олар 21-ғасыр Жеріндегі "Қызыл карлик" авторы (Ричард О'Каллахан)мен бетпе-бет келеді, ол кейіпкерлерді өлтіруге дайын, ал Листер оны қазақстандық өлтіріп қояды. Төртәүі санасыз түрде галлюцинация көргендерін түсінеді және Red Dwarf бортында оянады. Критен мен Риммер бұрынғы күңгірт кальмармен болған кездесуде төрт адамның күшейген антиденелерінің арқасында оянуды қалау-қаламауды таңдау мүмкіндігі болғанын болжайды. Листер бастапқыда Кочански де қайтыс болғанын ойлайды, бірақ галлюцинациядағы екі бала (Чарли Кенион мен Нина Саутворт сомдайды) Критен оған жалған айтқандығын және ол оны Көк жәндік шаттлымен тастап кеткенін хабарлайды. Кейінірек Критен мұны растайды.

2010 жылдар

"Кризис" (2016) фильмінде Критен өзінің жаратылғанының 2 976 000 жылдығында орта жас дағдарысына ұшырайды. Ол әдетте қызығатын нәрселеріне деген қызығушылығын жоғалтады, содан кейін жастығын қайта сезіну үшін денесіне жарқыраған қызыл түсті "пимптакулярлық" көміртек талшығынан жасалған қабықша орнатады және кенеттен банжиден секіруге құмарланады. Бэтлер (Доминик Коулман), Критеннен гөрі көп нәрсеге жеткен механоидтың ескі үлгісі, Критеннің өзіне сенімді болуы үшін Starbug-ті қасақана бұзады, осылайша Критеннің Ғаламмен (Даниел Баркердің дауысы) кездесуіне жағдай жасайды. Ғалам сондай-ақ Критенге жаңа костюмін шешіп тастауды бұйырады, себебі ол "өтте нашар". "Мехократия" (2017) фильмінде Критен Риммерге қарсы сайлауда жеңіске жеткеннен кейін Қызыл Жұлдыздағы машиналардың президенті болып сайланады.

Романдар

Red Dwarf: Infinity Welcomes Careful Drivers (1989) романында айтылғандай, Nova 5 кемесі Критен навигациялық компьютерді көпіршікті сумен жуғандықтан құлады.

Тұлға

Крайтен өзінің бағыну бағдарламаларын жоғалтқаннан кейін өзін жетілдіре алады. Ол санитарлық дроид болып қала береді, тазалауға және басқаларға қызмет етуге құштар, бірақ сонымен қатар Dwarf командасы арасында ғылым сарапшысы болып, "Terrorform" (1992) эпизодындағы пси-айда Риммерді іздеу сияқты миссияларды жиі жетекшілік етеді. Оның мінезінің осы екі жағы арасындағы қарама-қайшылық Риммердің оны "Капитан Сайысқан робот" және "Командир U-Бұрылыс" деп атауына себеп болады. Критен эмоционалдық спектрін кеңейтеді, нәтижесінде өшіру дискісін деактивациялайды (DivaDroid, оның жасаушылары жоспарлы ескіруді қолдайды), бірақ экипаж оның орнын басатын дроидпен күреске түсуге мәжбүр болады. Басқалары кезекпен бастық рөлін атқарады. Дегенмен, ол Листердің Эпидемия вирусынан өмірін құтқаруынан кейін оған құрметпен қарастырады (бірақ міндетті түрде ұнатуы мүмкін емес).

Критенді ойнау

Роберт Льюэллин өзінің "Резеңке маскадағы адам" атты кітабында, канадалық акцентті таңдамас бұрын, ол, Роб Грант және Даг Нейлор швед және американдық акценттерді қарастырғанын жазады. Льюэллин канадалық акцентті Британдық Колумбияның Ванкувер қаласында болғанда ашты; ол оны шотланд және американдық акценттерінің араласуы деп сипаттайды. Крайтеннің гримі Льюэллин үшін үнемі ыңғайсыздық тудыратын, себебі протездік резеңке маскаға макияж жасауға алты сағатқа дейін уақыт кеткен. VII серияға қарай бұл уақыт екі сағатқа дейін азайтылды. Льюэллин бастапқыда "Red Dwarf" американдық нұсқасына қатысуға шақырылған жалғыз британдық актер болды, бірақ кейін Крис Барриге де Риммер рөлін қайта ойнау ұсынылды, себебі "ешбір американдық актер осы рөлге қажеттідей өзін жек көре алмайды". Барри ұсыныстан бас тартты. Осы серияда Критен кеме экипажы жойылған апатқа дейін кеме капитанына тиесілі болды және үш миллион жыл бойы "ШЫҒУ ЕСІГІ" деген жазуды қайта-қайта оқып өткізді. Роберт Льюэллин ішінде ыңғайлырақ сезіну үшін Крайтеннің костюмі мен гримі жаңадан жасалды.