Кіріспе

АҚШ лицензиясымен салынған британдық English Electric Canberra бомбалаушысы.

Martin B-57 Canberra – 1953 жылы АҚШ Әуе күштері (USAF) қарулануына алынған американдық екі қозғалтқышты тактикалық бомбалаушы және барлау ұшағы. B-57 – Glenn L. Martin Company компаниясы өндірген британдық English Electric Canberra бомбалаушысының лицензиялық нұсқасы. Martin компаниясының алғашқы үлгілері британдық әріптестерінен дерлік еш айырмайтын болды. Кейін Martin компаниясы конструкцияны өзгертіп, АҚШ-та өндірілген компоненттерді көбірек пайдаланды және ұшақтың бірнеше нұсқасын жасады. B-57 Canberra – АҚШ қарулануындағы алғашқы реактивтік бомбалаушы, ол жауынгерлік оқиғаларда бомба тастаған. Canberra Вьетнам соғысында бомбалау үшін кеңінен қолданылды, сонымен қатар арнайы нұсқалары жоғары биіктіктегі әуе барлау платформалары (Martin RB-57D Canberra) және электрондық соғыс ұшақтары ретінде де пайдаланылды. B-57 Canberra экспортқа да сатылды. 1965 және 1971 жылдарғы Үнді-Пәкістан соғыстарында Пәкістан Әуе күштері оны жауынгерлік мақсатта қолданды. 1983 жылы USAF осы типтегі ұшақтарды қызметтен шығаруға шешім қабылдады. B-57 Canberra ұшағының қызметтен шығарылуы тактикалық бомбалаушылар дәуірінің аяқталуын білдірді. Қалған үш жарамды WB-57F ұшағы техникалық жағынан NASA Джонсон ғарыш орталығына, Хьюстон қаласындағы Эллингтон әуежайының жанында орналасқан, жоғары биіктіктегі ғылыми зерттеу ұшағы ретінде бекітілген, бірақ АҚШ және Ауғанстанда сынақтар мен электрондық байланыс үшін де қолданылды.

Шығу тегі

1950 жылы Корея соғысы басталғанда, АҚШ Әуе күштерінің барлық ауа райында жұмыс істей алатын ұшаққа зәру болғаны анық болды. Осы мақсатта, соғыстың өзінде Дуглас B-26 Invader ұшақтары қолданысқа енгізілді. Бірақ бірнеше айдың ішінде B-26 үлкен шығындарға ұшырады, ал оның табыстары көбінесе шектеулі болды. 16 қыркүйекте 1950 жылы АҚШ Әуе күштері реактивтік бомбалаушы ұшаққа қатысты ресми сұраныс жіберді. Көрсетілген ұшақтың ең жоғары жылдамдығы, 12192 метр биіктікте ұшу қабілеті және толық ауа райында жұмыс істеу мүмкіндігі болуы керек еді, сонымен қатар оның барлау мақсатында да қолданылуы қажет болды. Американдық үміткерлердің қатарында Martin XB-51, North American B-45 Tornado және AJ Savage болды. Процесті жеделдету үшін, тек қана қолданыстағы ұшақтардың негізіндегі жобалар қарастырылды, және ерекше жағдай ретінде, шетелдік ұшақтар да қарастырылды. Олардың ішінде Канаданың Avro Canada CF-100 және Корольдік Әуе күштерінде (RAF) әлі ресми түрде қолданысқа енбеген Canberra ұшақтары бар еді. Авиация авторлары Билл Ганстон мен Питер Гилкрист: «Бұл алғашқы сынақтар американдықтарды Canberra ұшағының жұмыстың орындалуына толыққанды жарамды екеніне көндіргені мүмкін, бірақ АҚШ Сенатын қанағаттандыру үшін барлық мүмкін үміткерлердің бәсекелестік бағалануын ұйымдастыру қажет болды» деді. АҚШ-та және Ұлыбританияда жасалған алғашқы Canberra ұшақтары арасында бірнеше шағын айырмашылықтар болды. Осы өзгерістерге кабина және фюзеляж терезелерінің сәл өзгеше болуы, экипаждың үштен екіге дейін азаюы, қанат ұштарындағы жанармай бактерілерінің қосылуы, қозғалтқыш қондырғыларына қосымша салқындату тесіктерінің орнатылуы және дәстүрлі «сиыр мүйізі» бомба бөлімінің есіктерінің XB-51 үшін бастапқыда жасалған төмен кедергілі айналмалы есіктерге алмастырылуы жатты. Осы өзгерістердің нәтижесінде, АҚШ-та жасалған ұшақтың бомба бөлімі Ұлыбританияда жасалған ұшақтарға қарағанда сәл кішірек болды, бұл американдық ұшақтарға көбірек жанармай тасымалдауға мүмкіндік берді. Алайда, Canberra ұшағының жалпы сыртқы пішіні өзгеріссіз қалды. 1953 жылдың шілде айының басында АҚШ-та жасалған алғашқы өндірістік ұшақ (52-1418) құрастырылып шығарылды және 20 шілдеде 1953 жылы алғашқы рейсін жасады. B-57B бірнеше маңызды өзгерістерді де енгізді. Қару-жарақ жағынан, осы нұсқада сыртқы қанат панельдеріне бекітілген төрт қатты тіреу орнатылды, олар сыртқы бомбалар мен зымырандарды орнатуға қабілетті болды. B-57B сонымен қатар, шабуыл үшін қару-жарақпен жабдықталды. Алғашқы 90 ұшақ қанаттарына орнатылған сегіз 0,50 калибрлі (12,7 мм) Браунинг пулеметтерімен жабдықталды, ал кейінгі ұшақтарда олар төрт 20 мм М39 зеңбірегімен алмастырылды. B-57B-де жаңа айналмалы бомба есігі қолданысқа енгізілді, ол бастапқыда XB-51 үшін жасалған, шарнирлі есіктерді ауыстырды; бұл жылдам ашылу/жабылу және соққының азаюын қамтамасыз етті, бұл өз кезегінде дәлдікті жақсартты және шабуыл жылдамдығын арттырды. Жаңадан жасалған бомба бөлімінде ұшақтың жерде тез қайта дайындалуына да мүмкіндік болды. Сонымен қатар, артқы фюзеляжға гидравликалық үшбұрышты тежегіштер орнатылды, олар қанаттарға орнатылған «саусақ» типті тежегіштерге қосымша жұмыс істеді; жаңа тежегіштер ұшқыштарға төменгі биіктіктегі бомбалаудың дәлдігін жақсарту арқылы бақылаудың жоғары деңгейін берді. Қозғалтқыштарға жаңа картриджді іске қосу жүйесі де орнатылды, бұл жердегі старт машиналарын пайдалану қажеттігін жойды. Бұл ұшақтарға AN/ANQ-139 алға қаратылған радиолокациялық станциясы, аз жарықта жұмыс істейтін теледидар жүйесі және AN/AAS-26 алға қаратылған инфрақызыл детекторлары бар жаңа мұрын бөлігі берілді. Лазерлік арақашықтық өлшегіш/белгілегіш орнатылды, ал қанаттың пилондары лазерлік басқарылатын Paveway бомбаларын орналастыру үшін өзгертілді, ал салмақты азайту үшін барлық қарулар алынып тасталды. 1953 жылдан 1957 жылға дейінгі өндіріс кезеңінде барлығы 403 B-57 ұшағы құрастырылды.

Пайдалану тарихы

B 57A ұшағын АҚШ Әскери-әуе күштері жауынгерлікке дайын деп санамады, сондықтан ол тек сынақтар мен әзірлемелер үшін ғана пайдаланылды. Ұшақтардың бірі АҚШ Ауа райы бюросына берілді, ол оған жаңа мұрындық радиолокациялық қаптамасын орнатып, оны дауылдарды қадағалау үшін қолданды. Ұшақтар шектеулі санымен өндірілді. Ұшқыш кабинасының құрылымы және қарудың болмауы ерекше дау тудырды, себебі "Канберра" ұшағы жақыннан қолдау көрсету үшін емес, жоғары жылдамдықты және биіктіктегі бомбалаушы ретінде жобаланған. Көптеген жақсартулар енгізілген түпкілікті B 57B 1954 жылғы 18 маусымда алғашқы рейсін жасады. Ұшақ бастапқыда RB 57A сияқты қозғалтқыштардың бұзылуынан зардап шекті, және бірнешесі жоғары жылдамдықта, төмен биіктіктегі операциялар кезінде, ақаулы құйрық қанатының басқару механизмі салдарынан жерге құлап кетті. АҚШ Әскери-әуе күштері B 57B ұшағының түнгі шабуылшы рөліне жарамсыз деп шешті, сондықтан "Мартин" компаниясы барлық ұшақтарды кеңейтілген авиациялық жүйелермен жаңартудан өтті. Дегенмен, 1957 жылдың соңына қарай АҚШ тактикалық эскадрильялары үндік жылдамдықтан асып түсетін Солтүстік Американың F 100 Super Sabre ұшақтарымен қайта жарақтандырылды. Бірақ, Вьетнам соғысының басталуына байланысты толық зейнеткерлікке шығу кейінге шегерілді.

Барлау және электрондық соғыс жүргізу үшін арналған B-57 ұшақтары

АҚШ Әуе күштері B-57A-ны жеткіліксіз деп тапса да, фотобарлауға қолданылған RB-57A белгілі бір операциялық қолданысқа ие болды. 1953 жылдың қазанында алғашқы ұшысын жасаған RB-57A, 1954 жылдың шілдесіне қарай Шоу әуе күштері базасындағы 363-ші тактикалық барлау қанатын толық жабдықтады. Ұшақтар Батыс Германия, Франция және Жапониядағы АҚШ Әуе күштері эскадрильяларында да орналастырылды. Дегенмен, ұшуға дайындық нашар болды және ұшақтар қозғалтқыштағы мәселелерге байланысты өндірісте елеулі кешігулерге тап болды. Wright компаниясы J65 қозғалтқыштарын Buick компаниясына тапсырғандықтан, жеткізілімдер баяу болды және қозғалтқыш майының қан айналымы жүйесіне еніп, кабинаны түтінмен толтыруына себеп болды. 1954 жылы Wright компаниясы қозғалтқыш өндірісін өз қолына алғаннан кейін мәселелер шешілді. RB-57A-лар да бір қозғалтқышта ұшудың нашар басқарылуына байланысты жоғары апат деңгейіне тап болды. Нәтижесінде, 1955 жылдың көп бөлігінде барлық флот жерде тұрды. 1958 жылға қарай барлық RB-57A ұшақтары Douglas RB-66B және McDonnell RF-101A ұшақтарымен ауыстырылды. Әуе күштерінің ұлттық гвардиясы (ANG) 1971 жылға дейін АҚШ-тың фотосуреттерін түсіру үшін RB-57A-ны кеңінен пайдаланды. Бірнеше өзгертілген RB-57A ұшақтары Батыс Германияның Висбаден қаласындағы 7499-шы қолдау тобымен Еуропа үстіндегі "Жүрек соғу" операциясы аясында барлау миссияларында қолданылды. Он ұшақ Martin компаниясының өндіріс желісінен алынып, 1955 жылдың тамызында Wright Air Development Center және Martin компаниясымен модификацияланды. Күндізгі фотосуретке алу үшін қажет емес барлық жабдықтар алынып тасталды. Бомба бөлімінің есігі алынып тасталды және аймақ терімен жабылды. Жүйе операторы/навигаторының орны алынып тасталды және мұрынға оптикалық видоискатель орнатылды, бұл ұшқышқа навигатордың көмегінсіз барлау міндеттерін орындауға мүмкіндік берді. Мөлдір плексигластың мұрындық конусы мөлдір емес шыны талшықтан жасалған конусқа ауыстырылды, бірақ видоискатель үшін кішкентай оптикалық шыны терезесі қалды. Ұшақтың J65 BW 5 қозғалтқыштары жоғары итермелі J65 W 7 қозғалтқыштарымен ауыстырылды. Ұшақ RB-57A 1 деп аталды. Салмақты азайту бағдарламасы RB-57A салмағынан 5665 фунтты алып тастады және төбесі 5000 футқа көтерілді. Қытай Республикасы Әуе күштері Қытай үстінде барлау миссиялары үшін екі RB-57A 1 ұшағын пайдаланды; біреуі 1958 жылдың 18 ақпанында қытайлық Микоян-Гуревич МиГ-17 ұшағымен атып түсірілді, ал ұшқыш қаза тапты. 1959 жылы екі RB-57D, A типтерін алмастыру үшін жеткізілді; олардың біреуі Қытай үстінде SA-2 Guideline зымыранымен атып түсірілді, бұл жер-әуе зымырандарының алғашқы сәтті операциялық қолданылуы болды. Тағы екі RB-57A Федералдық авиациялық басқармасымен алдағы реактивті жолаушылар ұшақтары үшін жоғары биіктіктегі әуе жолдарын жоспарлау үшін пайдаланылды. 1959 жылдан бастап Martin компаниясы зейнеткерлікке шыққан RB-57A ұшақтарын бомба бөлімінде электрондық қарсы шаралар (ECM) жабдықтарымен жаңартуға кірісті. EB-57A деп қайта аталған бұл ұшақтар қорғаныс жүйелерін бағалау эскадрильяларымен орналастырылды, олар достық әуе қорғанысының бөлімшелерін электрондық соғыс өнеріне оқыту үшін қарсыластар рөлін атқарды. Кейінгі бомбардировщик түрлері де осы рөлді атқару үшін жаңартылды. Бастапқыда белсенді әуе күштері бөлімшелерімен жүргізілгенімен, EB-57 миссиясы ақырында ANG-дің таңдалған бөлімшелеріне көшті. ANG-дің EB-57 ұшақтары 1980-ші жылдары General Dynamics/Grumman EF-111A Raven ұшақтарымен, белсенді әуе күштерімен ауыстырылды. Стратегиялық әуе қолбасшылығы 1956 жылдан 1964 жылға дейін 20 RB-57D ұшағын пайдаланды. Олардың қолданылуы туралы көп мәлімет жоқ. Ұшақтар құрылымдық шаршау және U-2 және SR-71 ұшақтарының пайда болуына байланысты қызметтен шығарылды.

Атмосфералық зерттеулер үшін жоғары биіктіктегі WB-57

1970 жылдардың басынан бері екі WB 57F Канберра (NASA 926 және NASA 928) ұшақтары NASA тарапынан жоғары биіктіктегі атмосфералық зерттеулер үшін пайдаланылып, күтіліп келді. Осы екі ұшақ кезекпен Әфғанстанға байланыс платформалары ретінде де жұмсалды, олар ұрыс алаңындағы түрлі байланыс құрылғыларын және басқа да әуедегі активтерді байланыстыратын аймақтың үстінен ұшып, байланыс жүйесін қамтамасыз етті. Олар «Ұрыс алаңының әуедегі байланыс торабы жүйесі» (BACN) деп белгілі болды. 2011 жылы миссия талаптарын орындау үшін үшінші ұшақ қажет екендігі анықталды, сол себепті тағы бір WB 57 ұшағы Дэвис Монтан әуе базасында 40 жылдан астам уақыттан кейін 309-шы AMARG-тан алынып, 2013 жылдың тамызында NASA 927 ретінде қайтадан ұшуға дайын болды.

Бомбалау және тыйым салу

1964 жылдың тамызында 8-ші және 13-ші бомбалау эскадрильяларынан Bьен-Хоа әуе базасына нақты жауынгерлік қабілеті бар B 57B ұшақтарын орналастыру екі ұшақ жоғалып, біреуі соқтығысу салдарынан зақымдалғаннан кейін басталды. Сол жылдың қараша айында VC минометтерінен тағы бес ұшақ жойылды, ал 15 ұшақ зақымдалды. Төменгі биліктегі ұшулар, жаттығу рейстері ретінде белгіленген, психологиялық әсер ету мақсатымен жүргізілді. Осының нәтижесінде, алғашқы жауынгерлік миссия 1965 жылдың 19 ақпанында ғана орындалды. Солтүстік Вьетнамға алғашқы ұшу 2 наурызда "Роллинг Тандер" операциясы аясында жасалды. Ұшақтар әдетте бомбалық бөлімшеде тоғыз 500 фунттық (227 кг) бомба және қанаттарының астында төрт 750 фунттық (340 кг) бомба тасымалдайтын. Сәуір айында Канберралар USAF-тың Fairchild C-123 Provider немесе C-130 Hercules шағылыстырушы ұшақтарымен және USN EF-10B Skyknight электрондық соғыс ұшағымен қолдау көрсетілген түнгі шабуылдарды бастады. B-57 негізінен шұғыл бомбалау және ату үшін қолданылды, ал ерте модельдерде әр қанатта төрттен бар сегіз .50 калибрлі пулемет орнатылған. Кейінгі модельдерде қарулану үшін әр қанатта екіден бар төрт 20 мм-лік зеңбірек орнатылды. Бұл қарулар, бомбалық жүктемелері және төрт сағаттық ұшу уақыты оларды тамаша жердегі қолдау ұшақтарына және Хо Ши Мин жолындағы жүк көліктерін тиімді жоюға мүмкіндік берді. Вьетнамдағы сегіз жылдың көп бөлігінде "жол" бойында орналасқан Канберралар "Barrel Roll", "Steel Tiger" және "Tiger Hound" операциялары кезінде жүк көліктерін іздеу кампанияларына қатысып, "Centurion Club" арқылы танымал болды, ол 100 жүк көлігін жойған Канберра экипаждарынан тұрды. 1965 жылдың 16 мамырында қаруланған B 57B Биен Хоа әуежайындағы ұшу жолағында жарылып, 10 басқа Канберраны, 11 Дуглас A-1 Skyraider-ді және бір Vought F-8 Crusader-ді жойған тізбекті реакцияны тудырды. 1966 жылдың қазанында жауынгерлік шығындарға байланысты B 57B ұшақтары Фанрангқа көшірілді, онда олар Австралияда салынған Канберра B.20 және 2-ші эскадрилья RAAF ұшақтарымен бірге темір үшбұрыш айманындағы операцияларды қолдады. Ұшақтар Хо Ши Мин жолына қарсы түнгі қиылыс миссияларын жалғастырды. Оңтүстік-Шығыс Азияға жөнелтілген 94 B 57B ұшағының 51-і жауынгерлік қимылдарда, ал тағы жеті Канберра басқа себептерге байланысты жойылды. 1969 жылға қарай тоғыз ғана ұшақ қызметте болды. B 57 ұшақтары 1970 жылдың соңында Таиландқа жөнелтілген Tropic Moon III B 57G түрінде Оңтүстік-Шығыс Азияға оралды. Хо Ши Мин жолындағы қозғалысқа қарсы күреске көмектесу үшін түнгі шабуылшылар ретінде жоспарланған бұл ұшақтар әртүрлі жаңа сенсорлармен және басқа да жабдықтармен жабдықталған және лазерлік басқарылатын оқ-дәрілерді тастауға қабілетті болды. Operation Commando Hunt V кезінде B 57G мен AC-130A/E арасындағы сапқа шаққандағы өлтіру көрсеткіштері біріншісі жүк көлігін аулаушы рөліне жарамсыз екенін көрсетті. Екі ұшақты біріктіру әрекеті нәтижесінде бір B 57G арнайы бомбалық бөлімшесіне, бір Emerson TAT 161 мұнарасына және бір 20 мм-лік M61 зеңбірегіне ие болды. Флорида штатындағы Эглин әуе базасында сынақтарды кешіктіргеннен кейін, Tropic Moon III B 57G-ден миссия уақытына байланысты бәсекелестікке байланысты Pave Gat сынақтары "B 57G 20 мм-лік зеңбірегімен күндіз немесе түнде қозғалмайтын немесе жылжымалы нысаналарды атуға қабілетті екенін" көрсетті. 4000 оқпен жабдықталған Pave Gat B 57G бомба тасушы B 57G-ден үш есе көп, 20 нысананы атуға қабілетті болды. Pave Gat ұшағы әуе шабуылына қарсы позициялардан ату арқылы оқтырмау мүмкіндігін болдырмады, ал бомба тасымалдаушы нысананың үстінен тікелей өтуі керек болды. Алайда, 1971 жылдың тамызында B 57G эскадрильясын 1972 жылдың басында АҚШ-қа қайтару туралы шешім қабылданғандықтан, жетінші және он үшінші әуе күштері және басқалар SEA-ға орналасуға қарсылық көрсетті, бұл жеткіліксіз бағалау уақытын қалдырды. Pave Gat жобасы 1971 жылдың 21 желтоқсанында тоқтатылды. B 57G 1972 жылдың мамыр айында Таиландтан шығарылды. B 57G бағдарламасын жалғастыру жоспарлары сақталды, бірақ соғыстан кейінгі шығындарды қысқарту бұл жоспарлардан бас тартуға мәжбүр етті. Республика Вьетнамы Әуе күштері (RVNAF) қысқа мерзімге төрт B 57B ұшағын пайдаланды. RVNAF ешқашан ресми түрде ұшақтарды басқаруды қолға алмады және апаттар мен басқа да проблемалардан кейін, RVNAF ұшқыштары B 57 олардың физикалық мүмкіндіктерінен тыс екенін мәлімдегеннен кейін, бағдарлама 1966 жылдың сәуірінде тоқтатылды, ал ұшақтар бастапқы USAF бөлімшелеріне қайтарылды. Вьетнам соғысы кезінде 58 B 57 Канберра ұшағы жойылды, олардың 26-сы жердегі отқа, бесеуі миномет атысына және жердегі шабуылға, төртеуі әуедегі соқтығысуға, он әуеайлақтағы кездейсоқ бомба жарылысына, жетісі операциялық себептерге және алтауы себептері белгісіз болды.

Пәкістан

Пәкістан Әуе Күштері (ПАФ) B-57 ұшағының тағы бір негізгі қолданушысы болды және оны Үндістанмен екі соғыста пайдаланды. 1965 жылғы Үнді-Пәкістан соғысында B-57 ұшақтары 167 рет ұшып, 600 тоннадан астам бомба тастады. Соғыс барысында үш B-57 ұшағы жойылды (тек біреуі жаудың шабуылынан). Соғыста ПАФ-тың бомбалаушылық қанаты Солтүстік Үндістандағы әуежайлар шоғырланған жерлерге шабуыл жасады. Жаудың истребитель-бомбалаушыларынан қашу үшін B-57 ұшақтары бірнеше әртүрлі әуе базаларынан ұшып, әртүрлі базаларға қонуға және қайта оралуға мәжбүр болды. B-57 бомбалаушылары шамамен 15 минуттық интервалмен нысаналарға жетіп, IAF күштерінің жалпы жұмысын күйретуге әкелді. Сол кездегі беймәлім пакистандық ұшқыш, "8 Pass Charlie" (эскадрилья басшысы Нажиб Ахмад Хан, "Ситара е Джуррат" орденінің иегері) айдың жарығында сегіз рет нысананы шарлап, B-57 бомбаларымен әртүрлі мақсаттарды бомбалағаны үшін қарсыластары тарапынан танылды. 1971 жылғы Үнді-Пәкістан соғысында ПАФ қайтадан B-57 ұшағын қолданды. Бірінші түні 12 IAF әуежайы нысанаға алынып, барлығы 183 бомба тасталды, нәтижесінде үнді әуежайлары 6 сағаттан 6 күнге дейін қолдануға жарамсыз болды. Соғысқа қарай ПАФ B-57 ұшақтары көптеген түнгі миссияларды орындады. 1965 жылғыдан қарағанда соғыстың соңында кем дегенде бес B-57 ұшағы қызметтен шығарылды. ПАФ-тың B-57 эскадрильясы төрт ұшақтан тұратын тұрақты акробатикалық команданы құрған алғашқы болып табылады. Олар 1985 жылы ПАФ қызметінен шығарылды.