Кіріспе

1957 жылы басталған тарихи кезең. Ғарыш дәуірі – ғарыш жарысына, ғарыш зерттеулеріне, ғарыш технологияларына және осы оқиғалардың ықпалымен дамыған мәдениетке қатысты қызметтерді қамтитын кезең. Ол 1957 жылғы 4 қазанда «Спутник-1» ұшырылуынан басталып, қазірге дейін жалғасуда. Бұл кезең ғарыш зерттеулері мен қолдану салаларына назар аударудың өзгеруімен ерекшеленеді. Бастапқыда АҚШ және КСРО адамдармен және автоматты түрде зерттеулерде рекордтар жасау және жетістіктерге бірінші болып қол жеткізу үшін беспрецеденттік мөлшерде ресурстар жұмсады. Осы мақсаттарға жету үшін АҚШ Ұлттық аэронавтика және ғарыш басқармасын (NASA) құрды, ал КСРО – КСРО Ғарыш бағдарламасын құрды. Бұл бәсекелестік кезеңі аталған елдер арасындағы ынтымақтастыққа және ғарыш технологияларын ғылыми зерттеулер мен коммерциялық қолдануға басымдық беруге әкелді. Көп ұзамай, басқа елдер де ғарышқа қатыса бастады. Олар Еуропалық ғарыш агенттігі (ESA), Жапония ғарыш зерттеу агенттігі (JAXA), Үндістан ғарыш зерттеу ұйымы (ISRO) және Қытай Ұлттық ғарыш басқармасы (CNSA) сияқты ұйымдар құрды. КСРО тарағаннан кейін Ресей Федерациясы бағдарламасын «Роскосмос» ретінде жалғастырды.

Суборбитальды ғарыш ұшуларының іргелі дамуы

Кейбір аппараттар Спутник ұшырылуынан әлдеқайда ертерек суборбитальдық кеңістікке жетті. 1944 жылдың маусым айында неміс V-2 зымыраны ғарышқа кірген алғашқы адам жасаған нысан болды, бірақ ол тек қысқа ғана уақытқа. 1926 жылдың наурыз айында американдық ракета жасаушы Роберт Х. Годдард сұйық отынмен жұмыс істейтін әлемдегі алғашқы ракетасын ұшырды, бірақ ол ғарышқа жетпеді. Неміс ғалымдары V-2 зымырасының суборбитальдық ұшуын құпия түрде жүргізгендіктен, ол бастапқыда көпшілікке белгілі болған жоқ. Сонымен қатар, неміс ұшырулары, сондай-ақ 1940 жылдардың соңы мен 1950 жылдардың басында АҚШ және Кеңес Одағында жүргізілген зымырандық сынақтар ғарыш дәуірінің басталуын анықтау үшін жеткілікті маңызды деп есептелмеді, себебі олар орбитаға жетпеді. Орбитаға жететін ракетаны сонымен қатар континентаралық баллистикалық зымыра ретінде де пайдалануға болады, ол кез келген нүктеге оқ-дәрі жеткізе алады. Кейбір сарапшылар осы себепті орбиталық стандарт ғарыш дәуірінің қашан басталғанын анықтау үшін жиі қолданылады деп санайды. Жерді өлшеп, оны 98 минут сайын айналып шығу. Бұл жарыс ракета жасау, материалтану және басқа да салаларда жылдам прогреске әкелді. Ғарыш жарысының түпкі себептерінің бірі әскери мақсаттар болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін екі ел де ядролық қарулану жарысына қатысты. Екі ел де неміс зымырандық технологиясын және олардың зымырандық бағдарламасының ғалымдарын пайдаланды. Ұшу және ракеталық техникадағы жеткізу жүйелері үшін қажетті артықшылықтар ұлттық қауіпсіздік пен саяси үстемдік үшін қажет деп есептелді. АҚШ пен КСРО арасындағы суық соғыс кезеңіндегі бәсекелестік ғарыш дәуірінің сол кезде басталуының бір себебі болды. Содан бері ғылыми білімді дамыту, инновациялар мен нарықтарды құру, шабыттандыру және ғарыш саласындағы елдер арасындағы келісімдер үшін ғарыш дәуірі жалғасуда. Ғарыш дәуірінің жалғасуының тағы бір себебі – Жерді астероидтар мен кометалар сияқты қауіпті нысандардан қорғау. Ғарыш саласы үшін жасалған көптеген технологиялар басқа да қолдану салаларын тапты, мысалы, жад көбігі. 1958 жылы АҚШ өзінің алғашқы спутнигін – Explorer 1 ұшырды. Сол жылы президент Дуайт Д. Эйзенхауэр Ұлттық Аэронавтика және Ғарыш басқармасын (NASA) құрды. Алғашқы адамды ғарышқа ұшыруға тырысқанға дейін, әртүрлі жануарлар ғарышқа ұшырылып, ұшып көтерілу және қону кезінде жоғары g күшінің, микрогравитацияның және биік биіктіктегі радиацияның әсерін анықтау үшін зерттелді. Ғарыш жарысы Аполлон бағдарламасымен өзінің шыңына жетті, ол әлем халқының көп бөлігінің қиялын баурап алды. 1961 жылдан 1964 жылға дейін NASA-ның бюджеті шамамен 500 пайызға өсті, ал Айға қону бағдарламасына НАСА-ның 34 000 қызметкері және өнеркәсіптік және университеттік мердігерлердің 375 000 қызметкері қатысты. Кеңес Одағы өзінің Айға қону бағдарламасын ақырындап жүзеге асырды, бірақ оның қажеттілігі туралы ішкі пікірталастар мен Кеңес ғарыш бағдарламасының бас инженері Сергей Королевтің (1966 жылдың қаңтарында) қайтысының салдарынан оны көпшілікке жарияламады. КСРО мен АҚШ арасындағы ғарыш жарысындағы соңғы маңызды қадам – Skylab және Salyut бағдарламалары болды, олар екі елдің Ай бағдарламаларын тоқтатудан кейін Жер орбитасындағы алғашқы ғарыш станцияларын құрды.

1970-1980 жылдардан 2010 жылдарға дейін: әртараптандыру

Аполлон бағдарламасы аяқталғаннан кейін, Америка Құрама Штаттарынан экипажмен ұшулар сирек болды, содан соң шатл бағдарламасы дайындық кезеңінде болғанда тоқтатылды. 1975 жылғы Аполлон-Союз сынақ жобасы ғарыш жарысын аяқтады және АҚШ-КСРО ынтымақтастығының кезеңін бастады. Кеңес Одағы "Союз" ғарыш кемелерін пайдалануды жалғастырды. Шатл бағдарламасы Skylab бағдарламасынан кейін АҚШ-қа ғарышқа ұшу мүмкіндігін қайтаруға мүмкіндік берді, бірақ 1986 жылғы "Space Shuttle Challenger" апаты экипажбен Шатл ұшырулардың күрт азаюына әкелді. Апаттан кейін NASA қауіпсіздік мақсатында 1988 жылға дейін барлық шаттлдарды ұшудан тоқтатты. 1990 жылдары ғарыш саласына қатысты бағдарламаларға қаржыландыру шамалы болды, себебі бұрынғы Кеңес Одағының құрылымдары тарап кетті және NASA-ның тікелей бәсекелесі болмады. Содан бері ғарышқа ұшыруға қатысу ауқымы кеңейіп, оған көптеген мемлекеттер мен коммерциялық ұйымдар тартылды. 1990 жылдан бері ғарыш зерттеулері мен ғарыш технологияларына қоғамдық көзқарас олардың кең таралғанына байланысты өзгерді. NASA 2011 жылы АҚШ-тың барлық ғарыш шаттлдарын толығымен тоқтатты. Осыдан кейін NASA американдық ғарышкерлерді Халықаралық ғарыш станциясына жеткізу үшін Ресей мен SpaceX-ке жүктелді.

2010 жылдардан бүгінгі күнге дейін: Жаңа кеңістік

XXI ғасырдың басында жеке ғарышқа ұшуды дамытуға көмектесу үшін Ансари X сыйлығы конкурсы ұйымдастырылды. 2004 жылы Space Ship One жеңіске жетіп, үкіметтік агенттіктерден қаржыландырылмаған алғашқы ғарыш кемесі болды. Қазір бірнеше елде ғарыш бағдарламалары бар, олармен байланысты технологиялық жобалардан бастап, толыққанды ғарыш бағдарламаларына дейін дамыды. Бүгінде мыңдаған ғарыштық спутниктер орбитада, көптеген ғылыми және коммерциялық спутниктер пайдаланылуда. Франция, Үндістан, Қытай, Израиль және Ұлыбритания сияқты бірқатар елдер бұл жаңа бәсекеге қосылды, олардың барлығы бақылау спутниктерін пайдаланған. Бразилия, Германия, Украина және Испания сияқты ғарыш бағдарламалары шамалы дамыған басқа да елдер бар. АҚШ ғарыш бағдарламасына келетін болсақ, NASA қазіргі уақытта "Орион" деп аталатын терең ғарышқа арналған экипаж капсуласын құрастырып жатыр. NASA-ның мақсаты – осы жаңа ғарыш капсуласымен адамдарды Марсқа жеткізу. "Орион" ғарыш кемесінің 2020 жылдардың басында аяқталуы күтілуде. NASA бұл миссия ғарыш зерттеулерінің жаңа дәуірін ашады деп үміттенеді. Жеке ғарыш ұшу компанияларының ішінде SpaceX ерекше көзге түседі, ол 2018 жылы қазіргі ең үлкен зымыраны Falcon Heavy-ді ұшырғанда әлемдегі ең қабілетті операциялық ұшыру құралына ие болды. SpaceX компаниясының негізін қалаушы және бас директоры Илон Маск 2050 жылға қарай Марста бір миллион адам тұратын колония құруды мақсат етіп қойды, ал компания осы мақсатқа жету үшін Starship ұшыру аппаратын әзірлеп жатыр. 2020 жылы NASA-ның Demo 2 миссиясы аясында SpaceX алғаш рет Халықаралық ғарыш станциясына астронавттарды ұшырды, содан бері компания адамды орбитаға шығару мүмкіндігін сақтап келеді. Blue Origin, Amazon.com негізін қалаушы Джефф Безос құрған жеке компания, ғарыш туризмі, коммерциялық спутниктерді ұшыру және болашақта Айға және одан әрі миссиялар үшін ракеталар жасап жатыр. Ричард Брэнсонның Virgin Galactic компаниясы ғарыш туризмі үшін ұшыру аппараттарына баса назар аударуда. Бұл компанияның еншілес кәсіпорны Virgin Orbit, LauncherOne зымырасымен шағын спутниктерді ауадан ұшырады. Тағы бір шағын спутниктерді ұшырушы Rocket Lab компаниясы Electron зымырасын және ғарыш аппараттарын Күн жүйесіне одан әрі жіберу үшін Photon спутниктік автобусын әзірледі, сонымен қатар 2025 жылы үлкен Neutron ұшыру құралын енгізуді жоспарлап отыр. Илон Маск SpaceX-ті құрудың басты себебі – адамзатты көппланеталық түрге айналдыру екенін айтты, сондай-ақ осы мақсатқа жетудің себептерін атап өтті: біздің түрдің ұзақ мерзімді сақталуын қамтамасыз ету және "сананың жарығын" қорғау. Ол сондай-ақ: "Таңертең оянып, болашақ керемет болады деп ойлау – ғарышқа ұшып баратын өркениеттің мәнісі осы. Бұл болашаққа сену және болашақтың өткеннен жақсы болатынына үмітттену. Мен жұлдыздардың арасында болудан артық қызықты нәрсе жоқ деп ойлаймын", – деді. Ғарыш дәуірі 2022 жылдың 16 қарашасында NASA-ның Space Launch жүйесін Артемида 1 миссиясы барысында ұшыруымен жаңа серпіліс алды, бұл шамамен 50 жылдан бері адам тасымалдайтын ғарыш кемесінің алғаш рет Айға барғанын және Space Launch жүйесі мен Орион арқылы астронавттарды Айға жеткізуге АҚШ-тың қайта оралғанын білдірді. 2020 жылдарға арналған қосымша мақсаттардың ішінде Ай қақпасын аяқтау, Ай төңірегіндегі адамзаттың алғашқы ғарыш станциясы және Артемида 3 миссиясымен Аполлон дәуірінен бері алғашқы айға қону бар.

Хронологиясы

Күні Бірінші жобаға қатысушы ел 20 маусым 1944 ж. Ғарыш кеңістігіндегі жасанды нысан, яғни Карман сызығынан тыс жерде V 2 зымыранының MW 18014 сынақ ұшуы – Германия 24 қазан 1946 ж. Ғарыштан алынған суреттер (105 км) АҚШ-тың V 2 зымырасын Нью-Мексикодағы Уайт-Сэндс зымырандар полигонынан ұшырды. – АҚШ 20 ақпан, 1947 Ғарыштағы жануарлар АҚШ-тың V 2 зымырасын 20 ақпанда Нью-Мексикодағы Уайт-Сэндс зымыран полигонынан ұшырды. Жеміс ұшасы – Құрама Штаттар 4 қазан 1957 ж. Жасанды спутник Спутник 1 – Кеңес Одағы 3 қараша 1957 ж. Орбитадағы жануар Спутник 2 Лайка иті – Кеңес Одағы 2 қаңтар 1959 ж. Айдың жанынан ұшу, ғарыш кемесі гелиоцентрлік орбитаға жету Луна 1 – Кеңес Одағы 12 қыркүйек 1959 ж. Айдың бетін соққылау; осылайша басқа аспан денесіне жеткен алғашқы адам нысаны Луна 2 – Кеңес Одағы 7 қазан 1959 ж. Айдың алыс жағының суреттері, ауырлық көмегін пайдаланған алғашқы ғарыш кемесі Луна 3 – Кеңес Одағы 31 қаңтар 1961 ж. Ғарыштағы құсқұйрықтар Меркурий Редстоун 2 Шампан (шимпан) – Құрама Штаттар 12 сәуір 1961 ж. Ғарыштағы адам Восток 1 Юрий Гагарин – Кеңес Одағы 5 мамыр 1961 ж. Экипажмен жүретін ғарыш кемесінің нұсқаулығы. Freedom 7 (Меркурий Редстоун 3) Алан Шепард – АҚШ 14 желтоқсан 1962 ж. Басқа планетаның (Венераның ең жақын жері 34,773 шақырым) Мариннер 2 – АҚШ 18 наурыз 1965 ж. Ғарыш жүрісі Восход 2 Алексей Леонов – Кеңес Одағы 15 желтоқсан 1965 ж. Ғарыш кездесуі Джемини 6А және Джемини 7 – КСРО 1 наурыз 1966 ж. Адам заты басқа планетаға соқтықты Venera 3 – КСРО 16 наурыз 1966 ж. Орбиталық докинг екі ғарыш кемесі Джемини 8 және Ажена мақсатты кемесі Нил Армстронг, Дэвид Скотт – АҚШ 3 сәуір 1966 ж. Басқа аспан денесінің жасанды серігі (күннен басқа) Лунна 10 – КСРО 18 қазан 1967 ж. Телеметрия басқа планетаның атмосферасынан Venera 4 – КСРО 21-27 желтоқсан 1968 ж. Ай орбитасына ғарышкерлер Аполлон 8 Борман, Ловелл, Андерс – АҚШ 20 шілде 1969 ж. Адамдар Айға қонды және жүрді Аполлон 11 Нил Армстронг, Базз Олдрин – АҚШ 15 желтоқсан 1970 ж. Телеметрия басқа планетаның бетінен Venera 7 – КСРО 19 сәуір 1971 ж. Ғарыш станциясы Salyut 1 – КСРО 7 маусым 1971 ж. Тұрақты экипаж Soyuz 11 (Salyut 1) Георгий Добровольский, Владислав Волков, Виктор Пацаев – КСРО 20 шілде 1976 ж. Марстың бетінен алынған суреттер Viking 1 – АҚШ 12 сәуір 1981 ж. Қайта пайдаланылатын орбиталық ғарыш кемесі STS 1 Янг, Криппен – АҚШ 19 ақпан 1986 ж. Ұзақ мерзімді ғарыш станциясы Mir – КСРО 14 ақпан 1990 ж. Күн жүйесінің суреті Voyager 1 – АҚШ 20 қараша 1998 ж. Ағымдағы ғарыш станциясы Халықаралық ғарыш станциясы – Ресей 25 тамыз 2012 ж. Жұлдызаралық ғарыш зонды Voyager 1 – АҚШ 12 қараша 2014 ж. Жұмсақ қонуға арналған жасанды зонд кометке (67P/Churyumov–Gerasimenko) Rosetta – Еуропалық ғарыш агенттігі 14 шілде 2015 ж. 1981 ж. танылған барлық негізгі планеталарды зерттеуге арналған ғарыш зондтары New Horizons – АҚШ 20 желтоқсан 2015 ж. Орбиталық зымыран күшейткішінің тік қонуы жердегі қону алаңында. Falcon 9 ұшуы 20 – АҚШ 8 сәуір 2016 ж. Орбиталық зымыран күшейткішінің теңіздегі жүзетін платформаға тік қонуы. SpaceX CRS 8 – АҚШ 30 наурыз 2017 ж. Пайдаланылған орбиталық зымыран көтерушісінің қайта ұшырылуы және екінші рет қонуы. SES 10 – АҚШ 3 қаңтар 2019 ж. Айдың алыс жағында жұмсақ қону Чанъэ 4 – Қытай 30 мамыр 2020 ж. Жеке компания ұшырған адам орбиталық ғарышқа ұшуы Crew Dragon Demo 2/Crew Demo 2/SpaceX Demo 2/Dragon Crew Demo 2 Боб Бэнкен, Даг Херли – АҚШ 19 сәуір 2021 ж. Ұшақтың басқа планетадағы алғашқы басқарылатын ұшуы Ingenuity NASA-ның Марс 2020 миссиясының бөлігі ретінде – АҚШ 11 шілде 2021 ж. Коммерциялық ғарыш туризмі ұшуы Virgin Galactic Unity 22 Дэвид Маккей, Майкл Масуччи, Сириша Бандала, Колин Беннет, Бет Мозес, Ричард Брэнсон – АҚШ 5 қазан 2021 ж. Ғарышта түсірілген көркем фильм (The Challenge) Союз MS 19 Антон Шкаплеров, Клим Шипенко, Юлия Пересильд – Ресей 16 қараша 2022 ж. Артемида 1 американдықтарды Айға жеткізу мүмкіндігін қалпына келтіру Артемида 1 – АҚШ.

Интерактивті медиа

Please provide the English text and the existing translation reference. I need both to complete the translation as requested. I will then provide only the final Kazakh translation.