Кіріспе

Балықтардың ішкі тобы – балықтардың бір түрі, тікұшақты балықтар. Олар Myliobatiformes отрядының Myliobatoidei ішкі тобына жатады және сегіз тұқымдастан тұрады: Hexatrygonidae (алты жегілі шаға), Plesiobatidae (теңіз түбіндегі шаға), Urolophidae (шағалар), Urotrygonidae (дөңгелек шашақтар), Dasyatidae (қамшылы шағалар), Potamotrygonidae (өзен шағалары), Gymnuridae (көбелек шағалар) және Myliobatidae (бүркіт шағалар). Шамамен 220 түрлі шаға белгілі, олар 29 туысқа бөлінеді. Шағалар әлемнің барлық жағалауларындағы тропикалық және субтропикалық теңіздерде кең таралған. Кейбір түрлері, мысалы, тікұйрықты шаға (Dasyatis thetidis), жылы мухиттарда кездеседі, ал басқалары, мысалы, терең су шағасы (Plesiobatis daviesi), терең мухитта кездеседі. Өзен шағалары және бірнеше қамшылы шағалар (мысалы, Нигер шағасы (Fontitrygon garouaensis)) тек тұщы суларда ғана кездеседі. Көптеген милиобатоидтар демерсальды (су қабатының төменгі жақтарында тіршілік етеді), бірақ кейбіреулері, мысалы, пелагикалық шаға және бүркіт шағалар, пелагикалық. Шаға түрлері балық аулаудың реттелмеуі салдарынан жойылу қаупіне ұшырап, жағдайы нашарлауда. 2013 жылғы мәлімет бойынша, 45 түр IUCN-ның қауіпті немесе жойылып бара жатқан түрлер тізіміне енгізілді. Кейбір түрлердің жағдайы жеткілікті зерттелмегендіктен, деректер жетіспейтін түрлер ретінде тіркелген.

Эволюция

Стингрейлер өздерінің ең жақын туыстары – панрейлерден кейінгі юра кезеңінде бөлініп, креда дәуірінде қазіргі кездегі әртүрлі отбасыларға дамыды. Ең ертедегі стингрейлердің түбінде тіршілік еткені болжамдалады, ал бүркіт стингрейлерінің ата-тегі ертедегі соңғы креда кезеңінде пелагикалыққа ауысқан. Толық денелі стингрей қазбалары өте сирек кездеседі, бірақ жұмсақ денелі жануарларды сақтайтын белгілі бір лагерштеттерден табылған. Ливанның креда кезеңіне жататын, құрылысы стингрейге ұқсас коньки – Циклобатис, оның нақты таксономиялық орны әлі анықталмаған. Нағыз стингрей қазбалары эоценде жиірек кездеседі, жойылған тұщы су стингрейлері Heliobatis және Asterotrygon Грин-Ривер формациясынан белгілі. Италиядағы эоцендік Монте-Болка формациясынан әртүрлі стингрей қазбалары табылды, оның ішінде ертедегі жұлдызша – Arechia, сондай-ақ стингрейлер мен бүркіт стингрейлері арасындағы аралық форма деп саналатын Dasyomyliobatis, және ерекше құрылысы бар Lessiniabatis – өте қысқа және жіңішке, тікені жоқ құйрығымен ерекшеленеді.

Жақсы тістер

Стингрейдің аузы омыртқалы жануардың құрсақ жағында орналасқан. Стингрейлер гиостильді жақ ілмегіне ие, яғни мандибулярлық доға тек гиомандибуламен бунақ арқылы байланысқан. Мұндай ілмек жоғарғы жақтың жоғары қозғалмалылығына және сыртқа қарай итерілуіне мүмкіндік береді. Тістері – өзгерген плакоид қабыршақтары, олар үнемі түсіп, жаңаларымен алмасады. Жалпы, тістердің тамыры жалғастырғыш тіндерге бекітілген, ал тістің көрінетін бөлігі ірі әрі жалпақ болып келеді, бұл оларға қатты қабықшалы жемнің денесін ұсатуға мүмкіндік береді. Еркек стингрейлердің тістерінің кейбіреулерінде ұштар пайда болады, бұл жыныстық диморфизмнің белгісі. Жұптасу маусымында кейбір стингрей түрлерінің тістерінің пішіні толыққанды өзгеріп, жұптасу маусымы аяқталған соң бастапқы күйіне қайта оралады.

Шұңқырлар

Спиральдер – кейбір балықтар мен қосмекенділердің тыныс алуына мүмкіндік беретін кішкентай тесіктер. Шағаланың спиральдері – оның көзінің артында орналасқан тесіктер. Шағаланың тыныс алу жүйесі оттегін пайдалану үшін суды қабылдаудың екі түрлі жолының болуымен күрделенеді. Көбінесе шағалалар ауыздары арқылы суды сорып алып, газ алмасу үшін оны желбезектері арқылы өткізеді. Бұл тиімді, бірақ шағалалар теңіз шөгіндісіне көміліп, олжаның жүзіп өтуін күтетін кезде аузын пайдалана алмайды. Сондықтан шағала спиральдерін пайдаланады. Спиральдер арқылы олар шөгіндіден таза суды тікелей желбезектеріне тартып, газ алмасуды жүзеге асыра алады. Бұл ауыспалы желдету мүшелері ауызға қарағанда тиімді емес, себебі спиральдер бірдей көлемде суды тарта алмайды. Дегенмен, олжаны аңдып, тыныш күтіп тұрған кезде бұл жеткілікті. Шағаланың жалпақ денесі оларға қоршаған ортада тиімді жасырынуға мүмкіндік береді. Олар үшін олар құмды қозғап, оның астына тығылады. Көздері денесінің үстінде, ал ауыздары астыңғы жағында орналасқандықтан, шағалалар олжаны ұстағаннан кейін көре алмайды; оның орнына олар акулаларға ұқсас иіс сезу және электрорецепторларды (Лоренцини ампулалары) пайдаланады. Шағалалар тамақтана отырып, су түбінде тұрады, көбінесе тек көздері мен құйрықтарын сыртқа шығарады. Коралл рифтері – сүйікті тамақтану орындары және олар көбінесе тасқын кезінде акулалармен бөліседі.

Көбею

Ұрықтану маусымында, дөңгелек саңырауқұлақ (Urobatis halleri) сияқты түрлі саңырауқұлақ түрлерінің аталары, Lorenzini ампулаларын пайдаланып, жұптасуға дайын аналықтардан шығатын белгілі бір электр сигналдарын сезе алады. Аталық аналыққа құда түскен кезде, оның артынан тығыз ілеседі және оның көкірек дискісін шағады. Содан кейін ол екі кілтінің біреуін оның клапанына енгізеді. Саңырауқұлақтардың көбею мінез-құлқы олардың эндокринологиялық мінез-құлқымен байланысты, мысалы, Атлантикалық саңырауқұлақ (Hypanus sabinus) сияқты түрлерде алдымен әлеуметтік топтар құрылады, содан кейін жыныстар күрделі құдалау мінез-құлқы көрсетеді, бұл жұптасумен аяқталады, бұл Urobatis halleri түріне ұқсас. Сонымен қатар, олардың жұптасу кезеңі эласмобранды балықтар арасында ең ұзақтарының бірі болып есептеледі. Аналықтар наурыз айында жұмыртқалағанға дейін жеті ай бойы жұптасады. Осы уақыт ішінде аталық саңырауқұлақтарда андроген гормондарының деңгейі артады, бұл олардың ұзақ жұптасу кезеңімен байланысты. Туғаннан кейін балапандар әдетте анасынан бөлініп, өздерін қорғау және тамақтандыру қабілетімен туғандықтан, жүзіп кетеді. Кейбір түрлердің аналары, мысалы, алып тұщы су саңырауқұлағының (Urogymnus polylepis) балалары өзінен үштен бірге дейін үлкен болғанша, олармен бірге жүзіп, оларға күтім жасайды. Sea Life London аквариумында екі аналық саңырауқұлақ жеті балыққа туды, бірақ аналықтар екі жылдан бері аталыққа жоламаған. Бұл кейбір саңырауқұлақтар сперманы сақтап, жағдайлар қолайлы деп тапқанда туып-өсе алады дегенді көрсетеді.

Жылжыну

Шағала балық жұптасқан кеуде қанаттарын қозғалыс үшін пайдаланады. Бұл акулалар мен көптеген басқа балықтардан өзгеше, олар жүзу күшінің көп бөлігін бір құйрық қанатынан алады. Шағала балықтың кеуде қанаттарының қозғалысын екі категорияға бөлуге болады: толқынды және тербелісті. Толқынды қозғалысты қолданатын шағала балықтардың қанаттары қысқарақ және жуан болып келеді, бұл теңіз түбінде баяу қозғалуға мүмкіндік береді. Ұзын, жұқа кеуде қанаттары пелагикалық аймақтарда тербеліс арқылы жылдам қозғалуға көмектеседі. Ал кейбіреулері планктонды аузына жеткізу үшін ми жамылғылары деп аталатын ауыздың сыртқы құрылымдарын пайдаланады. Теңіз түбінде тіршілік ететін шағала балықтар (бенттік шағалалар) аң аулаушылар болып табылады. Олар олжа жақындағанша күтеді, содан кейін «шатырлану» деп аталатын стратегияны қолданады. Кеуде қанаттарын субстратқа басып, басын көтеріп, сору күшін тудырады, ол олжаны денесінің астына тартады. Бұл дененің толық соруы, шашақты қанатты балықтардың ауыз арқылы тамақтануына ұқсас. Шағала балықтардың арқа жағында түрлі-түрлі түстер мен өрнектер болады, бұл оларға құмды түбімен үйлесуге көмектеседі. Кейбір шағала балықтар жаңа ортаға бейімделу үшін бірнеше күн ішінде түсін өзгерте алады. Олардың аузы денелерінің астыңғы жағында орналасқандықтан, олжаны ұстап алып, күшті жақтарымен ұшырады және жейді. Акула туыстары сияқты, шағала балықтың да Лоренцинидің ампулалары деп аталатын электрлік сезімталдары бар. Бұл мүшелер шағала балықтың аузының айналасында орналасқан және әлеуетті олжаның электр зарядтарын сезеді. Көптеген шағала балықтарда моллюскаларды, мысалы, қабықшаларды, устрицаларды және мидияларды ұнтақтауға мүмкіндік беретін жақ тістері бар. Көптеген шағала балықтар негізінен моллюскалармен, қабықшалылармен және кейде шағын балықтармен қоректенеді. Амазонкадағы тұщы су шағалалары жәндіктермен қоректенеді және олардың қатты экзоскелеттерін сүтқоректілер сияқты шайнау арқылы бұзады. Манта сияқты ірі пелагикалық шағалалар планктонның көп мөлшерін тұтыну үшін қоян-қолтық тамақтануды қолданады және планктон тобынан өтетін кезде акробатикалық үлгілерде жүзіп жүргенін көруге болады.

Стенгрейдің зақымдануы

Стингрейлер әдетте агрессивті емес және көбінесе тек қана ашуланғанда, мысалы, кездейсоқ басқанда ғана адамдарға шабуыл жасайды. Стингрейлердің бір, екі немесе үш тікені болуы мүмкін. Тікенге немесе тікендерге тию жергілікті жарақат (тікеден қалған кесік), ауырсыну, ісіну, удың салдарынан бұлшық еттерінің құрысуы және кейіннен бактериялар немесе саңырауқұлақтардан инфекция тудыруы мүмкін. Жарақат өте ауыр, бірақ өмірге қауіпті емес, егер тікен өмірлік маңызы бар аймаққа тимесе. Өлімге әкелетін шағулар өте сирек. Тікен оның көкірек қуысына еніп, жүрегін тесіп, ауыр жарақат пен қан кетуге себеп болды.

Уыт

Стенгрейдің уы салыстырмалы түрде аз зерттелген, себебі омыртқалық қылыштан бөлінген кезде уытты тіндердің секрециясы, жасушалар және шырыш қабықша жасушаларының өнімдері араласады. Қылыш эпидермалық тері қабатымен қапталған. Секреция кезінде уыт эпидермиске еніп, шырышпен араласып, құрбанына әсер етеді. Көбінесе, басқа уытты организмдер уларын безде жасайды және сақтайды. Стенгрейдің ерекшелігі – уын тіндердің жасушаларында сақтайды. Удың құрамында цистатиндер, пероксиредоксиндер және галектиндер бар екені расталған. Галектин құрбанында жасуша өлімін тудырады, ал цистатиндер қорғаныс ферменттерін тежейді. Адамдарда бұл токсиндер беткі капиллярлардағы қан ағымын күшейтеді және жасушалардың өліміне алып келеді. Стенгрейде көптеген жасушалар мен токсиндер болғанымен, уды өндіруге және сақтауға салыстырмалы түрде аз энергия жұмсалады. Уыт омыртқа бағанасының ортаңғы-дистальды бөлігіндегі секреторлық жасушаларда өндіріліп, сақталады. Бұл секреторлық жасушалар қылыштың ішкі жақтағы ойыстарында орналасқан. Теңіз және тұщы су стенгрейлерінің жасушалары дөңгелек пішіндес және көптеген гранулалы цитоплазмаға ие. Теңіз стенгрейлерінің тікенді жасушалары тек осы жақтық ойыстарда орналасқан. Тұщы су стенгрейлерінің тікенді жасушалары жақтық ойыстардан тысқары қарай, бүкіл қылыш бойында үлкен аумақты қамтиды. Осы үлкен аудан мен жасушалар ішіндегі белоктардың көптігіне байланысты тұщы су стенгрейлерінің уы теңіз стенгрейлеріне қарағанда күштірек. Мысалы, Малайзия мен Сингапурда стенгрейді көмірде пісіріп, дәмді самбал соусымен бірге береді. Гоада және Үндістанның басқа штаттарында оны дәмді карридің құрамына қосады. Әдетте, стенгрейдің ең бағалы бөліктері – қанаттары, "жағы" (көздің айналасындағы аймақ) және бауыры. Ал қалған бөлігі аспаздыққа қолдануға тым серпімді болып саналады.

Экотуризм

Стиңрейлер әдетте өте жайлы және қызығушылық танытады, олардың кез келген аласқаушылыққа деген әдеттегі реакциясы – қашу, бірақ кейде кездесетін жаңа заттарға қанаттарымен тиіп кетеді. Дегенмен, кейбір ірі түрлер агрессивтірек болуы мүмкін, сондықтан оларға сақтықпен қарау керек, себебі стиңрейдің қорғаныш рефлексі (улы тікенін пайдалануы) салдарынан ауыр жарақат немесе өлімге әкелуі мүмкін.

Басқа қолданыстар

Жапондық қылыштарда шағананың терісі жіп немесе былғары ораманың (жапон тілінде samegawa деп аталады) астыңғы қабаты ретінде қолданылады, себебі оның қатаң, кедір-бұдыр текстурасы қолданылғанда тоқылған ораманың саптан сығуын болдырмайды. Британ мұражайы сияқты музейлердің этнографиялық бөлімдерінде Микронезия және басқа да аймақтарда қолданылған, шағананың тікендерінен жасалған жебе ұштары мен найза ұштары қойылған. Генри де Монфрейд өзінің кітаптарында Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Африка мүйісінде ірі шағаналардың құйрықтарынан қамшы жасалғанын, ал бұл құралдар қатты жарақаттар келтіргенін, сондықтан Аденде британдықтар оларды әйелдер мен құлдарға қолдануға тыйым салғанын жазған. Бұрынғы испан отарларында шағанаға "рая латиго" ("қамшылы шағана") деп атайды. Кейбір шағана түрлерін көпшілік аквариумдарда, ал соңғы кезде үй аквариумдарында да көруге болады.