Кіріспе
Компьютерлік бағдарламаны орындауға дайын ету процесі – компьютерлік бағдарламаны (оның ішінде құрылғы драйверлері мен плагиндерді) орнату, яғни бағдарламаны орындауға дайын ету әрекеті. Орнату – бағдарламалық немесе аппараттық құралды компьютермен пайдалану үшін қажетті етіп конфигурациялау. Бағдарламаны орнату үшін бағдарламалық жасақтаманың (программаның) жұмсақ немесе цифрлық көшірмесі қажет. Бағдарламаны (программаны) орнатудың әртүрлі процестері бар. Процесс әр бағдарлама мен әр компьютерде өзгеше болғандықтан, бағдарламалар (оның ішінде операциялық жүйелер) көбінесе орнатушымен бірге келеді – ол орнату үшін қажеттінің бәрін істеуге жауапты мамандандырылған бағдарлама (төменде қараңыз). Орнату, бағдарламалық жасақтаманы кең ауқымды енгізу процесінің бір бөлігі болуы мүмкін. Орнату әдетте кодты (программаны) орнату файлдарынан операциялық жүйеге оңай қол жеткізу үшін жергілікті компьютердегі жаңа файлдарға көшіру/құру, қажетті каталогтарды жасау, орта айнымалыларын тіркеу, орнатуды жою үшін жеке бағдарлама жасау және т.б. қамтиды. Код әдетте бірнеше орынға көшіріледі/құрылады, сондықтан орнатуды жою әдетте бағдарлама папкасын жоюдан гөрі күрделірек. Мысалы, толық жою үшін тіркелім файлдарын және басқа жүйелік кодты өзгерту немесе жою қажет болуы мүмкін.
Installation (or setup) of a computer program (including device drivers and plugins), is the act of making the program ready for execution. Installation refers to the particular configuration of software or hardware with a view to making it usable with the computer. A soft or digital copy of the piece of software (program) is needed to install it. There are different processes of installing a piece of software (program). Because the process varies for each program and each computer, programs (including operating systems) often come with an installer, a specialised program responsible for doing whatever is needed (see below) for the installation. Installation may be part of a larger software deployment process. Installation typically involves code (program) being copied/generated from the installation files to new files on the local computer for easier access by the operating system, creating necessary directories, registering environment variables, providing a separate program for un installation etc. Because code is generally copied/generated in multiple locations, uninstallation usually involves more than just erasing the program folder. For example, registry files and other system code may need to be modified or deleted for a complete uninstallation.
Қажеттілік
Жоғарыда айтылғандай, кейбір компьютерлік бағдарламаларды орнатудың қажеті жоқ. Бұл DOS, классикалық Mac OS, Atari TOS және AmigaOS жүйелерінде жұмыс істейтін көптеген бағдарламалар үшін бұрынғыда қалыпты жағдай болды. Есептеу ортасы күрделенген сайын және флоппи-дискілердің орнына бекітілген қатты дискілер пайда болғанда, материалдық орнату қажеттілігі туындады. Мысалы, Commodore Amiga үшін Installer бағдарламасын шығарды. Орнатуды қажет етпейтін қазіргі заманғы қосымшалар класы портативті қосымшалар деп аталады, оларды әртүрлі компьютерлерге көшіріп алып, іске қосуға болады. Сол сияқты, орнатуды қажет етпейтін және тікелей жүктелетін CD, DVD, USB флеш-дискісінен немесе желі арқылы, мысалы, жұқа клиенттерде жүктелетін тірі операциялық жүйелер де бар. Мысалдарға AmigaOS 4.0, түрлі Linux дистрибутивтері, MorphOS немесе Mac OS 1.0-ден 9.0-ға дейінгі нұсқалары жатады. (Тірі CD және тірі USB қараңыз.) Соңында, веб-браузерде іске қосылатын веб-қосымшаларға орнату қажет емес.
Қадағалаумен орнатылған
Windows жүйелерінде бұл орнатудың ең көп таралған түрі. Орнату процесі әдетте оған қатысатын пайдаланушыдан таңдау жасауды қажет етеді, мысалы, соңғы пайдаланушының лицензиялық келісімін (EULA) қабылдау немесе қабылдамау, орнату орнын көрсету, құпия сөздерді енгізу немесе өнімді белсендіруге көмектесу сияқты параметрлерді орнату. Графикалық интерфейсте шебер көмегімен орнатушылар жиі кездеседі. Қатысатын орнатушылар пайдаланушылардан қателерді жоюға көмек сұрауы мүмкін. Мысалы, егер компьютерлік бағдарлама орнатылатын диск толып қалса, орнатушы пайдаланушыдан басқа мақсатты жолды көрсетуін немесе дискідегі орынды босатуын сұрауы мүмкін. Жиі кездесетін жаңылыс түсінік – мұрағаттан ашу, ол орнату әрекеті деп есептелмейді, себебі ол пайдаланушының таңдауын, мысалы EULA-ны қабылдау немесе қабылдамауын қамтымайды.
Тыныш орнату
"Тынық орнату" – жұмыс істеу барысында ешқандай хабарламалар немесе терезелерді көрсетпейтін орнату. "Тынық орнату" "көзбен бақыланбайтын орнатудан" (төменде қараңыз) өзгеше: Барлық тынық орнатулар көзбен бақыланбайды, бірақ барлық көзбен бақыланбайтын орнатулар тынық бола бермейді. Тынық орнатудың себебі ыңғайлылық немесе алдау болуы мүмкін. Зыянды бағдарламалар мен вирустар, егер адам нақты деп ойлаған, бірақ хакердің бағдарламасын жүктеген компанияда жұмыс істеп жатқанда сілтемеге басқан жағдайда, тынық орнатылуы мүмкін. Қарапайым пайдаланушылар үшін тынық орнату көп пайда бермейді, бірақ мыңдаған пайдаланушылар жұмыс істейтін ірі ұйымдарда қолданбаларды тарату әдеттегі міндетке айналады, сондықтан қолданба пайдаланушының жұмысына кедерес келтірмей, фоновые режимде орнатылу үшін тынық орнату қолданылады. Тынық параметрлер бағдарламалық қамтамасыз етуге қарай өзгеруі мүмкін; егер бағдарламалық қамтамасыз етуде/қолданбада тынық параметрлер болса, оны "<бағдарламалық қамтамасыз ету.exe> /?" немесе "<бағдарламалық қамтамасыз ету.exe> /help" немесе "<бағдарламалық қамтамасыз ету.exe> help" арқылы тексеруге болады. Бағдарламалық бағдарламаны тынық орнату білім беру ұйымдарының желілерінде, оның ішінде бастауыш, орта және жоғары білім беру мекемелерінде, сондай-ақ бизнес, мемлекеттік және корпоративтік желілерде тарату үшін қолданылуы мүмкін. Тынық орнатуды басқаратын адам, мысалы, Google Drive-ды десктоп белгішесімен тынық орнату үшін десктоп белгішесін қосу опциясын таңдауы мүмкін: GoogleDrive.exe silent desktop shortcut=true.
Қадағалаусыз орнату
Пайдаланушының араласуынсыз немесе пайдаланушының қатысуынсыз жүзеге асырылатын орнату. Мұндай тәсілді қолданудың бір себебі – көптеген жүйелерді орнату процесін автоматтандыру. Қадағалаусыз орнату пайдаланушыдан қосымша ақпарат талап етпейді немесе орнату басталмас бұрын барлық қажетті деректерді алдын ала алады. Бұл деректер командалық жол арқылы немесе жауап файлы түрінде берілуі мүмкін, ол барлық қажетті параметрлерді қамтитын файл. Windows XP және көптеген Linux дистрибутивтері жауап файлы арқылы орнатылатын операциялық жүйелердің мысалы болып табылады. Қадағалаусыз орнату кезінде қателерді жоюға көмектесетін пайдаланушы болмайды деп ескеріледі. Мысалы, орнату құралы бұзылған жағдайда, орнатушы орнатуды тоқтатуы керек, себебі бұзушылықты түзетуге немесе құралды ауыстыруға ешкім жоқ. Қадағалаусыз орнатушылар кейіннен қарау үшін қателерді компьютерлік журналға тіркеуі мүмкін.
Бассыз қондырғы
Компьютер мониторы қосылмаған күйде орнату жүзеге асырылды. Басы жоқ орнатудың қолдау көрсетілетін түрлерінде, басқа машина мақсатты машинаға қосылады (мысалы, жергілікті желі арқылы) және дисплей шығысын өз мойнына алады. Басы жоқ орнатуға мақсатты компьютер орналасқан жерде пайдаланушы қажет болмағандықтан, бірнеше машинаға бір уақытта бағдарлама орнату үшін қадағаланбайтын басы жоқ орнатушыларды қолдануға болады.
Жоспарланған немесе автоматтандырылған орнату
Пайдаланушының тікелей командасымен басталатын орнату процесінен өзгеше, белгілі бір уақытта немесе алдын ала анықталған жағдай орын алғанда іске қосылатын орнату процесі. Мысалы, жүйе әкімшісі қолданылып жатқан компьютер бағдарламасының жаңа нұсқасын орнатуды қаласа, сол бағдарлама жұмыс істемейтін кезде орнатуды жоспарлай алады. Операциялық жүйе пайдаланушы қосып жатқан құрылғы үшін құрылғы драйверін автоматты түрде орната алады. («Қосып, пайдалану» бөлімін қараңыз.) Зар вирустары да автоматты түрде орнатылуы мүмкін. Мысалы, танымал Con ficker вирусы пайдаланушы жұқтырылған құрылғыны компьютеріне қосып алғанда орнатылған.
Таза орнату
Таза орнату – компьютерлік бағдарламаның ескі нұсқалары немесе бұрынғы орнатудан қалған іздер сияқты, кедергі келтіретін элементтердің жоқтығында жасалатын орнату. Атап айтқанда, операциялық жүйені таза орнату – орнату басталғаннан бұрын, мақсатты дискілік бөлім толығымен өшіріліп, таза жағдайға келтіріледі. Кедергі келтіретін элементтердің болмауының арқасында, таза орнату, бұрынғы орнату сәтсіз аяқталуы мүмкін немесе әлдеқайда көп уақыт алуы мүмкін жағдайда сәтті аяқталуы мүмкін.
Желі орнату
Желілік орнату, немесе қысқартылған желілік орнату – ортақ желілік ресурстан бағдарламаны орнату. Бұл, желі арқылы қосымша пакеттерді жүктеу алдында, минималды жүйені орнату арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Бұл бастапқы құралдардың көшірмесі болуы да мүмкін, бірақ мекемелік клиенттерге сайттық лицензия ұсынатын бағдарламалық жасақтама жасаушылар желі арқылы орнатуға арналған нұсқаны ұсына алады.
Бутстраппер
Компьютерлік бағдарламаны орнату кезінде кейде орнатушының немесе пакет менеджерінің өзін жаңарту қажет болады. Мұны іске асыру үшін "бүттендіру" (bootstrapping) деп аталатын техника қолданылады. Көбінесе, орнатушыны жаңартып, жаңартудан кейін нақты орнатуды бастайтын шағын орындалатын файлдар пайдаланылады. Осындай шағын орындалатын файл "бүттендіргіш" (bootstrapper) деп аталады. Кейде бүттендіру процесі кезінде бағдарламалық қамтамасы үшін қажетті басқа да алғышарттар орнатылады.
Жалпы түрлері
Платформааралық орнатушы құрастырушылар Windows, macOS және Linux жүйелерінде жұмыс істейтін орнатушыларды жасайды. Мысалы, Flexera Software компаниясының InstallAnywhere бағдарламасы. Windows NT отбасы Windows Installer деп аталатын орнату API және оған байланысты қызметті қамтиды. Microsoft Windows SDK құралында Windows Installer-ді пайдалану арқылы орнатушыларды жасау үшін қажетті ең төменгі деңгейдегі құралдарды ұсынады, бірақ әзірлеушілер мен үшінші тараптарға оны қолданып, жеке орнатушыларды құруға мүмкіндік беру үшін API-ға баса назар аударады. Үшінші тарап құралдары осы API-ді қолданып, процесс жылдамдату үшін орнатушыларды құруға көмектесе алады. Мысалдарға InstallShield (Flexera Software) және WiX (Outercurve Foundation) кіреді. Windows Installer-ге тәуелді емес орнату авторлық құралдары: Wise Installation Studio (Wise Solutions, Inc.), Installer VISE (MindVision Software), Visual Installer (SamLogic), NSIS, Clickteam, InnoSetup және InstallSimple. macOS құрамына пакеттік менеджер болып табылатын Installer кіреді. macOS сонымен қатар Apple және жүйелік бағдарламалық жасақтаманы ғана қолдайтын Software Update бағдарламалық жасақтама жаңарту қолданбасын қамтиды. 10.6.6 нұсқасынан бастап Dock-ке және Apple мәзіріне қосылған Mac App Store, iOS құрылғылары үшін сәтті App Store сияқты көптеген мүмкіндіктерге ие, мысалы, ұқсас қосымша мақұлдау процесі, сатып алулар үшін Apple ID пайдалану, автоматты орнату және жаңарту. App Store macOS қолданбаларын таратудың Apple-дің басым әдісі болғанымен, бұрын сатып алынған лицензияларды Mac App Store-ға жүктеуге немесе автоматты жаңарту үшін көшіруге болмайды. Орнатушының орнына, Mac App Store-тан тыс таратылатын көптеген macOS қолданбалары Apple Disk Image (.dmg файлы) форматында болады, оның ішінде Applications папкасына сүйреп тастауға болатын қолданбалар жинағы бар; мұндай қолданбалар drag install applications деп аталады. Олар көбінесе назар аударарлық орнату нұсқауларын және Applications папкасына сілтемелерді қамтиды. Drag install applications стилі Fetch 5 әзірлеу кезінде Iris Artin (бұрын Ben Artin) тарапынан ойлап табылып, жарияланды және кейіннен кеңінен қолданыс тапты. macOS үшін коммерциялық қолданбалар үшін үшінші тарап орнатушыларын, мысалы Installer VISE (MindVision Software) немесе InstallerMaker (StuffIt) Mac нұсқасын пайдалануға болады.