Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Неміс теңіз биологы (1852–1914)
German marine biologist (1852–1914)
Карл Чун немесе Карл Фридрих Густав Чун (1 қазан 1852 – 11 сәуір 1914) – неміс теңіз биологы, Кенигсберг (1883), Бреслау (1891) және Лейпциг (1898) университеттерінде профессор болып жұмыс істеді. Ол неміс океанографиялық зерттеулерінің негізін қалаушы болды, 1898–99 жылдары SS Valdivia кемесімен алғашқы терең теңіз экспедициясын ұйымдастырды. Өмірінің көп бөлігін экспедиция барысында жиналған материалдарды зерттеумен өткізді және көптеген теңіз жануарларын, оның ішінде вампир қалампирін ашты.
Carl Chun or Karl Friedrich Gustav Chun (1 October 1852 – 11 April 1914) was a German marine biologist who worked as a professor at the University of Königsberg (1883), Breslau (1891) and at Leipzig (1898). He was a pioneer of German oceanographic research, organizing the first deep sea expedition aboard the SS Valdivia in 1898 99. He spent much of his life studying the collections made during the expedition, and was responsible for discovering many marine organisms, including the vampire squid.
Өмір және жұмыс
Чун қазіргі Франкфурт қаласының бір бөлігі болып табылатын Хёхст қаласында дүниеге келді. Ол Лессинг гимназиясында оқыды және Франкфурттағы Сенкенберг мұражайының арқасында ерте жасынан зоологияға қызығушылық танытты, онда Фриц Ноль, Герман Теодор Гейлер және Карл фон Фричтің лекцияларын тыңдады. Ол Геттинген университетінде, содан кейін Лейпциг университетінде оқып, 1874 жылы докторлық диссертациясын қорғады. 1878 жылдан 1883 жылға дейін ол зоологиядан жеке доцент және Рудольф Лёккарттың ассистенты болды. Чун мұхиттық организмдерге қатты қызығушылық танытты және Неаполь зоологиялық станциясында Антон Дорнның басшылығымен тарақша тәрізді медузалар туралы монография жазып, жариялады. Ол Лейпцигте (1878) абилитациясын аяқтады. 1883-1891 жылдары Кенигсберг университетінде профессор болды. 1891 жылы Бреслауға көшіп, 1898 жылы Лейпцигте Лёккарттың орнын басты. Терең теңізді зерттеуді британдық "Челленджер" экспедициясы (1872-1876) кеңінен таныстырды, ал немістер де артта қалмау үшін 1897 жылы Лейпцигте өткен "Deutsche Naturforscher und Aertze" жиналысында Чунның ұсынысын қаржыландырды. Ол 1898 жылғы 1 тамызда Гамбургтен шыққан "Вальдивия" пароходымен неміс теңіз экспедициясын басқарды. Жиналған материал 1940 жылға дейін 24 томдық жарияланымдар түрінде шықты, оған 70-тен астам маман, соның ішінде "Челленджер" экспедициясының мүшесі Джон Мюррей қатысты. 1888 жылы Чун мұхиттық организмдердің маусымдық тік миграциясын (МТМ) сипаттады, оның периоды шамамен 1 жылды құрайды. Чун Жерорта теңізінен алынған тереңдік бойынша қабатталған тор үлгілерін зерттеді. Ол медузалар мен қабықшалылардың мұхиттың жоғарғы қабатынан маусымдық жоғалуын 1000 метрден төмен тереңдікке миграциялауымен түсіндірді. Күнделікті болатын диэльдік тік миграциядан (ДТМ) өзгеше, МТМ әлі толыққанды түсініксіз. Ол фитопланктонның тереңдік бойынша таралуын зерттеді және таралуда айырмашылықтар болғанымен, олар қазіргі американдық зоолог Александр Агассиздің айтуынша, ешқандай тереңдікте толығымен жоқ емес екенін көрсетті. Чун сонымен қатар шизопод көзінің теңіздің тереңдігіне және жарық өтімділігіне бейімделуін зерттеді. Тереңдікке қарай көздің жақтық және фронталдық бөлек аймақтары пайда болды. Чун баспаяқтылар мен планктонды зерттеуде маман болды. Ол вампир қалампирін (Vampyroteuthis infernalis, яғни "тозақтан келген вампир қалампирі") ашты және оған ат қойды. Чун ғылымды кең жұртшылыққа жеткізуге де қызығушылық танытты. Ол "Вальдивия" экспедициясының танымал баяндамасын – "Aus den Tiefen des Weltmeeres" (1900) жариялады, ол сол кездегі қоғамның қиялын баурап алды. Чун Карл Вогттың қызы Лилиге үйленді, оны алғаш рет 1884 жылы Неаполь зоологиялық станциясында жұмыс істеген кезде кездестірді. Олардың екі қызы болды: Энни (1885 ж.т.), ол Отто Цур Страссенге үйленді, және Лили (1887 ж.т.), ол социал-демократ болып, ботаник Эрнст Прингсхаймның кіші ұлына үйленді. 1908 жылғы қарашада қабырғадан құлаған бұғы мүсінінен кейін Чун бірнеше жыл бойы зардап шекті. Жарақаттан жазылғаннан кейін көп ұзамай жүрек ауруымен ауырып, 1914 жылғы 11 сәуірде Германияның Лейпциг қаласында 61 жасында қайтыс болды.
Chun was born in Höchst, today a part of Frankfurt, where his father Gustav (1827–1907) was rector of the Weißfrauenschule. Chun went to the Lessing Gymnasium and became interested in zoology from an early age thanks to the Senckenberg Museum in Frankfurt where he listened to lectures by Fritz Noll, Hermann Theodor Geyler, and Karl von Fritsch. He studied at the University of Göttingen and then at the University of Leipzig, receiving a doctorate in 1874. From 1878 to 1883 he was privat docent of zoology and an assistant to Rudolf Leuckart. Chun became deeply interested in oceanic organisms and worked at the Naples Zoological Station where he studied and published a monograph on comb jellyfish under Anton Dohrn. He completed his habilitation in Leipzig (1878). He became a professor at the University of Königsberg (1883–1891). He moved to Breslau in 1891 and succeeded Leuckart at Leipzig in 1898. Deep sea exploration had been popularized by the British Challenger Expedition (1872–1876) and the Germans, not to be left behind, funded Chun's proposal made in 1897 at the meeting of the Deutsche Naturforscher und Aertze in Leipzig. He led the German deep sea expedition aboard the steamship SS Valdivia which left Hamburg on 1 August 1898. The material collected was described in 24 volumes that were published until 1940 with more than 70 specialists involved including Sir John Murray of the Challenger expedition. In 1888, Chun described seasonal vertical migration (SVM) of oceanic organisms which has a periodicity of ca. 1 year. Chun examined depth stratified net samples from the Mediterranean Sea. He explained the seasonal disappearance of jellyfish and crustaceans from the upper pelagic layer of the ocean in terms of their migration to depths below 1000 m. In contrast to diel vertical migration (DVM) which occurs daily, SVM is still not well understood. He examined the distribution of phytoplankton with depth and demonstrated that although there were differences in distribution, they were not completely absent at any depth as had been claimed by the contemporary American zoologist Alexander Agassiz. Chun also examined adaptations of Schizopod eye in relation to depth and light penetration under the sea. With depth, the eye adapted a separate lateral and frontal regions. Chun was a specialist on cephalopods and plankton. He discovered and named the vampire squid (Vampyroteuthis infernalis, which means "vampire squid from hell"). Chun was also interested in making science accessible to larger audiences. He published in a popular narrative of the "Valdivia" expedition, Aus den Tiefen des Weltmeeres (1900) which captured the public imagination of the period. Chun married Lily, the daughter of Karl Vogt, whom he first met while working at the Naples Zoological Station in 1884. They had two daughters Annie (b. 1885) who married Otto zur Strassen and Lily (born 1887) who became a social democrat and was married to the botanist Ernst Pringsheim Jr. Chun suffered for several years after a deer trophy fell off the wall onto him in November 1908. Shortly after recovering from the injury he developed a heart problem and died on 11 April 1914 in Leipzig, Germany, aged 61.
Таңдалған шығармалар
Теңіздің түбінен, Йена, 1900 ж. Жалпы биология, Лейпциг, 1915 ж. Жұмсақ денелілер, 2 томдық, Йена, 1910 ж.
Aus den Tiefen des Weltmeeres, Jena 1900. Allgemeine Biologie, Leipzig 1915. Die Cephalopoden, 2 volumes., Jena 1910.