Кіріспе
Электр өрісінің әсерінен оптикалық ортаның сыну көрсеткішінің сызықтық өзгеруі
Оптикада Покель эффектісі немесе Покель электрооптикалық эффектісі – электр өрісі қолданылғанда оптикалық ортаның сыну көрсеткішінің бағытқа тәуелді сызықтық өзгеруі. Бұл эффект 1893 жылы зерттеген неміс физигі Фридрих Карл Альвин Покельс есімімен аталған. Сызықтық емес аналогы – Керр эффектісі, ол қолданылған электр өрісінің квадратына пропорционалды жылдамдықпен сыну көрсеткішінің өзгеруіне себеп болады. Оптикалық ортада Покель эффектісі қолданылатын электр өрісінің күшіне пропорционалды түрде өзгеретін екі қырлылықтың (birefringence) өзгеруін тудырады. Покель эффектісі инверсиялық симметриясы жоқ кристаллдарда, мысалы, монокалий фосфаты (KH2PO4, қысқ. KDP), калий дидеутерий фосфаты (KD2PO4, қысқ. KD*P немесе DKDP), литий ниобаты (LiNbO3), бета-барий бораты (BBO), барий титанаты (BTO) және электр өрісімен поляризацияланған полимерлер немесе шыны сияқты центрлік симметриясы жоқ басқа орталарда кездеседі. Покель эффектісі KDP сияқты материалдардың электрооптикалық қасиеттерін жан-жақты зерттеу арқылы анықталған.
Покельс жасушалары
Покельс жасушасының негізгі компоненті – сыртқы электр өрісімен басқарылатын сыну индексіне ие оптикалық осьтің центросимметриялық емес бір кристалл. Басқаша айтқанда, Покельс эффектісі Покельс жасушаларының жұмыс істеу принципінің негізі болып табылады. Сыну индексін басқару арқылы кристаллдың оптикалық кешігуі өзгереді, соның салдарынан түсетін жарық сәулесінің поляризациялық күйі өзгеріп, Покельс жасушалары кернеумен басқарылатын толқын пластиналары ретінде және басқа фотоникалық қолдануларда қолданылады. Қолданылуына қатысты мәліметтер төменде келтірілген. Покельс жасушалары кристаллдың электрооптикалық қасиеттеріне байланысты екі конфигурацияға бөлінеді: бойлық және көлденең. Бойлық Покельс жасушалары кристаллдың оптикалық осі бойымен немесе түсетін сәуленің таралу бағыты бойымен қолданылатын электр өрісімен жұмыс істейді. Мұндай кристаллдарға KDP, KD*P және ADP жатады. Электродтар кристалл беттеріне, сәуле өтетін жерге, мөлдір металл оксидінен жасалған қабықша түрінде немесе кристалл денеінің айналасына жабыстырылған металл сақиналар (әдетте алтыннан) түрінде жабыстырылады. Кернеуді қосу үшін терминалдар электродтармен жанасады. Бойлық Покельс жасушаларының оптикалық кешігуі Δφ, қалыпты сыну индексі no, электрооптикалық тұрақты r63 (өлшем бірлігі м/В), қолданылатын кернеу V және түсетін сәуленің толқын ұзындығы λ0-қа кері пропорционал. Мысалы, KDP кристаллы үшін no = 1.51, r63 = 10.6X10-12 м/В және λ0 болғанда, жарты толқындық кернеу шамамен 7.6 кВ-қа тең, ал Δφ = π. Бойлық Покельс жасушаларын пайдаланудың артықшылығы – жарты толқындық немесе ширек толқындық кешігуді қамтамасыз ету үшін қажетті кернеу кристаллдың ұзындығына немесе диаметріне тәуелді емес. Көлденең Покельс жасушалары электр өрісі сәуленің таралуына перпендикуляр бағытта қолданылғанда жұмыс істейді. Көлденең Покельс жасушаларында қолданылатын кристаллдарға BBO, LiNbO3, CdTe, ZnSe және CdSe жатады. Кристаллдың ұзын жақтары электродтармен қапталады. Көлденең Покельс жасушаларының оптикалық кешігуі Δφ бойлық Покельс жасушаларына ұқсас, бірақ ол кристаллдың өлшемдеріне байланысты. Ширек толқындық немесе жарты толқындық кернеу талаптары кристалл апертурасының мөлшеріне байланысты артады, бірақ кристаллдың ұзындығын арттыру арқылы талаптарды азайтуға болады. Көлденең Покельс жасушасына екі немесе одан да көп кристалл енгізілуі мүмкін. Мұның бір себебі – Покельс жасушасының жалпы ұзындығын арттыру арқылы кернеу талабын азайту. Тағы бір себебі – KDP екі осьті және екі электрооптикалық тұрақтыға ие: r63 – бойлық конфигурация үшін, ал r41 – көлденең конфигурация үшін. KDP (немесе оның изоморфтарының бірі) қолданылатын көлденең Покельс жасушасы кернеу өшірілген кезде нөлдік реттік толқын пластинасын беретін қарама-қарсы бағыттағы екі кристаллдан тұрады. Бұл көбінесе толық емес және температураға байланысты өзгереді. Бірақ кристалл осінің механикалық сәйкестігі соншалықты маңызды емес және көбінесе бұрандаларсыз қолмен жасалады; дұрыс емес сәйкестік сәуленің дұрыс бағытында (мысалы, көлденең немесе тік) энергияның жоғалуына әкеледі, ал бойлық жағдайда қарағанда, жоғалту кристаллдың ұзындығы бойынша күшейе бермейді. Конфигурациясына қарамастан, кристалл осінің сәуле осімен сәйкестігі маңызды. Дұрыс емес сәйкестік екі қырлылыққа және ұзын кристалда үлкен фазалық ығысуға әкеледі. Бұл поляризацияның бұрылуына әкеледі, егер сәйкестік поляризацияға дәл параллель немесе перпендикуляр болмаса.
Ұяшық ішіндегі динамика
Кристаллдың ішіндегі εr ≈ 36-ның жоғары салыстырмалы диэлектрлік тұрақтылығынан электр өрісінің өзгерулері тек c/6 жылдамдығымен таралады. Сондықтан, жылдам әрекет ететін оптикалық талшықтарды қолданбайтын жасушалар сәйкестендірілген тарату желісіне енгізіледі. Оны тарату желісінің соңына орналастыру, кері байланыс тудырып, ауысу уақытын еселейді. Жүргізушіден келетін сигнал кристаллдың екі шетіне жететін параллель желілерге бөлінеді. Олар кристаллда кездескенде, олардың кернеулері қосылады. Талшықты оптикаға арналған Покельс жасушалары ток тұтынуын азайту және жылдамдықты арттыру үшін жүретін толқын қағидатын қолдануы мүмкін. Қолданылатын кристалдар да белгілі бір деңгейде пьезоэлектрлік эффект көрсетеді (RTP (|RbTiOPO4) ең төменгі мәнге ие, ал BBO және литий ниобаты ең жоғары). Кернеу өзгергеннен кейін, дыбыс толқындары кристаллдың шеттерінен ортаға қарай тарала бастайды. Бұл импульстік таңдау үшін емес, кері байланыс терезелері үшін маңызды. Жарық сәулесі мен кристалл беттері арасындағы қауіпсіз кеңістік ұзақ уақыт сақтау үшін үлкен болуы керек. Дыбыс толқынынан кейін кристалл жоғары электр өрісінде тепе-теңдік күйінде деформацияланған күйде қалады. Бұл поляризацияны арттырады. Поляризацияланған көлемнің өсуіне байланысты, толқын алдындағы кристаллдағы электр өрісі сызықты түрде күшейеді немесе жүргізуші тұрақты токтың ағынын қамтамасыз етуі керек.
linearly, or the driver has to provide a constant current leakage.
Жүргізуші электроникасы
Покельс жасушасы конструкциясы бойынша конденсатор болып табылады және лазер сәулесінің поляризация күйін өзгерту үшін көбінесе жоғары кернеуді қажет етеді, бұл оны тиімді түрде қосылатын толқын тақтасы ретінде жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Қажетті кернеу Покельс жасушасының түріне, жарықтың толқын ұзындығына және кристаллдың өлшеміне байланысты, бірақ әдетте кернеу диапазоны 1-10 кВ шамасында болады. Покельс жасушасының драйверлері осы жоғары кернеуді өте жылдам импульстар түрінде қамтамасыз етеді, олардың өсу уақыты көбінесе 10 наносекундтан кем болады. Драйверлердің негізгі екі түрі бар: жылдам немесе Q-драйв, ол жылдам көтеріліп, содан кейін баяу төмендейді. Q-драйвты пайдаланатын Покельс жасушасы кейде Q-коммутатор деп аталады. Драйвердің екінші түрі – регенеративті немесе R-драйв. R-драйвтар жылдам көтерілу және жылдам құлау уақытына ие. Драйвердің шығыс импульсының ұзақтығы қолданылуына байланысты наносекундтардан микросекундтарға дейін болуы мүмкін. Драйвтың түрі және оның қайталану жиілігі лазерге және арналған қолдануға байланысты болады.
Қолданбалар
Покельс жасушалары түрлі ғылыми және техникалық қолданыстарда пайдаланылады. Покельс жасушасы поляризатормен біріктіріліп, бастапқы поляризация күйі мен жарты толқын фазалық кешігу арасында ауысу үшін қолданылуы мүмкін, бұл наносекундтар ішінде "ашылу" және "жабылу" қабілетіне ие жылдам жапқыш құрады. Осы техниканы 0° және 90° арасындағы айналуды модуляциялау арқылы сәуледе ақпаратты бейнелеу үшін де қолдануға болады; поляризатор арқылы қарағанда, шығатын сәуленің қарқындылығы амплитудалық модуляцияланған сигналды қамтиды. Бұл модуляцияланған сигнал кристалл белгісіз электр өрісіне ұшырағанда уақыт бойынша шешілетін электр өрісін өлшеу үшін қолданылуы мүмкін. Покельс жасушалары қысқа, жоғары интенсивті лазерлік импульстерді жасау үшін Q-свитч ретінде қолданылады. Покельс жасушасы лазерлік резонаторда поляризацияға тәуелді шығынды енгізу арқылы оптикалық күшейтуге кедерілді етеді. Бұл күшейту ортасының жоғары популяциялық инверсияға ие болуына мүмкіндік береді. Күшейту ортасы қажетті популяциялық инверсияға жеткен кезде, Покельс жасушасы "ашылады" және қысқа, жоғары энергиялы лазерлік импульс пайда болады. Q-свитчтелген лазерлер медициналық эстетика, метрология, өндіріс және голография сияқты әртүрлі салаларда қолданылады. Импульсті таңдау – Покельс жасушасын пайдаланатын тағы бір қолданыс. Импульсті таңдаушы әдетте осциллятордан, электрооптикалық модулятордан, күшейткіштерден, жоғары кернеу драйверінен және жиілікті екі еселеу модуляторынан, сондай-ақ Покельс жасушасынан тұрады. Покельс жасушасы лазерлік импульстің бір шоғырын ұстап алады, ал қалғандарын синхронды электрооптикалық ауыстыру арқылы тоқтатады. Покельс жасушалары регенеративті күшейткіштерде, кең таспалы импульсті күшейтуде және лазерлер мен оптикалық күшейткіштерден оптикалық қуатты шығару/кіргізу үшін резонаторлық босатуда да қолданылады. Покельс жасушалары фотондарды поляризациялау арқылы кванттық кілт тарату үшін де пайдаланылуы мүмкін. Покельс жасушалары басқа электрооптикалық элементтермен біріктіріліп электрооптикалық зондтарды құрауы мүмкін. MCA Disco Vision (DiscoVision) инженерлері оптикалық видеодискіні жасау жүйесінде Покельс жасушасын қолданды. Аргон иондық лазерден шыққан жарық Покельс жасушасы арқылы өтіп, негізгі видеодискіге жазылатын бастапқы FM видео және аудио сигналдарына сәйкес импульстік модуляцияларды жасады. MCA компаниясы Pioneer Electronics компаниясына сатылғанға дейін видеодискіні жасауда Покельс жасушасын пайдаланды. Жазу сапасын арттыру үшін MCA Покельс жасушасы жасау кезінде туындауы мүмкін екінші гармоникалық бұрмалауды азайтатын Покельс жасушасын тұрақтандыратын құрылмын патенттеді. MCA DRAW (жазудан кейін тікелей оқу) жасау жүйесін немесе фоторезист жүйесін қолданды. DRAW жүйесі бастапқыда артықшылықты иеленді, себебі ол дискіні жазу кезінде таза бөлме жағдайын қажет етпеді және жасау кезінде сапаны дереу тексеруге мүмкіндік берді. 1976/77 жылдарғы түпнұсқа бір жақты сынақ дискілері, сондай-ақ 1978 жылдың желтоқсанында форматтың шығарылымындағы "оқулық" емес фильмдер DRAW жүйесімен жасалды. Покельс жасушалары екі фотондық микроскопияда қолданылады. Соңғы жылдары Покельс жасушалары Лоуренс Ливермор ұлттық зертханасында орналасқан Ұлттық тұтандыру қондырғысында қолданылады. 192 лазердің әрқайсысы күшейткіштен шығар алдында оптикалық тұзақ ретінде әрекет етеді. 192 лазердің сәулелері бір уақытта дютерий-тритий отынның бір нысанасына жиналады, синтез реакциясын тудыруға үміттенеді.