Кіріспе
Экваториалды шығыстан батысқа қарай соғатын желдер Сауда желдері немесе шығыстан соғатын желдер – Жердің экваториалды аймағында тұрақты түрде шығыстан батысқа қарай соғатын желдер. Сауда желдері негізінен Солтүстік жарты шарда солтүстік-шығыстан, ал Оңтүстік жарты шарда оңтүстік-шығыстан соғады, қыс мезгілінде және Арктикалық осцилляциясының жылы фазасында күшейеді. Ғасырлар бойы сауда кемелерінің капитандыры әлемдік мұхиттарды кесіп өту үшін сауда желдерін пайдаланып келді. Олар еуропалықтардың Американы жаулап алуына және Атлант мұхиты мен Тынық мұхиты арқылы сауда жолдарының қалыптасуына мүмкіндік берді. Метеорологияда сауда желдері Атлант, Тынық мұхиты және Оңтүстік Үнді мұхитында пайда болатын тропикалық дауылдардың қозғалысын бағыттайды және Солтүстік Америка, Оңтүстік-Шығыс Азия, Мадагаскар және Шығыс Африкаға соқтығысады. Сауда желдерінің аймақтарында жайық кумульді бұлттарды көруге болады, олардың биіктігі субтропикалық жотадан төмен түсетін ауаның салдарынан туындайтын сауда желдерінің инверсиясымен шектеледі. Сауда желдері әлсіреген сайын, көршілес құрлықтарда жауын-шашынның көп болуы күтіледі. Сауда желдері сонымен қатар нитратқа және фосфатқа толы Сахара шаңын Латын Америкасына, Кариб теңізіне, Солтүстік Американың оңтүстік-шығысы мен оңтүстік-батысының кейбір аймақтарына жеткізеді. Сахара шаңы Флоридада күн бату кезінде көрінуі мүмкін. Сахара шаңы құрлық үстінен өтетін кезде жауын-шашын азаяды, аспан көк түстен ақ түске өтеді, нәтижесінде қызыл күн бату жиілеуі мүмкін. Оның болуы ауадағы бөлшектердің мөлшерін арттыру арқылы ауа сапасына кері әсер етеді. Португалдықтар 15 ғасырдың басында Атлант мұхитының солтүстігінде де, оңтүстігінде де кеме жүргізуде сауда желдерінің (сол кезде португал тілінде "теңіздің бұрылысы" деген мағына берген, сондай-ақ "теңізден оралу" деген мағынада да қолданылған) маңыздылығын мойындады. Батыс Африкадан португалдықтар Африка құрлығынан батысқа және солтүстік-батысқа қарай жүзуге мәжбүр болды. Содан кейін олар Азор аралдарына жақын солтүстік-шығысқа, ал соңында Еуропаның материгіне шығысқа қарай бет бұрды. Олар Оңтүстік Африкаға жету үшін мұхитқа тереңірек жүзіп, Бразилияға қарай, шамамен 30° оңтүстік ендігінде қайта шығысқа қарай жүру керектігін де білді. (Африка жағалауын оңтүстікке қарай жалғастыру Оңтүстік жарты шарда желге қарсы жүзуді білдіреді.) Тынық мұхитында, шығыс желдері мен жоғары ендіктегі батыс желдерін қамтитын толық жел айналымы еуропалықтарға 1565 жылы Андрес де Урданетаның сапарына дейін белгісіз болды. Желкенді кеме капитаны бағытты желдің бағытына сәйкес таңдайды. Желкенді кемелер дәуірінде желдің үлгісі әлемнің әртүрлі аймақтарына қол жеткізуді жеңіл немесе қиын етті, сондықтан еуропалық империя құруға және осылайша қазіргі саяси географияға тікелей әсер етті. Мысалы, Манила галеондары желге қарсы жүзе алмайтын. 1847-1849 жылдар аралығында Мэтью Фонтейн Мори әлемдік мұхиттар үшін жел және ағымдар карталарын жасау үшін жеткілікті ақпарат жинады.
The trade winds or easterlies are permanent east to west prevailing winds that flow in the Earth's equatorial region. The trade winds blow mainly from the northeast in the Northern Hemisphere and from the southeast in the Southern Hemisphere, strengthening during the winter and when the Arctic oscillation is in its warm phase. Trade winds have been used by captains of sailing ships to cross the world's oceans for centuries. They enabled European colonization of the Americas, and trade routes to become established across the Atlantic Ocean and the Pacific Ocean. In meteorology, they act as the steering flow for tropical storms that form over the Atlantic, Pacific, and southern Indian oceans and make landfall in North America, Southeast Asia, and Madagascar and East Africa. Shallow cumulus clouds are seen within trade wind regimes and are capped from becoming taller by a trade wind inversion, which is caused by descending air aloft from within the subtropical ridge. The weaker the trade winds become, the more rainfall can be expected in the neighboring landmasses. The trade winds also transport nitrate and phosphate rich Saharan dust to all Latin America, the Caribbean Sea, and to parts of southeastern and southwestern North America. Sahara dust is on occasion present in sunsets across Florida. When dust from the Sahara travels over land, rainfall is suppressed and the sky changes from a blue to a white appearance which leads to an increase in red sunsets. Its presence negatively impacts air quality by adding to the count of airborne particulates. The Portuguese recognized the importance of the trade winds (then the volta do mar, meaning in Portuguese "turn of the sea" but also "return from the sea") in navigation in both the north and south Atlantic Ocean as early as the 15th century. From West Africa, the Portuguese had to sail away from continental Africa, that is, to west and northwest. They could then turn northeast, to the area around the Azores islands, and finally east to mainland Europe. They also learned that to reach South Africa, they needed to go far out in the ocean, head for Brazil, and around 30°S go east again. (This is because following the African coast southbound means sailing upwind in the Southern hemisphere.) In the Pacific Ocean, the full wind circulation, which included both the trade wind easterlies and higher latitude westerlies, was unknown to Europeans until Andres de Urdaneta's voyage in 1565. The captain of a sailing ship seeks a course along which the winds can be expected to blow in the direction of travel. During the Age of Sail, the pattern of prevailing winds made various points of the globe easy or difficult to access, and therefore had a direct effect on European empire building and thus on modern political geography. For example, Manila galleons could not sail into the wind at all. Between 1847 and 1849, Matthew Fontaine Maury collected enough information to create wind and current charts for the world's oceans.
Себеп
Хэдли жасушасының бір бөлігі ретінде, жер бетіндегі ауа экваторға қарай ағып, ал биіктіктегі ағын полюстерге қарай бағытталады. Экваторға жақын, тыныш, жеңіл, өзгеруге бейім желдердің төмен қысым аймағы тоңғару, интертропикалық фронт немесе Интертропикалық конвергенция аймағы деп аталады. Егер бұл аймақ муссондық аймақта орналасса, онда төмен қысым мен желдің шоғырлану аймағы муссондық ойыс деп аталады. Шамамен 30° ендікте, екі жарты шарда да, ауа субтропикалық жоғары қысым белдеулерінде, субтропикалық жоталар деп аталатын жерлерде төмен қарай түсе бастайды. Төмен түсетін ауа салыстырмалы түрде құрғақ болады, себебі төмендегенде температура көтеріледі, бірақ ылғал мөлшері өзгермейді, бұл ауа массасының салыстырмалы ылғалдылығын төмендетеді. Бұл жылы, құрғақ ауа жоғары ауа массасы деп аталады және әдетте теңіздік тропикалық (жылы және ылғалды) ауа массасының үстінде орналасады. Биіктікпен температураның өсуі температура инверсиясы деп аталады. Егер бұл сауда желдері аймағында орын алса, онда ол сауда желдерінің инверсиясы деп аталады. Субтропикалық жоғары қысым белдеулерінен экваторға қарай ағып жатқан жер бетіндегі ауа Кориолис күшінің әсерінен екі жарты шарда да батысқа қарай бұрылады. Бұл желдер негізінен Солтүстік жарты шарда солтүстік-шығыстан, ал Оңтүстік жарты шарда оңтүстік-шығыстан соғады. Жел соққан бағытына қарай аталғандықтан, бұл желдер Солтүстік жарты шарда солтүстік-шығыс желдері, ал Оңтүстік жарты шарда оңтүстік-шығыс желдері деп аталады. Екі жарты шардың да сауда желдері тоңғаруда (Doldrums) кездеседі. Тропикалық аймақтарда соққанда, ауа массалары төмен ендікте күн сәулесінің тікелей түсуінен қызып кетеді. Құрлықта (континентальды) пайдаласа, мұхиттарда (теңізде) пайдаласа қарағанда құрғақ және ыстық болып келеді және субтропикалық жотаның батыс жағымен солтүстікке қарай жылжиды. Теңіздік тропикалық ауа массалары кейде сауда ауа массалары деп те аталады. Солтүстік Үнді мұхитынан басқа, барлық тропикалық мұхиттарда кеңінен таралған сауда желдері болады.
Ауа райы мен биологиялық әртүрлілікке әсер ету
Сауда желдерінің аймақтарының үстінде қалыптасатын бұлттар көбінесе биіктігінен аспайтын кумул бұлттарынан тұрады және сауда желдерінің инверсиясы олардың одан биікке өсуіне кедерес жасайды. Сауда желдері суық маусымда полюстерден (Солтүстік жарты шарда солтүстік-шығыстан, Оңтүстік жарты шарда оңтүстік-шығыстан) көбірек соғып, қыста жаздағыдан күштірек болады. Мысалы, Оңтүстік Американың төменгі ендігінде орналасқан Гвианада желді маусым қаңтар мен сәуір аралығында болады. Арктика осцилляциясының (АО) жылы фазасында тропиктік аймақтардағы сауда желдері күшейеді. АО-ның суық фазасы нашар сауда желдеріне алып келеді. Сауда желдері әлсіз болғанда, тропиктік аймақтардағы, мысалы, Орталық Америкадағы жерлерге кең аумақтарда жаңбыр жауады. Солтүстік жарты шардың орта шенінен (шілдеде) батысқа қарай жылжыған сауда желдері солтүстікке жылжыған субтропикалық жотадан солтүстік-батысқа қарай Кариб теңізінен Солтүстік Американың оңтүстік-шығысына (Флорида және Мексика шығанағының жағалауына) дейін кеңейеді. Сахарадан көтерілген шаң, жотаның оңтүстік жиегімен қозғалғанда жерге түскенде жауын-шашын азайып, аспан көк түстен ақ түске өтеді, бұл қызыл батып кетулердің көбеюіне әкеледі. Оның болуы ауадағы бөлшектердің мөлшерін арттыру арқылы ауа сапасына кері әсер етеді. АҚШ-тың оңтүстік-шығысы Солтүстік Америкадағы ең таза ауаға ие болғанымен, Америка Құрама Штаттарына жететін Африка шаңының көп бөлігі Флоридаға әсер етеді. 1970 жылдан бері Африкадағы құрғақшылық кезеңдерінің салдарынан шаң шығулар нашарлаған. Кариб теңізі мен Флоридаға шаңның жыл сайынғы тасымалдануында үлкен айырмашылықтар бар. Шаң құбылыстары Кариб теңізі мен Флоридадағы коралл рифтерінің денсаулығының нашарлауымен байланысты, әсіресе 1970 жылдан бері. Жыл сайын миллиондаған тоннаға жететін қоректік заттарға толы Сахара шаңы Атлант мұхитын кесіп өтіп, Амазонканың топырағына қажетті фосфор және басқа да тыңайтқыштарды жеткізеді.