Кіріспе

Жау күштерінің қабілетін төмендететін атыс. Әскери ғылымда, басу атысы – "жау күштерінің өз міндетін орындауға қажетті деңгейден төмендеуіне себеп болатын атыс". Майданға жылжып келе жатқан өз әскерлерін қорғау үшін қолданылғанда, бұл көбінесе "жабу атысы" деп аталады. Басу әдетте атыс кезінде ғана тиімді болады. Бұл НАТО анықтаған үш түрдің бірі – "жауды жою, бейтараптандыру немесе басу үшін күштердің маневрімен үйлестірілген атысты қолдану". НАТО бұл терминді анықтамас бұрын, британдық және Достас әскерлері "бейтараптандыру" терминін басумен бірдей мағынада қолданды. НАТО қазір бейтараптандыруды "мақсатты уақытша тиімсіз немесе қолдануға жарамсыз ету үшін жүргізілетін атыс" деп анықтайды.

Қолданылуы

Басымдау атысы көбінесе өзіне қауіп төндіріп, оған ұшырағандардың жарақат алуы мүмкін екендігімен қорқытып, оларды әрекетсіздікке және тиімсіздікке мәжбүр етеді, яғни "бастарын төмен ұстап немесе оққа ұшырау" мүмкіндігін тудырады. Мақсатты әскерлердің өздерін ашық көрсетуге дайындығы олардың моральдық-психологиялық жағдайына, мотивациясына және басшылығына байланысты өзгереді. Басымдау атысы жиі жаудың жеке қаруларының қашықтығындағы әскерлерді қорғау үшін қолданылатын жабу атысы ретінде пайдаланылады, НАТО оны "жаудың жеке қаруларының қашықтығында болғанда әскерлерді қорғау үшін қолданылатын атыс" деп анықтайды. Бұл, әсіресе жаяу әскерлердің арасындағы қақтығыста, кейде "атыс жеңісіне жету" деп аталады. Дегенмен, басымдау атысын жанама атысшыларға, жаудың әуе қорғанысына, құрылыс жұмыстарына, логистикалық қызметтерге немесе жаудың аумағын қысқа мерзімге басып алу үшін де қолдануға болады (оқ-дәрінің жеткілікті болмауына байланысты ұзақ мерзімге аумақты басып алуға жарамсыз). Жаудың бақылауын қиындыру үшін түтін қолдану – бұл өлімге әкелмейтін басып алудың бір түрі, ал түнде жаудың іс-қимылын басып тастау үшін жарқыраған шамы қолданылуы мүмкін. Басымдау атысын жүзеге асыру үшін, талап етілген уақыт аралығында қажетті қарқындылықта атыс бере алатын кез келген қару немесе қарулар тобы қолданылуы мүмкін. Басымдау атысының мүмкіндіктері кең ауқымды, себебі басып алу әсер ететін аймақ та кеңінен өзгереді. Мысалы, мылтық немесе пулемет оғының басып алу әсері оның траекториясынан шамамен бір метр ішінде ғана байқалуы мүмкін, ал бір артиллериялық снаряды жарылған жерінен бірнеше мың шаршы метрді басып тастауы мүмкін. Сонымен қатар, шағын қарулармен бірнеше минуттан астам уақыт бойы тұрақты басып алу логистикалық себептерге байланысты қиынға түсуі мүмкін, ал әуеден берілген басып алу жүктеме шектерімен байланысты. Ал артиллерия аумақты ұзақ уақыт бойы басып алуға қабілетті. Басып алудың мақсаты – жаудың бақылауын, атуын, қозғалысын немесе достық күштердің іс-қимылына кедергі келтіретін (немесе кедергі келтіруі мүмкін) басқа да әскери тапсырмаларды орындауын тоқтату немесе болдырмау. Басымдау атысының маңызды ерекшелігі – оның тиімділігі тек оның ұзақтығына және жеткілікті қарқындылығына байланысты. Басымдау атысы – достық күштердің жарақат алуын азайту және оларға жедел міндеттерін орындауға мүмкіндік беру тактикасы. Мысалы, басылып алынған нысана қорғанышсыз қозғалатын осал күштерге шабуыл жасай алмайды. Бұл күштерге жаңа позицияларға жылжуға немесе жаумен жақын қатынасқа түсуге мүмкіндік береді. АҚШ теңіз жауынгерлерінің бір мақаласында айтылғандай, "байланыс және басымдау атысы майданда қозғалыс жасауға мүмкіндік береді, теңіз жауынгерлеріне басымдық береді". Басымдау атысын тікұшақ немесе қайыққа қонуға немесе жауынгерлерді ұрыс аймағынан эвакуациялауға мүмкіндік беру үшін де қолдануға болады (соңғысы "жедел эвакуация" деп аталады). Басымдау атысы көбінесе жақын қақтығыста жауды жабу үшін қолданылады. Дегенмен, артиллерия және басқа да жанама атыс құралдарымен берілген басымдау атысын кез келген типтегі нысаналарды басып алу үшін, әсіресе жанама атыс бөлімдеріне қарсы батареялық атыс ретінде қолдануға болады. НАТО "жаудың әуе қорғанысын басып алу" (SEAD) терминін де анықтайды, ол кеңірек мағынаға ие және материалдық залалдарды да қамтиды. Жанама атыс жүйелерінен (мысалы, минометтер, артиллерия және кемелер) және ұшақтардан атыс жасағанда маңызды мәселе – шабуылдаушы әскерлердің қауіпсіздігі. Фрагменттелген оқ-дәрілер бағытсыз және жарылу нүктесінің айналасындағы барлық бағытта қауіпті болуы мүмкін, бірақ өлімге әкелу аймағының пішіні мен көлемі әр жағдайға байланысты бірнеше өзгермелі факторларға байланысты. Басымдау атысының негізгі мақсаты – психологиялық әсер ету. Жау әскерлерін тікелей өлтіруге тырысудың орнына, ол жау әскерлерін жасырынғаннан басқа ешқандай әрекет жасауға қауіпті сезінуге мәжбүр етеді. Бұл мақсатты әдетте "оларды басын төмен ұстауға мәжбүрлейді" немесе "оларды төмен ұстайды" деп түйіндеуге болады. Дегенмен, оқ-дәрінің түріне және нысананың қорғалуына байланысты, басымдау атысы жау техникасына зардап келтіруі немесе зақымдауы мүмкін. Басымдау атысы нысана аумағында жеткілікті қарқындылықты талап етеді, қарқындылық – бұл нысана аумағының бірлігіне басып алу әсері, басып алу уақытының бірлігіне. Қарулардың басып алу қабілеттері кеңінен өзгереді, бұл ұшақтағы снарядтардың шуы мен олардың әсерінен туындайтын қауіптің деңгейімен анықталады. Қазіргі заманғы соғыста бақылау – күштерді қорғау тактикасы: бір шағын бөлімнің немесе әскери көліктің екінші бөлімді қолдауы, олар от пен қозғалыс тактикасын орындап жатқанда. Бақылайтын немесе қолдайтын бөлім алдындағы жерді, әсіресе жаудың болуы мүмкін жерлерді бақылай алатын позицияны алады. Бұл оған жылжып келе жатқан достық бөлімдерге тиімді жабу атысын беруге мүмкіндік береді. Идеалды бақылау позициясы бөлімге жасырыну мүмкіндігін және ашық ату жолын қамтамасыз етеді. Ол биік жерде немесе қыраттың үстінде орналасуы мүмкін, онда көлік корпусын жасыруға болады. Егер бақылайтын бөлім жылжып келе жатқан достық бөлімдерге атыс жасауға мүмкіндік алса, оқ қателікпен түспеуі үшін ерекше сақтық қажет. Достық бөлімдер оқтың іздері көрінбейтін қашықтықта болуы керек.

Тарих

Бірінші дүниежүзілік соғыс артиллерия техникасының дамуы мен окоптардың қорғанысының арқасында күрт өзгеріске ұшырады. 1915 жылдың соңына қарай британдық экспедициялық корпусы артиллерия отының әсері неміс окоптарындағы жарылыстар жасауға немесе маңызды сәттерде жау артиллериясын сенімді түрде жоюға жеткіліксіз екенін түсінді. Сондықтан олар, өз жаяу әскеріне окоптарға жақындауға мүмкіндік беру үшін, жауды окоптарда басып тастауға және шабуылдаушы жаяу әскерді қорғау үшін маңызды кезеңдерде жау артиллериясын басып тастауға арналған артиллерия тактикасын әзірледі. Осыдан кейін, бұл тактика британдық артиллерияның басты тактикасына айналды, бірақ ол алғаш рет Бур соғысында қолданылған болатын. Қозғалмалы артиллериялық от жауынгерлік шепті басып, бірнеше шақырымдық шабуылға жабылу қамтамасыз ете алатын. Шрапнель британдық армияның артиллериялық оттарында қолданылатын ең көп таралған оқ-дәрі болды. Жау артиллериясына қарсы басу оты, шабуылдаушы әскерлерге тікелей емес отпен шабуыл жасаған кезде қолданылды. Жаяу әскердің тактикасы дамыды және басу – «атыс кезінде жеңіске жетудің» маңызды бөлігіне айналды. Бұл, бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін және одан кейін машиналық қарулардың көбеюімен жеңілдетілді. Дегенмен, жаяу әскердің тікелей ату қаруларымен басу, әдетте, көршілес позициялардан қолдау алмайтын нысаналарға қарсы тактикалық тұрғыдан тиімді, ал оқ-дәрі қоры бірнеше минуттық үздіксіз атуға ғана жетеді. Екінші дүниежүзілік соғыстағы десанттық операцияларда, әскери кемелер десанттық жағажайларда немесе олардың артында орналасқан жау артиллериясы, минометтері немесе пулеметтеріне өздерінің негізгі қаруларымен атып, десанттық әскерге бағытталған жау отын басып тастады. Ұшақтардың кеңінен қолданылуы және әуе шабуылдары бомбалау және шабуылдау операцияларын тудырды, олар жау күштерін басудың, жаудың қарым-қатынасын бұзудың және бірден жауға ауыр зиян келтірудің жиі қолданылатын құралы болды, машиналық қарулармен немесе жарылғыш заттармен шоғырланған отпен аумақтың үлкен бөліктерін ұстап тұрды. Жақын арадағы жарылғыш бомбалар да басу, аймақтың қолданылуын шектеу және кең ауқымды психологиялық әсер ету үшін қолданылды. Вьетнам соғысы және напалмның кеңінен қолданылуы осы концепцияны одан әрі дамытты.

Қолданылған қарулар

Басу атысын, қажетті уақыт ішінде қажетті қарқындылықты жеткізе алатын кез келген қару немесе қарулар тобы жүзеге асыра алады. Басу атысы тікелей немесе жанама болуы мүмкін. Дегенмен, әртүрлі қарулардың басу атысы мүмкіндіктері әртүрлі, ең бастысы – олардың басу әсерінің ауданының мөлшері бойынша.

Жанама атыс қарулары

Артиллерия (және миномет, теңіз қаруы) отын қолданудың бірнеше әдісі бар. Бірінші дүниежүзілік соғыста жылжымалы артиллериялық жабу қалыпты тәсіл болды; жарғыш снарядтар алға жылжыған жаяу әскерін алдындағы кеңістікте оқ-дәрі конусын орналастыру үшін атылды, олардың нысаналары бірнеше километрлік фронттағы бірнеше дивизиялар немесе корпус шабуылын қолдау үшін әрбір бірнеше минут сайын 100 метрге алға жылжытылды. Екінші дүниежүзілік соғыста жоғары жарылғыш (HE) артиллериялық жабулары да қолданылды, оның ішінде танктердің қарсы тұруын басып тастау арқылы танктердің ілгерілеуін қамтамасыз ету үшін. Дегенмен, нақты нысаналарға қарсы HE шоғырландырулары жиірек кездесіп, біртіндеп артиллериялық жабудың орнын басты. Шоғырландыру оты шабуылдаушы күштер нысанаға осал болған кезде басталады және шабуылдаушы күштер келісілген қашықтыққа жеткенде нысанадан көтеріледі. Артиллериялық от тоқтағаннан кейін басу әсері шамамен 2 минутқа созылады. Бір батареяның басу шоғырландыруы шамамен 250x250 метрлік позицияны басуға қабілетті және бір немесе бірнеше нысанаға қарсы взводтың немесе ротаның шабуылын қолдау үшін пайдаланылуы мүмкін. Ірі операцияларда көптеген батареялар көптеген нысаналарға қарсы тартылуы мүмкін және операция барысында оттарын әртүрлі нысаналарға ауыстыруы мүмкін. HE басу үшін ең көп қолданылса, түтін жабындары жаудың көру қабілетін жасыра отырып, басуға да қолданылуы мүмкін, бұл тікелей ату қарулары бар жауға қарсы тиімді. Қазіргі заманғы түтін қазіргі заманғы жылулық бейнелеу құралдары үшін өткір емес. Бейбітшілік сақтау операцияларында, парашютпен түсірілетін жарықшаштар соғысқан тараптың әрекеттерін тоқтату үшін қолданылған. Артиллерия батареялары үшін алдыңғы бақылаушы шақыра алатын соңғы шара "тез басу" болып табылады. Бұл барлық қаруларға кез келген батареядағы барлық оқ-дәрілерді және оқшаулауларды дереу атуға бұйрық береді, мүмкін екендігінде, басқа біреудің немесе бірнеше шақыру белгілерінің тапсырмасынан. Бақылаушы бір уақытта нысанаға ақ фосфорлық жарық, DPICM және уақыттық жарылғыш HE снарядтарын жіберуі мүмкін.

Тура атылатын қарулар

Мылтық немесе пулемет оғының әсер ету радиусы траекториясынан шамамен бір метрді құрайды. Дегенмен, екеуі де жауды шағын аумақта басып тастау үшін қолданылуы мүмкін, бұл көбінесе "атыс кезінде жеңіске жету" деп аталады. Пулеметтен ату, бронетранспортты құралдардан және ұшақтардан, әсіресе тікұшақтардан және AC-130 сияқты қанатты ұшақтардан қолжетімді. Сондай-ақ, автоматты зеңбіректер (20-40 мм) немесе граната ату мүмкіндігі де бар, олар танктер сияқты ірі тікелей от жүйелерінен атылады. Алайда, оқ-дәрінің шектеулі қоры, мұндай жүйелердің дәл анықталған нысаналарға қарсы жойғыш отқа көбірек сәйкес екенін білдіреді, егер басқан уақыт қысқа болмаса. Ауғанстанда моджахедтер РПГ-7 гранатометтерін ресейлік тікұшақтарға қарсы қолдану үшін жиі өзгертіп, жарылыс түтігіне иілген құбыр қосып, кері жарылыстың бағытын өзгертіп, РПГ-ні тікұшаққа қарай жоғары бұрып атуға мүмкіндік берді. Сол кезде советтік тікұшақтары десант алаңдарында РПГ қаупін автоматтандырылған пулеметтермен күшті басқыш отпен жойды. Орыстар Драгунов снайперлік мылтығын взвод деңгейінде, жау әскерлерімен кенеттен жақын арада кездесу мүмкіндігін ескере отырып, ұзақ қашықтықта бұзу және басқыш от беру үшін қолданды.