Кіріспе

Қара теңіз жағалауындағы византиялық грек мемлекеті

Византия империясының мұрагері
Грузия патшалығының қарастырылымында болған мемлекет (1204–1227)

Трапезонт империясы, немесе Трапезунт империясы – 13-шы ғасырдан 15-шы ғасырға дейін болған Византия империясының мұрагер мемлекеті. Империя Понт аймағынан, яғни Анатолияның солтүстік-шығыс бөлігінен және Оңтүстік Қырымның бір бөлігінен тұрды. Трапезунт империясы 1204 жылы Грузияның Тамар патшайымының көмегімен, Халдия және Пафлагониядағы грузин әскерлерінің жорығынан кейін құрылды. Ласкари және кейін Палеологтар әулеттерімен байланысты византиялық жазушылардың пікірінше, Трапезонт билеушілері император емес еді. Келесі соғыстарда Салоника империясы, Эпирден пайда болған императорлық үкімет, Никеямен және Екінші Болгар империясымен болған қақтығыстардан кейін құлдырады, ал 1261 жылы Никеялықтар Константинопольді қайта басып алды. Никеялықтардың қайта басып алуына қарамастан, Трапезонт императорлары екі он жыл бойы өздерін рим императорлары деп жариялай берді және императорлық таққа талап етуді жалғастырды. Трапезонт императоры Иоанн II, Никеялықтар қаланы қайта басып алғаннан кейін 21 жыл өткен соң, рим императорлық титулына және Константинопольге деген Трапезунт талабынан ресми түрде бас тартты, өз императорлық титулын "Рим императоры және автократы" дегеннен "Барлық Шығыс, Иберия және Ператея императоры және автократы" деп өзгертті. Трапезунт монархиясы Византияның мұрагер мемлекеттерінің арасында ең ұзақ сақталды. Эпир деспотаты Никеялықтардың қайта басып алуынан бұрын-ақ Византия тағына талас етуді тоқтатты және 1340 жыл шамасында қалпына келтірілген Византия империясымен қысқа мерзімге басылып алынды, содан кейін серб империясының тәуелділігіне айналды, кейін итальяндықтар мұра етті және ақырында 1479 жылы Осман империясына қарады. Қайта құрылған империя 1453 жылы Османдықтардың Константинопольді басып алуымен аяқталды. Трапезунт 1461 жылға дейін сақталды, одан кейін Осман сұлтаны Мехмед II бір айлық қоршаудан кейін оны басып алды және оның билеушісі мен отбасын тұтқынға алды. Трапезунттың бір тармағы – Теодор княздығы тағы 14 жыл сақталды, 1475 жылы Османдықтарға қарады.

Шығу тегі

Трапезунд орта ғасырдың соңында шағын империяның орталығы болмас бұрын, дербес билік етудің ұзақ тарихына ие болды. Табиғи бейдері, қорғанысқа қолайлы географиялық орны және күміс пен мыс кен орындарына қолжетімділігінің арқасында, Трапезунд негізі қаланғаннан кейін көп ұзамай Шығыс Қара теңіз жағалауындағы ең маңызды грек колониясына айналды. Рим астаналарынан алыс болғандықтан, жергілікті билеушілер өз мүдделерін ілгерілетуге мүмкіндік алды. Империя құрылғанға дейінгі ғасырларда қала жергілікті Габрас әулетінің бақылауында болды, ол – ресми түрде Византия империясының бір бөлігі болып қала бергенімен – өз монетасын шығарды. Трапезунд билеушілері өздерін Мегас Комнен ("Ұлы Комнен") деп атады және – Никея империясы мен Эпир деспотаты сияқты, Византияның басқа екі мұрагер мемлекеттеріндегі әріптестері сияқты – бастапқыда "Рим императоры және автократы" ретінде жоғары мәртебеге ие болды. Алайда, Никеялық Михаил VIII Палеолог 1261 жылы Константинопольді қайта басып алғаннан кейін, Комнендердің "Император" атағын қолдануы мәселе тудырды. 1282 жылы Иоанн II Комнен Константинополь қабырғаларының алдында императорлық регалиясынан бас тартып, Михаилдың қызына үйлену үшін қалаға кірді, оның заңды титулын – деспотты қабылдады. Дегенмен, оның ұрпақтары империя 1461 жылы құлағанға дейін "Барлық Шығыс, Иберия және Ператеяның императоры және автократы" деген атақты пайдаланды.

География

Географиялық тұрғыдан, Трапезунд империясы Қара теңіздің оңтүстік жағалауындағы тар жолақтан және Понт тауларының батыс жартысынан, сондай-ақ Газар Ператеясы, яғни оңтүстік Қырымнан (жақын арада Генуялық Газария мен Теодорит Газариясына өткен) тұрды. Империяның негізгі бөлігі – Оңтүстік Қара теңіз жағалауы, Ешіл-Ырмақ сағасынан бастап, трапезундтықтар Лимния деп білген аймақтан, мүмкін, сол кезде Лазия деп аталған Акампсис аймағына дейін созылды. Энтони Брайердің пікірінше, Халдия тақырыбының жеті «бандасының» алтауы Трапезунд билеушілері империяның соңына дейін тиісті тәртіпте сақталды, бұл географиялық ерекшеліктердің арқасында мүмкін болды. География осы мемлекеттің оңтүстік шекарасын да анықтады: Понт Альпі алдымен Селжұқ түркілеріне, кейін түрікмендерге қарсы қоршау құрды, олардың шабуылдары императорлар күшіне жететін деңгейге дейін азайтылды. Бұл аумақ қазіргі Түркияның Синоп, Самсун, Орду, Гиресун, Трабзон, Байбурт, Гүмүшхане, Ризе провинцияларының толық немесе бір бөлігін, сондай-ақ Артвиннің жағалау аймақтарын қамтиды. 13 ғасырда кейбір зерттеушілер империяның құрамында Газар Ператеясы болғанын, оның ішінде Крым түбегіндегі Херсон мен Керч қалалары кіргенін айтады. Бірінші императордың кіші інісі Давид Комнен батысқа қарай жылдам кеңейіп, алдымен Синопаны, содан кейін Пафлагонияның жағалау аймақтарын (қазіргі Кастамону, Бартын және Зонгулдак жағалауы) және Гераклея Понтиканы (қазіргі Карадениз Эрегли) басып алды, осылайша оның аумағы Никея империясымен шектесті. Алайда, бұл кеңею ұзаққа созылмады: 1214 жылға дейін Синопаның батысындағы аумақтар Теодор I Ласкарисқа өткен, ал Синопаның өзі сол жылы Селжұқтардың қолына түсті, бірақ Трапезунд императорлары 13 ғасырдың соңына дейін оны қайтару үшін күресін жалғастырды.

Өмірбаян

Трапезонт қаласы Халдия тақырыбының астанасы болды, және 10 ғасырғы араб географы Абульфеданың сөзіне сәйкес, ол көбінесе Лазик порты ретінде қарастырылды. Халдия 10 және 11 ғасырларда Теодор Габрас атты жергілікті басшының билігіне өткенде өз сепаратистік бейілімдерін көрсетті. Анна Комнене айтуынша, Габрас Трапезонт пен оның айналасындағы жерлерді "өзіне бұйырған олжа" деп санады және тәуелсіз князь секілді әрекет етті. Византия императоры Алексий I Комнен оны Халдияның губернаторы етіп бекітті, бірақ оның ұлын Константинопольде оның адалдығын қамтамасыз ету үшін кепіл ретінде ұстады. Дегенмен, Габрас Трапезонтқа жасалған грузин шабуылын тойтарып, өзін лайықты қорғаушы ретінде көрсетті. Оның ізбасары Григорий Таронит те Каппадокия сұлтанының көмегімен бүлік көтерді, бірақ жеңіліп түрмеге қамалды, кейін тағы да губернатор болып тағайындалды. Теодордың тағы бір мұрагері Константин Габрас болды, оны Никетас тиран ретінде билегендігін айтты, және оның іс-әрекеттері 1139 жылы император Иоанн II Комненді оған қарсы жорыққа шығуға мәжбүр етті. Бұл әрекет нәтижесіз болғанымен, ол 1204 жылғы оқиғаларға дейін тарихқа енген соңғы бүлікші губернатор болды.

Қор

Империяның негізі 1204 жылдың сәуір айында қаланды, ол кезде Алексий Комнен және оның бауыры Давид Византияның орталық үкіметінің төртінші крест жорығының әскерлері қабырғаларынан тысқары орналасқан кезінде (1203 жылдың маусымы – 1204 жылдың сәуір айының ортасы) осы мүмкіндікті пайдаланып, Трапезонт қаласын және оны қоршаған Халдия провинциясын туысы Грузияның Тамары берген әскерлермен басып алды. Осыдан бастап Трапезонт пен Грузия арасындағы байланыс тығыз болды, бірақ олардың сипаты мен ауқымы күмәнді. Дегенмен, кейбір ғалымдар жаңа мемлекет Грузияға, кем дегенде, XIII ғасырдың басындағы алғашқы жылдары бағынышты болды деп санайды. Екеуі де соңғы Комнендік Византия императоры Андроник I Комненнің ұлы Мануил Комнен және Грузияның Георгий III-тің қызы Русуданның немерелері еді. Андроник I-ді Исаак II Ангелос тақтан түсірді, ал Мануил опасыздық үшін (Византиядағы дәстүрлі жаза) соқырланды және көп ұзамай қайтыс болды. Алексий мен оның бауыры Давид Грузияның Тамар патшайымының сарайында болды, ол оларға Византия жеріне қайта оралу үшін әскери көмек берді. Васильевтің сөзіне қарағанда, император Алексий III Ангелос Константинопольден өтіп бара жатқан саяхатшы монахтарға Тамар берген сыйлықтарды ұрлап алғаннан кейін, ол осылай әрекет етуге ынталандырды. Грузиядан жорық жасағаннан кейін және әкесінің әпкесі Тамар патшайымының көмегімен Алексий мен Давид 1204 жылдың сәуір айында Трапезонтты басып алды. Сол айда Алексий 22 жасында император деп жарияланды, кейін жазған авторлар бұл оқиғаны Трапезонт империясының құрылған күні деп есептейді. Алексий өзінің жаңа империясын келесі жиырма екі жыл бойы, 1222 жылдың ақпан айында қайтыс болғанға дейін басқарды. Содан кейін тақ оның күйеу баласы Андроник I Гидос Комненге өтті.

Азамат соғыстарына дейін

Алексийдің Трапезундқа кірген күні одан да нақтырақ анықталуы мүмкін. Сергей Карпов Алексийдің қорғасын мөрін тапты, бір жағында «пиклы дулығасындағы стратегияның бейнесі, Киелі Георгий қолдан жетектелген», екінші жағында Ἀλέξιος ὁ Κομνηνός [Алексий Комненос] және Ὁ Ἅ(γιος) Γεώργιος [Қасиетті Георгий] жазулары бар; ал сыртқы жағында Ἡ Ἁγία Ἀνάστασις [Қасиетті Қайта тірілу] суреті және сәйкес жазу бар. Карпов бұл бейне мен жазудың мәнін өміріндегі ең маңызды жетістігін көрсетеді дейді, Киелі Георгий жеңімпаз князьді Трапезундқа шақырып, сол қолымен қала қақпаларын ашады. Георгийдің маңыздылығы сонда, 1204 жылғы Пасха – Қайта тірілу күні 25 сәуірге, ал Георгийдің еске алу күні 23 сәуірге келді. «Сондықтан, мөр Трапезундты басып алу күнін көрсетеді деп болжаймын», – деп жазады Карпов. Васильев ағайындылардың Константинопольді крестшілер басып алғаннан кейін Трапезундты тым ерте басып алғанын айтады; Алексий мен Давид 13 сәуірде Константинопольді тонау туралы хабар Трапезундқа немесе Грузияға жетпес бұрын Трапезундқа жорық бастады. Дегенмен, Васильевтің пікірінше, олардың бастапқы ниеті Византия империясының астанасын қайтарып алу үшін базаны басып алу емес, Селжұқ түркілерінен Грузияны қорғау үшін Византия империясынан буферлік мемлекет құру еді. Куршанскис Васильевпен келісіп, Тамардың Алексий Ангелостың қорлауына кек қайтаруға ұмтылғанын айтса, ағайындылардың Византия аумағына оралуының себебін анықтады: олар көтеріліс туын көтеріп, Алексий Ангелосты тақтан түсіріп, Комнен әулетіне императорлық тақты қайтаруды шешті. Бірақ Трапезунд пен көршілес аймақтарды басып алғаннан кейін, Константинопольдің латындықтармен жаулануы туралы хабар жетті, содан кейін ағайындылар батыс Анатолиядағы I Теодор Ласкариспен («Никей империясының» билеушісі) және материктік Грекиядағы Михаил Комнен Дукамен («Эпир деспотатының» билеушісі) императорлық қаланы қайтару үшін бәсекелестікке түсті. 13 ғасырдың көп бөлігінде Трапезунд Рум Сәлжұқ сұлтандығымен, кейін Осман түріктерімен, сондай-ақ Константинопольмен және Генуя республикасымен үздіксіз қақтығыста болды. Бұл империя көбінесе атағымен ғана сақталды, өзіне қарсылас күштерін бір-біріне қарсы қойып, билеушілерінің сұлулығымен әйгілі қыздарын, әсіресе Ішкі Анатолияның түрік билеушілеріне мол құдайымен үйлендіру арқылы өмір сүрді. Жалпы пікір бойынша, Трапезунд империясы тәуелсіздігін сақтау үшін қажетті ресурстарды қамтамасыз ету үшін генуялық және венециялық саудагерлермен саудадан түскен байлыққа көп сүйенді. Алексий I-нің екінші ұлы I Мануил (1238–1263) ішкі қауіпсіздікті сақтап, ұлы қолбасшы ретінде танылды. Оның жетістіктерінің бірі – 1254 жылы Синопаны басып алу. Ол асперс деп аталатын күміс монеталарды шығарған алғашқы билеуші болды. 1258 жылы Хулагу ханның Бағдадты қиратуы Жібек жолының батыс аялдамасын солтүстікке, Қара теңізге қарай жылжытты, және оның Тәбриздегі жергілікті астанасымен байланысы арқасында Трапезунд моңғолдардың билігі астында зор байлыққа ие болды. Батыс саяхатшылары Азияға сапарлар үшін Трапезундты бастапқы нүкте ретінде пайдаланды, соның ішінде 1295 жылы Трапезунд арқылы Еуропаға оралған Марко Поло да болды. Мануилдің кіші ұлы II Иоаннның (1280–1297) билігі қиын-қыстау болды, ол қалпына келтірілген Византия империясымен келісімге келді және Трапезундтың Константинопольге деген талаптарына нүкте қойды. Трапезунд Иоаннның үлкен ұлы II Алексийдің (1297–1330) ұзақ билігі кезінде байлық пен ықпал кезеңін бастан кешірді. Оның тұсында шамамен 1310 жылдары Эрзурум қаласы да біраз уақыт Трапезунд империясының билігінде болды.

Азамат соғыстарынан бастап 14 ғасырдың аяғына дейін

Алексий II-нің қайтысынан кейін Трапезунд тұрақсыздықтың қысқа мерзіміне қарамастан, императорлық тақтан түсірулер мен кісі өлтірулердің қайталап орын алу кезеңін бастан өткерді. Екі топ үстемдік үшін күресті: Византияға жақтас деп саналатын Scholaroi және жергілікті архонттардың мүдделерін қорғайтын Amytzantarantes. Осы тәртіпсіз кезеңнің шыңы 1347-1348 жылдарға келді. Түріктер империяның әлсіздігін пайдаланып, Оинаионды басып алды және Трапезундты қоршады, ал Генуялықтар Керасусты өзіне қаратып алды. Сонымен қатар, Каффадан тараған қара өлім Трапезунд және басқа Понт қалаларын қиратты. Мемлекеттеріне жиналған апаттардың салмағына мойынсұққан император Михаил 1349 жылы шөбересі Алексий III-нің пайдасына тақтан бас тарды, ол екі топтың да жақтастарын біртіндеп бақылауға алды. Алексий III билігінде Трапезунд маңызды сауда орталығы болып есептелді және зор байлығымен және өнердегі жетістіктерімен танымал болды. Осы кезде Ұлы Комнендер әулетінен шыққан ханшайымдарды көршілес түрік династияларына үйлендіру арқылы жүргізілетін олардың белгілі дипломатиялық стратегиясы басталды. Дегенмен, Энтони Брайерс бұл империяны бай мемлекет деп есептеуге қарсылық білдірді, бұл саудадан түсетін салықтар "Византия стандарттары бойынша" айтарлықтай болғанымен, императордың кірісінің үштен бірінен астам бөлігі "жеке императорлық иеліктерден немесе басқа жерлерден алынатын салықтар мен ондықтан" түскенін айтты.

15 ғасыр

XIV ғасырдың соңғы жылдары түрік қауіп-қатерінің күшейе түсуімен сипатталды. Бұл қауіп Трапезонтпен шектесетін кіші түрікмен әмірліктерінен емес, батыс Анатолиядан пайда болған Османлы әулетінен, жақын арада Осман империясын нығайтатын жаңа түрік державасынан туындады. Олардың экспансиясын 1402 жылы Анкара шайқасында Тамерлан уақытша тоқтатқанмен, 1430 жылдары Османдықтар өздерінің беделін қалпына келтіріп, Грекияның үлкен бөліктерін басып алды және ақыры 1453 жылы 29 мамырда Константинопольді басып алды. Алексий III-нің екінші ұлы және мұрагері Мануил III (1390–1417) Тамерланмен одақтасты, бірақ күшті жаулап алушы көп ұзамай Анатолиядан кетіп, ол құрған империя оның өлімімен құлдырап кетті. Мануилдің ұлы Алексий IV (1417–1429) саяси некелер дәстүрін жалғастырып, екі қызын көршілес мұсылман империяларының билеушілеріне: Қара Қойлы хан Жихан Шах пен Ақ Қойлы хан Әлі Бегке үйлендірді. Оның үлкен қызы Мария Византия императоры Иоанн VIII Палеологтың үшінші әйелі болды. Алексий IV-тің үлкен ұлы Иоанн IV (1429–1459) өзінің империясы жақын арада Константинопольдің тағдырын бөлісетінін сезді. Осман сұлтаны Мұрат II алғаш рет 1442 жылы астананы теңіз арқылы алуға тырысты, бірақ жоғары толқын қонуды қиындатты және бұл әрекет тоқтатылды. Мұраттың ұлы және мұрагері Мехмед II 1456 жылы Белградты қоршауға алып жатқанда, Амасияның Осман губернаторы Трапезундқа шабуыл жасады. Гуманист Георгий Амируцесті 1439 жылы Флоренция кеңесіне жіберді, нәтижесінде католик және православие шіркеулерінің одағы жарияланды, бірақ бұл жарияланым көп көмек бермеді. Ол өз қызы Теодораны (Деспина Хатун деген атпен де белгілі) ағасының күйеуі, Ақ Қойлы хан Ұзын Хасанның ұлына берді, Трапезундты қорғауға уәде алды. Сонымен қатар, ол Синопа мен Караманияның түрік әмірлерінен, Грузияның патшасы мен князьдерінен көмек уәделерін алды. Теодора мен Трапезундтың Алексий IV қызы (Теодора деп те аталады) арқылы Ақ Қойлыдан кейінгі Иранның Сәфиев әулеті өзінің басынан бастап тікелей жартылай понтий грек тегіне ие болды, Исмаил I Теодораның немересі болды. 1459 жылы Иоанн қайтыс болғаннан кейін, оның бауыры Давид билікке келді. Давид түркілерге қарсы көмек сұрап Еуропаның түрлі мемлекеттеріне барып, Иерусалимді жаулап алуды да қамтыған жоспарларын айтты. Мехмед II ақырында бұл интригалар туралы естіді және Давидтің Мехмедке бауырына салынған салықты қайтару талабынан кейін әрекетке шықты.

Дін

Христиан діні Трапезунт империясының қоғамына зор әсер етті. Вазелон актілерінде, замандас монахтар жазғандай, империяның Матзука аймағындағы шаруалардың көпшілігі христиан дін өкілдерімен байланысты есімдерді алған. Тегі көбінесе христиан әулиелеріне, кәсіптеріне және жер-су аттарына сілтеме жасаған. Үлкен Комнин әулетінің мемлекетінің ( "Трапезунт империясы" деп белгілі) салыстырмалы түрде шектеулі аумағында үш дін аймағына орын болды: Трепезунт, ол ең ерте заманда құрылған, Лазикадағы Керасус және Ризайон, екеуі де жаңадан құрылған дін аймақтары. Үш дін аймағы да Османдық шапқындығынан (1461) аман қалды және 17 ғасырға дейін қызмет етті, содан кейін Керасус және Ризайон дін аймақтары таратылды. Ризайон дін аймағы мен Оф епископтығы сол кездегі Лаздардың және аймақтың исламдануына байланысты таратылды. Керасус дін аймағы да осы себептермен тоқтатылған болуы мүмкін.

Танымал мәдениетте

Стивен Рансиманның айтуынша, Трапезонт империясы Батыс Еуропада "Персия және Шығыстан келген сауда арқылы, астанасынан өткен сауда жолдары арқылы байып, сондай-ақ арт жағындағы төбелердегі күміс кендерімен және әміршілердің қыздарының сұлулығымен танылды". Дональд Никол Рансиманның ойын қостап айтады: "Көптеген императорлар некеге шығаруға жарамды қыздарымен шын бақытты болды, ал Трапезонт әйелдерінің сұлулығы олардың құдайына берілетін сыйлықтарының байлығындай аңызға айналды". Оның байлығы мен ерекше орналасуы осы мемлекетке ұзаққа созылған даңқ сыйлады. Сервантес өзінің "Дон Кихот" романының батырын "өзінің қаруының батырлығымен Трапезонт императоры болып тәж кигенін елестетеді" деп сипаттаған. Рабеля Пьемонт билеушісі Пикрокол: "Мен де Трапезонт императоры болғым келеді" деп мәлімдеді. Трапезонтқа қатысты басқа да сілтемелер мен туындылар 20 ғасырға дейін жалғасты. Итальян тілінде "Трапезонтты жоғалту" (perdere la Trebisonda) деген тіркес бар, ол "сасқанын" білдіреді. Трапезонт – Қара теңіз арқылы өтетін барлық жолдармен қол жетімді порты болды, сондықтан дауыл кезінде қауіпсіз пана болатын.