Кіріспе

Цитоплазманың жасуша ішіндегі ағыны.

Цитоплазмалық ағын, сондай-ақ протоплазмалық ағын және циклоз деп те аталады, – цитоскелеттен туындайтын күштермен қозғалатын жасуша ішіндегі цитоплазма ағыны. Оның функциясы, кем дегенде, жасуша ішіндегі молекулалар мен органеллалардың жылдам тасымалдануын қамтамасыз ету болуы мүмкін. Бұл көбінесе 0,1 мм-ден үлкен өсімдік және жануар жасушаларында байқалады. Кіші жасушаларда молекулалардың диффузиясы жылдамдатылған, бірақ жасушаның мөлшері артқан сайын диффузия баяулайды, сондықтан үлкен жасушалар тиімді жұмыс істеу үшін цитоплазмалық ағынға мұқтаж болуы мүмкін. Осы ірі жасушаларда цитоплазмалық ағын зерттелген. Цитоплазмалық ағын жасуша ішіндегі pH және температураға тікелей байланысты. Температураның цитоплазмалық ағынға тигізетін әсері, әртүрлі жоғары температураларда төмен температурамен салыстырғанда сызықты өзгерістер мен тәуелділікті көрсетеді. Бұл процесс күрделі, жүйенің температурасының өзгеруі тиімділігін арттырады, сонымен қатар мембрана арқылы иондардың тасымалы сияқты басқа факторлар да әсер етеді. Бұл жасушалардың гомеостазының белсенді тасымалдауға байланысты болуымен түсіндіріледі, ал белсенді тасымалдау кейбір шекті температураларда бұзылуы мүмкін. Өсімдік жасушаларында хлоропластар фотосинтез үшін жарыққа ұшырауын оңтайландыру мақсатында цитоплазмалық ағын ішінде тасымалданады. Бұл қозғалыс жылдамдығына жарық интенсивтілігі, температура және pH деңгейі сияқты бірнеше факторлар әсер етеді. Цитоплазмалық ағын бейтарап pH-да ең тиімді болып табылады және төмен және жоғары pH жағдайында тиімділігі төмендейді.

Механизм

Өсімдік жасушаларында цитоплазмалық ағындылық байқалатын жағдайларда, хлоропластардың цитоплазмалық ағынмен бірге қозғалуы айқын көрінеді. Бұл қозғалыс өсімдік жасушасының қозғалтқыш молекулаларының әрекетінен туындайтын сұйықтықтың инерциялық қозғалысының нәтижесі болып табылады. Миозин жіпшелері жасуша органеллаларын актин жіпшелерімен байланыстырады. Бұл актин жіпшелері көбінесе өсімдік жасушаларының хлоропластарымен және/немесе мембраналарымен байланысқан болады.

Қара тас

Chara corallina үлкен орталық вакуольдің айналасында циклдік цитоплазмалық ағынды көрсетеді. Chara coralina-да жасушалар 10 см-ге дейін ұзын, ал диаметрі 1 мм-ге жетеді. Демек, 1 мм диаметрлі жасуша үшін вакуольдің диаметрі 0,8 мм болуы мүмкін, цитоплазма ағыны үшін вакуольдің айналасында шамамен 0,1 мм енді жол қалады. Цитоплазма 100 микрон/сек жылдамдықпен ағылады, бұл белгілі барлық цитоплазмалық ағын құбылыстарының арасындағы ең жоғары көрсеткіш. Екіншіден, Реймонд Голдштейн және басқалар цитоплазмалық ағынның математикалық сұйықтық моделін жасады, ол Камия мен Куроданың байқаған мінез-құлқымен қатар, Chara coralina-дағы цитоплазмалық ағынның бірегей траекторияларын да болжайды. Осылайша, Chara coralina-дағы цитоплазмалық ағынның ерекше траекториялары диффузия арқылы сақтау вакуоліне қоректік заттардың күшейтілген тасымалына әкеледі. Бұл вакуоль ішінде цитоплазмалық ағынның қатаң бойлық бағытымен қарағанда жоғары концентрацияда қоректік заттардың болуын қамтамасыз етеді. Голдштейн сондай-ақ цитоплазмалық ағын осы траекториялар бойынша қаншалықты жылдам болса, концентрация градиенті соншалықты жоғары болады және сақтау вакуоліне диффузиялық қоректік заттардың тасымалы да соншалықты күшейеді екенін көрсетті. Вакуольге қоректік заттардың күшейтілген тасымалы өсу жылдамдығы мен жалпы өсу мөлшерінде айқын айырмашылықтарға әкеледі. Бұл өсімдік жасушаларының хлоропластарында жүреді. Жарық фотондары хлоропласттың әртүрлі мембранааралық ақуыздарымен өзара әрекеттеседі. Дегенмен, бұл ақуыздар фотондармен тоюы мүмкін, нәтижесінде тою басылғанша олар жұмыс істей алмайды. Бұл Каутский эффектісі деп аталады және АТФ өндіріс механизмінің тиімсіздігіне себеп болады. Алайда, Chara corallina цитоплазмалық ағыны хлоропласттардың өсімдік сабағы бойымен қозғалуына мүмкіндік береді. Осылайша, хлоропласттар жарықтандырылған және көлеңкелі аймақтарға жылжып отырады. Цитоплазмалық ағынның нәтижесінде пайда болатын «шабарман жолақты» хлоропласт қозғалысы жоғары және төмен қарай бағытталған екі ағыстан тұрады. Молекулалар адамдардағы молекулаларға ұқсас болғанымен, миозиннің актинмен байланысу орнын бұғаттайтын молекула басқа екені анықталды. Адамдарда тропомиозин бұл орынды жауып, кальций иондарының болуы ғана жиырылуға мүмкіндік береді, ал бұл амебоидта кальмодулин деп аталатын басқа молекула орынды бұғаттап, жоғары кальций иондары деңгейінде де демалуға мүмкіндік береді. Септумдағы кішкентай тесіктер цитоплазма мен цитоплазмалық құрамдастардың жасушадан жасушаға ағып өтуіне мүмкіндік береді. Осмостық қысым градиенттері клетканың бойымен цитоплазмалық ағынды қозғау үшін пайда болады. Ағындар өсуге және жасушалық қосалқы бөлімдердің қалыптасуына үлес қосады.

Өсуге үлес

Осмостық қысым градиенттерінен туындаған цитоплазмалық ағымдар саңырауқұлақ гифасының бойымен бойлық бағытта ағып, ұшына жетіп өсуді қамтамасыз етеді. Гифа ұшындағы жоғары қысым өсу жылдамдығымен байланысты екені көрсетілді. Ұзын гифаларда олардың ұзындығы бойынша қысымның айырмашылығы жоғары болады, бұл цитоплазмалық ағымның жылдамдығын және гифа ұшындағы қысымды арттырады. Дегенмен, айналымдар (водовороты) тек Neurospora crassa-да септумға дейін ғана пайда болады. Себебі, микротүтіктер септумдық тесікке енгенде, олар ағыс бағытына параллель орналасып, ағыс сипаттамаларына аз ғана үлес қосады. Ал септумдық тесіктен шыққанда, олар ағысқа перпендикуляр бағытталып, үдеуді баяулатып, айналымның қалыптасуын болдырмайды. Микротүтіктер мен миозин 2-ге тәуелсіз микрофиламенттер жасушаның ішінде торлы құрылымды қалыптастырады. Орталықтандырылмаған жасушалық локацияларда орналасқан ядролар, 25 микроннан аса қашықтыққа жасуша орталығына қарай жылжуға қабілетті. Бұл жылжуды торлы құрылым болғанда 6 микроннан артық ауытқусыз орындайды. Бұл микрофиламенттер желісі миозин Vb молекуласы арқылы органеллалармен байланысқан. Цитоплазмалық сұйықтық осы органеллалардың қозғалысымен иеленеді, бірақ цитоплазма қозғалысымен байланысты бағыттылық үлгісі байқалмайды. Шындығында, қозғалыс Браун қозғалысының сипаттамаларын көрсетеді. Осы себепті, мұны цитоплазмалық ағын деп атауға қатысты пікірталас бар. Дегенмен, органеллалардың бағытталған қозғалысы осы жағдайдың нәтижесі болып табылады. Цитоплазма жасушаны толтыратындықтан, геометриялық тұрғыдан шар тәрізді болып орналасады. Шардың радиусы артқан сайын, оның бетінің ауданы да артады. Сонымен қатар, кез келген бағыттағы қозғалыс бетінің ауданына пропорционалды. Сондықтан, жасушаны концентрлі шарлардың сериясы ретінде қарастырғанда, радиусы үлкен шарлар радиусы кішкентай шарларға қарағанда күштірек қозғалыс жасайтыны анық. Осылайша, орталыққа қарайғы қозғалыс орталықтан алысқа қарайғы қозғалыстан артық, және ядроны жасуша орталығына қарай итетін нәтижелі қозғалыс пайда болады. Яғни, цитоплазмалық бөлшектердің кездейсоқ қозғалысы жасуша орталығына қарай бағытталған күшті тудырады. Бұған қоса, цитоплазмадағы қозғалыстың күшеюі цитоплазмалық тұтқырлықты азайтады, бұл ядроның жасуша ішінде еркін қозғалуына мүмкіндік береді. Цитоплазмалық ағынның осы екі факторы жұмыртқа жасушасындағы ядроны орталыққа орналастырады.