Кіріспе

АҚШ, Калифорния штаты, Санта-Клара окруғындағы өзен.

Тарих

Гуадалупе өзеніне Хуан Баутиста де Анза экспедициясы 1776 жылдың 30 наурызында, экспедицияның бас қамқоршысы – Гуадалупе Әйелінің құрметіне Río de Nuestra Señora de Guadalupe деген ат берді. Нақтырақ айтқанда, Хуан Баутиста де Анза 1776 жылдың 30 наурызында Гуадалупе өзенінің жағасында, қазіргі Агнюс мемлекеттік ауруханасының (Санта-Клара округі, 2001) жанында орналасқан 97-ші экспедициялық лагерде тоқтады. Тарихи де Анза экспедициясы Санта-Клара округінің көп бөлігін зерттеді, Монтерейден Сан-Францискоға қарай батыс аймақтардан өтіп, Сан-Франциско шығанағының оңтүстік жағынан айналып, Шығыс шығанақтың бір бөлігін зерттегеннен кейін округтің шығыс бөлігі арқылы қайтып келді. 1777 жылы бастапқы Миссия Санта-Клара де Тамиен және Сан-Хосе де Гуадалупе қаласы Миссия өзенінің жағасында, Гуадалупе өзенімен қосылатын жерден бір мылтық атымындай (un tiro de escopeta) қашықтықта орналасты. Жазда масалардың көп болуы және қыста су тасқыны болғандықтан, екеуін де өзеннен көшіруге тура келді. Бүгінде Санта-Клара миссиясы бастапқы орналасқан жерінен 3 шақырым қашықтықта. Тарихи тұрғыдан алғанда, Гуадалупе өзені тіпті қысқа болды, ол солтүстікке қарай бірнеше шақырымда, қазіргі Уиллоу Глен деп аталатын үлкен қамыс батпағының төменгі жағынан бастау алды. Оның негізгі саласы 1860 жылғы карталарда Арройо Секо де Гуадалупе, ал 1876 жылғы Томпсон мен Вест карталарында Арройо Секо де Лос Капитанциллос деп белгіленген. 2005 жылдың 9 шілдесінде Сан-Хосе тұрғыны Роджер Кастильо Тримбл жолының көпірі маңындағы төменгі Гуадалупе өзенінде жас Колумбия мамонтының қазылған сүйектерін тапты. Роджер "Көсілме және Темірқанатты қалпына келтіру тобы" консервациялық ұйымын құрды және Гуадалупе–Койота ресурстарын сақтау округінің мүшесі болды. Плейстоцен мамонтын жергілікті тұрғындар "Лупе" деп атады, ал Лупеге қатысты қазбалар Сан-Хоседегі Балалар ашу музейінде көрсетілуде.

Гуадалупа су айдыны

Тарихи тұрғыдан алғанда, Гуадалупе өзені Гуадалупе сағасына құйып келген, қазіргі Альвисо сағасына құйылу орнынан батысқа қарай 1,6 шақырым (2 км) жерде. Гуадалупе өзенінен Альвисо портына желкенді қайықтармен жетуді жеңілдету үшін 1870 жылдарға дейін өзен тікелей Альвисо сағасына бағытталды. Альвисо саздығы, тарихи түрде Стимбоут саздығы деп те аталады, салыстырмалы түрде түзу болса, Гуадалупе саздығы батпақтар арқылы кеңінен иреліп жатты. Альвисо саздығы тарихи түрде жоғарыдағы өзендермен суға толмаған, тек кең тұзды батпақтарға су әкеліп, әкеткен. 1870 жылдары өзенді Альвисо саздығына бағыттау бірнеше саладан бөліп, Гуадалупе су жинау алабын кішірейтті. Сан-Томас-Аквино өзені (қазіргі) және оның Саратога саласы (бұрын Сан-Джон және Кэмпбелл өзендері деп аталған) және Калабазас өзені (тарихи), Альвисодан жоғары орналасқан Гуадалупе өзеніне құйып келген. Бұл салалар өзеннен ажыратылып, 1876 және 1890 жылдар аралығында тарихи карталар бойынша тікелей Гуадалупе саздығына бағытталды. Саратога саласында (Кэмпбелл саласында) болат балық және кохо лососінің мекендегені хабарланады. Өзеннің көп бөлігі 19 ғасырдың соңынан бастап 20 ғасырға дейін түзетілді және нығайтылды, бірінші фермерлер, содан кейін Санта-Клара аңғарының су басқармасы (SCVWD) және оның ізашар ұйымдары арқылы. Қазір олар жаз айларында құрғап, төменгі бөліктері үнемі күтімді қажет ететін шұңқырларға айналды. Миссия өзенінде бұрын троту және лосось болған, бірақ бүгінде ол құбырға көмілген. Тарихи су жинау алабын Томпсон мен Уэсттің 1876 жылғы карталарында көруге болады. Гуадалупе өзенінің су жинау алабы бүгінде 443 шаршы километр (171 шаршы миль) аумақты сумен қамтамасыз етеді. Гуадалупе және Лос-Аламитос өзендерінің қосылған жерінен бастап, негізгі арнаға үш қосалқы өзен қосылады: Росс, Каноас және Лос-Гатос өзендері. SCVWD өзендегі су ағынын (жеткізілуін) басқарады және су тасқынын болдырмауға көмектеседі, сондай-ақ жақында су жинау алабын басқаруды насихаттауды бастады. Су жинау алабында алты ірі суқойма бар: Калеро өзеніндегі Калеро суқоймасы, Гуадалупе өзеніндегі Гуадалупе суқоймасы, Аламитос өзеніндегі Алмаден суқоймасы, Васона суқоймасы, Лексингтон суқоймасы және Лос-Гатос өзеніндегі Элсман көлі.

Өзен сағасын қалпына келтіру

Сан-Хосе/Альвизо жағалауының болашағына арналған тоғыз жылдық зерттеулер мен құлшынысты пікір-таластарды аяқтаған Санта-Клара аңғарының су шаруашылығы ауданы 2009 жылдың қараша айында 6 миллион долларлық жобаны мақұлдады. Бұл жоба Альвизодағы Гуадалупе өзенінен қамыс, құрақ және қалың шөгінділерді тазалауға бағытталған. 1930 жылдары тұзды буландыру тоғандарының салынуы өзеннің бағытын өзгертіп, толқын әрекетін тоқтатты. Кейін, 1960 жылдары, Альвизо Сан-Хосе қаласына қосылғанда, Армия инженерлік корпусы мен су шаруашылығы ауданы өзенді түзулеу арқылы су тасқынының қауіпсіздігін арттырды, бұл Альвизо сазды тоғанында шөгінділердің көбеюіне әкелді. Ағымдағы жоба бұрынғы Cargill тұзды тоғанын (A8 деп аталады) ашып, Батыс жағалаудағы ең ірі табиғи сулы-батпақты жерлерді қалпына келтіру жобасы саналатын Оңтүстік шығанақтың тұзды тоғандарын қалпына келтіру жобасының бастауын береді. Жоба толыққаннан кейін, өнеркәсіптік тұзды тоғандардың кең аумағы табиғи сулы-батпақты жерлерге айналдырылады. A8 тоғаны ең бірінші жұмыстар жүргізілетін орын болады.

Тұрғылықты ортасы мен жануарлар дүниесі

1781-1834 жылдар аралығындағы Санта-Клара миссиясынан қазба жұмыстары кезінде табылған сальмонд тұқымдас балықтардың ДНК-сын зерттеуде, талдаған 58 омыртқаның үшеуі Чинук-сальмонының (Oncorhynchus tshawytscha) ДНК-сын көрсетсе, қалған 55-і стальбалық бұршақ (Oncorhynchus mykiss) екені анықталды. Сол зерттеуде Санта-Клара миссиясынан 53 теңіз түрі де табылды. Чинук-сальмоны тарихи тұрғыдан Сакраменто өзенінде көптеп кездесіп, Сан-Франциско шығанағы арқылы теңізке қарай жылжыған, бірақ Сан-Франциско шығанағынан оңтүстікке сирек өтіп, Гуадалупа өзенінің су алабында немесе Санта-Клара округінің басқа өзендерінде 1980 жылдарға дейін тіркелмеген. Санта-Клара округінің таңдалған өзендерінде бұрын тіркелген стальбалық бұршақ және Чинук-сальмонының жылжымасы қазіргі Гуадалупа өзенінің су алабында жағдайлар қолайлы болғанда жүзеге асырылады. Екі генетикалық талдау Гвадалупа өзеніндегі Чинук-сальмонының Орталық Аңғардың күзгі түрімен тығыз байланысты екенін, Федер өзеніндегі шаруашылықпен генетикалық жақындығын және жағалау Чинугынан генетикалық айырмашылығын көрсетті. Чинук-сальмоны көршілес және тіпті алыс өзендер мен салаларды жақсы мекендей алады, бұл жақында Напа өзеніндегі Кламат өзенінен келген жас Чинук-сальмонының табылуымен расталды, ал шаруашылық балықтары табиғи түрде өршіген балықтарға қарағанда жиірек адасып кетеді. 2012 жылы Санта-Клара аңғарының мекендеу жоспары Гуадалупе өзенінде және оның салаларында, сондай-ақ Койота сағасында Чинук-сальмонының қазіргі уақытта шағылысатынын хабарлады. Чинук-сальмоны қыстың басында шағылысып, жас балықтары алғашқы көктемде мұхитқа көше алатындықтан, жазда суы қатты жылы немесе сапасы нашарлаған жерлерді де пайдалана алады. Лос-Гатос өзенінің саласында Калифорния алтын бобрының (Castor canadensis subauratus) популяциясы Елсман көлі мен Лексингтон су қоймасы арасында қайта қалпына келтірілді. Бобрлар 1997 жылға дейін Лексингтон су қоймасына құятын Лос-Гатос өзенінің бөлігіне қайта енгізілді, ал жақында жергілікті тау арыстаны үшін "дәмді тамақ" болған бобр тіркелді. Грег Керекестің видео деректі фильмінде 2013 жылдың сәуір айында Сан-Хосе қаласының орталығындағы Гуадалупе өзенінің негізгі арнасында бобрлар тіркелді. Бұл Санта-Клара аңғарында тіркелген алғашқы бобр, себебі зоолог Джеймс Грэм Купер 1855 жылдың 31 желтоқсанында Смитсонов институты үшін Санта-Кларада оны ұстаған. Аймақтағы бобрдың тарихи дәлеліне капитан Джон Саттердің 1840 жылы үндістердің Сан-Хосе миссиясына 1500 бобр терісін "қимбат емес бағаға" сатқаны туралы жазған жазбалары кіреді. 1840 жылы Альвизо портынан Сан-Францискоға бобр терісі, мал терісі және май жіберілді. Сонымен қатар, 1828 жылы тері аулаушы Мишель Ла Фрамбуаз Бонавентура өзенінен Сан-Францискоға, содан кейін Сан-Хосе, Сан-Франциско Солано және Сан-Рафаэль Арканджель миссияларына сапар шекті. Ла Фрамбуаз "Сан-Франциско шығанағында бобр көп" және ол "миссиялар маңында ең жақсы аң аулаған" деді. Алтын бобрлар, көрінеу, Калифорниядағы тері аңшылықтары аяқталғаннан кейін Бей аймағындағы аң аулаушылар тарапынан жойылған. Каспийлік шағалалар (Hydroprogne caspia), Солтүстік Американың ең ірі шағаласы, әр көктемде Колумбиядан алыс жерлерден ұя салу үшін шығанаққа оралады. АҚШ Геологиялық қызметінің ғалымдарының мәліметінше, Оңтүстік шығанақтағы Каспий шағалаларының саны азайып барады, сонымен қатар олардың жұмыртқаларында сынаптың жоғары деңгейі анықталды. Шығанақтағы жануарлардағы сынаптың ең жоғары деңгейі Гуадалупе өзенінің сағасындағы Каргилл тұзды көлдерінің жанында ұя салатын Каспий және Форстер (Sterna forsteri) шағалаларының жұмыртқаларында табылды. АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі жүргізген зерттеуде Гвадалупа су алабындағы қара бақсының (Nycticorax nycticorax) ұяларынан алынған жұмыртқалардың үштен екісінде басқа құстардың ұрықтарын өлтіретін деңгейден жоғары сынап табылды.

Су тасқыны

Өзен кейде Сан-Хосе қаласының орталығында, оңтүстігінде, сондай-ақ Альвизода суға толады. 1995 және 1997 жылдары су тасқыны президент Клинтонды ұлттық апат аймағы деп жариялауға мәжбүр етті. 1995 жылдың наурыз айында Сан-Хосе Арена маңындағы өзеннің су басуы Сан-Хосе Акулаларының ойынының тоқтауына себеп болды, бұл Ұлттық хоккей лигасы тарихындағы жалғыз жаңбыр салдарынан болған тоқтау болды. Бұл су тасқыны, Гуадалупе өзеніндегі көптеген су тасқындары сияқты, жеткіліксіз өлшемдегі көпірлерден туындады, осы жағдайда Джулиан көшесіндегі көпірден. Екінші дүниежүзілік соғыстан бері өзен 15 рет суға толып кеткен. Осы су тасқындарына жауап ретінде Санта-Клара аңғарының су ауданы (SCVWD) Гвадалупе өзені бойында су тасқынынан қорғау жобаларын бастады, осы арқылы өзенге жақын орналасқан тұрғын және коммерциялық аймақтар 100 жылдық су тасқынынан қорғалады. 2008 жылдың соңында Төменгі Гвадалупе өзеніндегі 100 жылдық су тасқынын бақылауға арналған су тасқынына қарсы жобаның маңызды бөлігі аяқталды. Гуадалупе өзеніндегі ең ірі су тасқыны 1955 жылы болды және ол Гвадалупе өзенінің су басуымен байланысты "Рождество аптасының су тасқыны" деген аңызға айналды.

Құрғақшылық

Калифорнияда төрт жылдық қатал құрғақшылықтан кейін, 2015 жылдың шілдесінде Сан-Хосе қаласының 8 мильге созылған бөлігінде өзен толық құрғап қалды. Бұл өзен сағасына су жеткізуді қамтамасыз ету үшін қажетті судың жоғарыдағы суқоймаларда жеткіліксіз сақталуына байланысты болды, осылайша қысқы жаңбырлар ораларша ағын сақталды.

Сынаппен ластану

Гуадалупе су алабы Калифорния алтын асыру кезінде өте қарқынды қызмет болған аймақ еді, Санта-Клара округіндегі сынап кеніштері алтынды тазарту процесін қамтамасыз етті. Осылайша, сынаптың зияны және оның айналасындағы адамдар мен жануарларға тигізетін әсері бұл аймақ үшін маңызды мәселе болып табылады. Сынап алтынды тартып алуға тиімді болғандықтан, алтын асыру кезінде кеншілер алтынды біріктіру үшін шлюздерін сынаппен жабатын. 1850-1920 жылдар аралығында жағалау бойындағы сарқындылар мен өзендер жүйесінде шамамен 6500 тонна сынап жоғалған, және қазіргі уақытта бұл сынап осы зардап шеккен салалардың жергілікті өзендерінде, жануарлар дүниесінде және өзен төсектерінде табылуда. Сынаптың мөлшері үлкен дауылдар кезінде белсенділеніп, таралады. 2017 жылғы қаңтардағы үлкен жаңбыр кезінде сынап мөлшерін бағалау нәтижелері 2002 жылы болған ұқсас дауыл кезінде алынған деректермен сәйкес келді. Сынаппен ластанған балықты жейтін тағам тізбегінің жоғарғы буынындағы жануарлар ең осал, оларға жыртқыш балықтар, құстар, сүтқоректілер және биомагнификация процесіне байланысты балық жейтін адамдар жатады.

Демалыс

Гуадалупе өзені жолы өзен жағасының 18 шақырымын (11 миль) бойлай созылады.