Кіріспе

1979–1990 жылдарғы Сомозаға қарсы революция және Сандинистер билігі

19 шілде 1961 – 17 шілде 1979 (бірінші кезең: FSLN көтерілісі)
17 шілде 1979 – 25 сәуір 1990 (екінші кезең: Контрас соғысы)
| орналасқан жері = Никарагуа
| координаттары =
| карта түрі =
| ендігі =
| бойлық =
| карта мөлшері =
| карта суреті =
| аумағы =
| нәтижесі = 1979 жылы FSLN әскери жеңісі
1979 жылы Сомоза үкіметінің құлатылуы
Контрастың көтерілісі
Даниель Ортега басқаратын FSLN хунтасының 1981 жылы Никарагуада билікті басып алуы
1984 жылы FSLN сайлауда жеңіске жетті
1990 жылы Ұлттық оппозиция одағының сайлауда жеңіске жеткені
| жауынгер1 = Сомоза режимі (1961–1979)
Ұлттық гвардия

Контрас (1979–1990)
FDN
UDN
15 қыркүйек легионы
ARDE
MILPAS (1979 жылдан кейін)
KISAN/YATAMA
RN
| қолдау көрсеткендер =
(1982–1986)
(1981–1987)
(1973–1990) (1976–1983)
| бас қолбасшы1 =
| бас қолбасшы2 =
| қаза болғандар = 1978–79: барлығы 10 000 адам қаза болды
1981–89: барлығы 10 000–43 000 адам қаза болды; ең толық мәліметтер бойынша 30 000 адам қаза болды. және Контрас соғысы, ол 1981 жылдан 1990 жылға дейін Никарагуаның FSLN басқаратын үкіметі мен АҚШ қолдауымен Контрас арасында жүргізілді. Бұл революция Никарагуа тарихындағы маңызды кезең болды және елді суық соғыстың маңызды прокси-соғыстарының бірі ретінде көрсетті, бұл көптеген халықаралық назарды аударды. 1978–79 жылдары Сомозаның диктаторлық режимін құлату қиын болды, ал 1980-ші жылдардағы Контрас соғысы ондаған мың никарагуалықтардың өмірін қиды және қызу халықаралық пікірталас тудырды. Саяси тұрақсыздық, нашарлаған экономика және үкіметтің ықпалының төмендеуі салдарынан 1980-ші жылдары FSLN (саяси партиялардың солшыл коалициясы) және Контрас (контрреволюциялық топтардың оңшыл коалициясы) суық соғыстың супердержаваларынан (тиісінше, Кеңес Одағы мен АҚШ) үлкен көлемде көмек алды. 1988 жылы Сапоа келісімдерімен бейбіт процесі басталды және 1989 жылы Тела келісіміне қол қойылғаннан кейін және FSLN мен Контрас армиясының демобилизациясынан кейін Контрас соғысы аяқталды. 1990 жылы өткен екінші сайлауда Сандинистерге қарсы партиялар көпшілік дауыс алды және FSLN билікті тапсырды.

Өмірбаян

Никарагуаның 1912 жылы Банана соғыстары кезінде АҚШ басып алуынан кейін, билікке Сомоза отбасының саяси династиясы келді және 1937 жылдан Никарагуа революциясы кезінде 1979 жылы құлатылғанға дейін Никарагуаны басқарды. Сомоза әулеті Анастасио Сомоса Гарсиядан, оның үлкен ұлы Луис Сомоса Дебайльден және соңында Анастасио Сомоса Дебайльден тұрды. Сомоза отбасының билік құру дәуірі экономикалық дамумен, бірақ өсіп келе жатқан теңсіздік пен саяси жемқорлықпен, үкіметке және оның әскеріне АҚШ-тың күшті қолдауымен, сондай-ақ АҚШ-та орналасқан көпұлттық корпорацияларға тәуелділікпен сипатталды.

ФСЛН-нің өрлеуі

1961 жылы Карлос Фонсека Амадор, Сильвио Майорга және Томас Борге Мартинес Манагуадағы Никарагуа Ұлттық Автономиялық Университетінде (UNAN) басқа студент-белсенділермен бірге FSLN (Сандинисттік Ұлттық Азаттық Фронты) құрды. ФСЛН-ның негізін қалаушы мүшелері үшін бұл саяси белсенділіктегі алғашқы тәжірибелері болған жоқ. Ұйымның бірінші Бас хатшысы Амадор, Сомоза режимін "көптеп сынаған" Segovia газетін басқалармен бірге шығарды. 1960-шы жылдары шамамен 20 мүшеден тұратын ұйым, студенттердің көмегімен Никарагуа қоғамындағы шаруалар мен Сомозаға қарсы күштерден, сондай-ақ коммунистік Куба үкіметінен, Омар Торрихостың социалистік Панама үкіметінен және Карлос Андрес Перестің социал-демократиялық Венесуэла үкіметінен қолдау алды. 1970-ші жылдары студенттер, шаруалар, кәсіпкерлер, шіркеулер және марксистердің шағын тобы ұзақ жылдар бойы билікте болған диктатор Анастасио Сомоса Дебайль режиміне қарсы әскери операция жүргізуге жеткілікті күш жинады. ФСЛН Фидель Кастро мен Че Гевараның науқандарынан шабыт алып, дербес партизандық тактикаға ден қойды. Никарагуаның солтүстік жағалауына енген Рио-Коко/Бокай Райти операциясы көбінесе сәтсіз аяқталды: «Партизандар Ұлттық гвардияға тап болғанда, ауыр шығынмен кері шегінуге мәжбүр болды». Келесі операциялардың бірі Матагальпа қаласының жанындағы қақтығыс болды, оның кесірінен Майорга қаза тапты, бұл Фонсеканы «ұзақ ойлауға, өзін-өзі сынауға және идеологиялық пікірталасқа» итермеледі. Осы кезеңде ФСЛН шабуылдарын азайтып, ұйымды нығайтуға күш салды. Фонсека 1976 жылдың қараша айында шайқаста қаза тапты. Оның қазасынан кейін ФСЛН үш топқа бөлінді, олар жеке-жеке күресті: Маоистік идеяларды ұстанған Tendencia GPP (Guerra Popular Prolongada) (ағылш. Ұзаққа созылған халық соғысы); Марксистік-лениндік идеяларды ұстанған Tendencia Proletaria (ағылш. Пролетариат); және саяси солшыл ұлтшылдықты, либералды оппозициямен келісімді және азаттық теологиясын қолдаған Tendencia Tercerista (ағылш. Үшінші топ).

Сомоза режимін құлату

1970 жылдары FSLN ұрлау науқанын бастады, бұл Никарагуа БАҚ-ында топтың жалпыға танылуына және Сомоза режиміне қарсы күш ретінде бекітілуіне әкелді. 1978 жылдың 10 қаңтарында Карденал Сомоза режиміне қатысы бар деген күдікпен өлтірілді, содан кейін ел астанасы Манагуада тәртіпсіздіктер басталды, олардың нысаны Сомоза режимі болды. Тәртіпсіздіктерден кейін 23-24 қаңтарда жалпы ереуіл жарияланды, ол Сомоза режимінің тоқтатылуын талап етті. АҚШ Елшілігіндегі АҚШ Мемлекеттік департаментінің қызметкерлерінің мәліметінше, ереуіл Манагуа қаласында ғана емес, сонымен қатар Леон, Гранада, Чинандега және Матагальпа провинциялық астаналарындағы бизнестің шамамен 80 пайызын тоқтатуға қол жеткізді.

Мәдени революция

Никарагуа революциясы көптеген мәдени жетістіктер мен дамуларды әкелді. Күмәндісіз, ең маңыздысы – Никарагуаның сауаттылық науқанын (Cruzada Nacional de Alfabetización) жоспарлау және іске асыру болды. Сауаттылық науқанына орта мектеп оқушылары, университет студенттері және мұғалімдер ерікті оқытушылар ретінде қатысты. Бес айдың ішінде жалпы сауатсыздық деңгейі 50,3%-дан 12,9%-ға дейін төмендеді. Нәтижесінде, 1980 жылдың қыркүйегінде ЮНЕСКО Никарагуаға табысты сауаттылық науқаны үшін «Надежда К. Крупская» сыйлығын табыс етті. Бұдан кейін 1982, 1986, 1987, 1995 және 2000 жылдардағы сауаттылық науқандары да ЮНЕСКО-ның марапатына ие болды. Революция сол кезде Латын Америкасындағы үш министрліктен бірі болған Мәдениет министрлігін құрды, сондай-ақ «Editorial Nueva Nicaragua» деген жаңа баспа брендін құрып, оның негізінде никарагуалықтардың көбінесе көрмеген негізгі кітаптардың арзан басылымдарын шығара бастады. Бұған қоса, Сандинизмді зерттеу институты (Instituto de Estudios del Sandinismo) құрылды, онда Аугусто С. Сандиноның барлық еңбектері мен жазбалары, сондай-ақ Карлос Фонсека, Рикардо Моралес Авилес және т.б. сияқты FSLN идеологиясын бекіткендердің еңбектері жарияланды. Сандинисттердің маңызды ірі бағдарламалары сауаттылық, денсаулық сақтау, білім беру, балаларға күтім, кәсіподақтар және жер реформасы саласындағы жетістіктері үшін халықаралық деңгейде мойынға алынды.

Адам құқықтары туралы даулар

Heritage Foundation, Рейган әкімшілігімен тығыз байланысы бар консервативті американдық сараптамалық орталық, Сандинист үкіметін көптеген адам құқықтарын бұзуда, оның ішінде баспасөзді цензуралау және елдің мискито және еврей халқына қарсы репрессия жасауда айыптады. Ол үкіметті тәуелсіз газет La Prensa-ны цензуралағанын мәлімдеді. Бірақ 1980-жылдары Манагуада тұрған француз журналисі Виктор Дедай La Prensa көбінесе еркін сатылғанын және радиостанциялардың көпшілігі Сандинистерге қарсы болғанын айтты. Heritage Foundation сондай-ақ Сандинистер "көршіңді бақыла" жүйесін енгізгенін мәлімдеді, бұл жүйе азаматтарды контрреволюциялық деп саналатын кез келген қызмет туралы хабарлауға шақырып, хабарлағандар қауіпсіздік қызметкерлерінен қысым көріп, мүліктері жойылды. Los Angeles Times газеті былай деп хабарлады: "Мискитолар 1982 жылы Сандинистерге қарсы белсенді түрде қарсылық көрсетуді бастады, себебі билік оннан астам үндістерді өлтірді, ауылдарды өртеді, жастарды күштеп әскерге шақырып, басқаларын көшіруге тырысты. Мыңдаған мискитолар Коко өзенінен Гондурасқа өтіп, олардың көпшілігі Никарагуа үкіметіне қарсы күресу үшін АҚШ-тан қару алды". Біріккен Ұлттар Ұйымы, Америка Мемлекеттері Ұйымы және Pax Christi Foundation-ның антисемитизм туралы айыптауларын жоққа шығарды. Олардың сөзіне қарағанда, Никарагуаның жеке еврейлердің мүлкі Сомоза режимімен байланыстары болғандықтан тәркіленді, бірақ олар еврей болғандықтан емес. Олар Сандинистер қатарында еврей тегінен шыққан көрнекті лауазым иелерінің бар екенін атап өтті. Бұл ұйымдарға қарағанда, Anti-Defamation League Рейган әкімшілігінің Сандинистердің антисемитизмі туралы айыптауларын қолдады. Олар 1978 жылы Сандинист жасақтары өртке салған және 1979 жылы Сандинист үкіметі тәркілеген синагоганы қайтару үшін Никарагуадан шеттетілген еврейлермен тығыз жұмыс істеді. Amnesty International да Сандинист үкіметінің көптеген адам құқықтарын бұзғанын мәлімдеді. Олардың мәлімдемесіне сәйкес, тұтқындалғаннан кейін азаматтар "жоғалып кетті", "азаматтық және саяси құқықтар" тоқтатылды, тұтқындарға заңды сот процесінен бас тартылды, тұтқындарды азаптау және "үкімет күштері контраларды қолдады деген күдікпен өлтіргені туралы хабарлар" болды. Сандинистер жаппай өлім-жұлым жасады деген айыптаулар да болды. Адам құқықтары жөніндегі Америкааралық комиссия Сандинист күштері жасаған құқық бұзушылықтарын, соның ішінде 1981 жылдың желтоқсанында 35-40 мискитоны өлтіргенін және 1984 жылдың қарашасында 75 адамды өлтіргенін тергеді.

Контра соғысы

Картер әкімшілігі 1979 және 1980 жылдары ФСЛН-мен жұмыс істеуге тырысқанмен, оңшыл Рейган әкімшілігі Латын Америкасымен қарым-қатынаста күшті антикоммунистік стратегияны қолдады және Сандинистер режимін экономикалық және саяси тұрғыдан оқшаулауға ұмтылды. 1980–1981 жылдары Никарагуа мен Гондурас шекарасында Сандинистерге қарсы «Контрас» деп аталатын күштер құрыла бастады. Бастапқы «Контрастардың» көпшілігі Сомоза режимінің Ұлттық гвардиясының бұрынғы мүшелері болды, және олардың көптегені әлі де Гондураста эмиграцияда тұрып жатқан Сомозаға адал болды. 1981 жылдың 6 тамызында ол 7-нөмірлі Ұлттық қауіпсіздік жөніндегі директиваны бекітті, ол аймаққа қару-жарақ өндіруге және жеткізуге рұқсат берді, бірақ оларды қолдануға рұқсат бермеді. 1981 жылдың 17 қарашасында президент Рейган Сандинистерге қарсы күштерге жасырын қолдау көрсетуге рұқсат беретін 17-Ұлттық қауіпсіздік директивасына қол қойды. 1982 жылға қарай «Контрас» күштері Никарагуа үкіметінің мүшелерін өлтіруге кірісті, ал 1983 жылы «Контрастар» кең ауқымды шабуылға шықты, ал ЦРУ оларға Никарагуа порттарына шетелдік қару-жарақтардың келуін болдырмау үшін миналар орнатуға көмектесті. 1987 жылғы Иран-«Контрас» ісі Рейган әкімшілігін қайтадан «Контрастарға» жасырын қолдау көрсету ортасына қойды.

1984 жылғы жалпы сайлау

1984 жылғы Никарагуадағы жалпы сайлау 4 қарашада өтті. Шілде айында тіркелген 1 551 597 азаматтың 1 170 142-сі (75,4%) дауыс берді. Жарамсыз дауыстардың үлесі жалпы дауыс санының 6% құрады. Халықаралық байқаушылар сайлауды еркін және әділ деп жариялады, Рейган әкімшілігі оны "Совет үлгісіндегі жалғандық" деп айыптағанына қарамастан. Президенттікке берілген жарамды дауыстардың ұлттық орташа көрсеткіштері:

Даниэль Ортега, Сандинист Ұлттық Азаттық Фронты (FSLN) – 67,0%
Клементе Гвидо, Демократиялық консервативтік партия (PCD) – 14,0%
Вирджилио Годой, Тәуелсіз либералдық партия (PLI) – 9,6%
Маурисио Диас, Халықтық әлеуметтік христиан партиясы (PPSC) – 5,6%
Аллан Замбрана, Никарагуа коммунистік партиясы (PCdeN) – 1,5%
Доминго Санчес Санчо, Никарагуа социалистік партиясы (PSN) – 1,3%
Исидро Телез, Марксистік-лениндік Халықтық әрекет қозғалысы (MAP ML) – 1,0%

Эскипула бейбіт келісім

Эскипулас бейбіт келісімдері – 1980 жылдардың ортасында Орталық Американы көп жылдар бойы, ал кейбір жағдайларда (әсіресе Гватемалада) ондаған жылдар бойы мазалаған әскери қақтығыстарды реттеуге бағытталған бастама. Ол 1983-1985 жылдар аралығында Контадора тобы салған негізге құрылды. Келісім алғашқы кездесулер өткен Гватемаладағы Эскипулас қаласының атымен аталды. АҚШ Конгресіндегі лоббилік күш-жігерге Капитолий төбесіндегі жетекші лоббистердің бірі Уильям Ч. Чейзи көмектесті. 1986 жылдың мамыр айында Орталық Американың бес президенті қатысқан «Эскипулас I» саммиті өтті. 1987 жылдың 15 ақпанында Коста-Рика президенті Оскар Ариас осы кездесуден туындаған Бейбітшілік жоспарын ұсынды. 1986 және 1987 жылдары Эскипулас процесі құрылды, онда Орталық Америка мемлекет басшылары экономикалық ынтымақтастық және бейбітшілік жолмен дауларды шешудің аясын келісті. Осыдан «Эскипулас II» келісімі туды, және оған бес президент 1987 жылдың 7 тамызында Гватемала қаласында қол қойды. «Эскипулас II» ұлттық келісімді нығайту, жаушылықты тоқтату, демократияландыру, еркін сайлаулар өткізу, ресми емес әскерлерге барлық көмекті тоқтату, қару-жарақ бақылау бойынша келіссөздер жүргізу және бежендерге көмек көрсету мақсатындағы бірқатар шараларды анықтады. Бұл келісім халықаралық тексеру рәсімдеріне негіз салды және іске асыру кестесін ұсынды. 1988 жылдың 23 наурызындағы Сапоа келісімдері Никарагуадағы бейбітшілік процесінің басталуын білдірді. Келісімдердің аты Коста-Рика шекарасына жақын орналасқан Никарагуа қаласы – Сапоадан алынған. 1988 жылы сандинизм экономикалық тұрғыдан шегіне жетті, себебі «Қышқы соғыс» (1985-1991) аяқталуға жақын болды, ал Кеңес Одағы тоқырау дәуірінің шыңына жетіп, сандинистерге берілетін қолдауды шектеді. Бұл өз кезегінде сандинист үкіметінің қақтығысты өздеріне тиімді аяқтау мүмкіндіктерін азайтты және оларды бейбітшілік келісімдеріне баруға мәжбүр етті. Келісімдерді сол кезде Америка мемлекеттері ұйымының бас хатшысы, кейін Манагуа архиепископы Жоао Клементе Баэна Соарес және Мигель Обандо и Браво жүзеге асырды. Никарагуадағы қақтығыс Кеңес Одағы мен АҚШ арасындағы ықпалдасқан соғыс болғандықтан, бейбітшілік процесін басқару сол кездегі кеңестік елші Вайно Велхастың делдалдық еңбегіне де сүйенді, себебі АҚШ 1987 жылдың 1 шілдесінен 1988 жылдың 4 мамырына дейін Никарагуаға елші тағайындамады және АҚШ-Кеңес Одағы арасындағы жаңа келісімдерге байланысты болды.

Негізгі дереккөздер

Кэтрин Хойт, 1979 жылғы соңғы шабуыл туралы естеліктер, Nicanet, 2009 жылдың қараша айында алынды. Бұл Матагальпадан алынған бірінші қол дерек, сонымен қатар жалпы жағдай туралы да ақпарат бар. Матагальпаға келген ауқымды зиянды көрсететін фотосурет бар. Жаңалықтар мен ақпарат. Сальвадор Марти Пуиг "Никарагуа. Шырмалған революция", Catarata кітаптары: Мадрид. Олег Игнатьев, "Тискапа дауылдары", Боровик және Игнатьев, "Диктатураның азабы". Progress Publishers, 1979 ж.; ағылшын тіліне аударма, 1980 ж.