Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1983 жылдан 1989 жылға дейін Панаманың әскери диктаторы Нориега 1960 жылдардың аяғында Фелисидад Сиейроға үйленді, және олардың үш қызы болды: Лорена, Сандра және Тайс. Сиейро бұрын мектеп мұғалімі болса, Нориега Ұлттық гвардияның қатарында қызмет еткен. Оның баск тілінде сөйлейтін отбасы бұл некеге қарсы болғандығы хабарланды. Нориега әйеліне көп рет қиянат жасады, ол бір кезде ажырасуды қалаған, бірақ кейіннен шешімін өзгертті.
Military dictator of Panama from 1983 to 1989
Noriega married Felicidad Sieiro in the late 1960s, and the couple had three daughters: Lorena; Sandra; and Thays. Sieiro had been a school teacher, and Noriega a member of the National Guard. Her family, of Basque heritage, was reported to have been unhappy with the marriage. Noriega was repeatedly unfaithful to his wife, who at one point expressed a desire for a divorce, though she changed her mind later.
Ұлттық ұланның мансабы
1962 жылы инженер мамандығы бойынша Чоррильос институтын бітірді. Ол Панамаға оралып, Панама Ұлттық гвардиясына қосылды. 1962 жылдың қыркүйегінде Колонға екінші лейтенант болып тағайындалды. Колон қаласындағы оның бастығы – Ұлттық гвардияның майоры Омар Торрихос. Торрихос Нориеганың қамқоршысы және кеңесшісі болды. 1962 жылы Торрихос Нориегаға құқықтық мәселелерден құтылуға көмектесті, себебі бір әйел оны ұрып-соғу және зорлауда айыптаған. Біраз уақыттан соң Нориеганың ішімдікке құмарлығы мен зорлық-зомбылығы Торрихосты бір айға казармасына қамауға мәжбүр етті. Нориеганың қиындықтарына қарамастан, Торрихос олардың қарым-қатынасын сақтап, олардың әрқашан бірге қызмет етуін қамтамасыз етті; сондай-ақ ол Диас Эррераны да сол бөлімге әкелді. Диас Эррера мен Нориега Торрихостың назарына бөлену үшін достық бәсекелес болды. 1964 жылы Нориега Чирики провинциясына жіберілді, онда Торрихос пен Диас Эррера орналасқан. Сол кезде осы провинцияның тумасы Арнульфо Ариас 1968 жылғы Панама президенттік сайлауына қатысуға дайындалып жатқан. Ариас Панаменист қозғалысын білдіретін Ұлттық революциялық партияның мүшесі болды. Қазіргі президент Роберто Киари Либералдық партияға жатты, ол Торрихосқа Ариастың партия мүшелерін мазақтауға және оның сайлау науқанын әлсіретуге бұйрық берді. Торрихос бұл тапсырманы Нориегаға жүктеді, оның адамдары бірнеше адамды қамауға алды. Бірнеше тұтқын азапталғанын, ал басқалары түрмеде зорланғанын айтты. Ариастың жақтастарына жасалған зорлық-зомбылық халықтың наразылығын тудырды, нәтижесінде Нориега АҚШ құпия қызметіне жеткен мәліметтер бойынша он күнге жұмыстан шеттетілді. 1966 жылы Нориега тағы да зорлық-зомбылық оқиғасына қатысты, 13 жасар қызды зорлап, оның бауырларын ұрып-соқты. Осыдан кейін Торрихос Нориеганы алысқа жіберді. 1966 жылы екінші лейтенант болған Нориега Америка мектебінде көптеген айлар бойы курстарда оқыды. Мектеп Панама каналы аймағындағы АҚШ армиясының Форт Гулик қаласында орналасқан. Журналист Джон Дингестің айтуынша, Торрихос Нориеганы мектепке оны "түзетуге" және Торрихостың үміттерін орындауға көмектесу үшін жіберген. Сабақтарында нашар нәтиже көрсеткеніне қарамастан, ол 1966 жылы бірінші лейтенант шеніне көтерілді, ал Торрихос оған Ұлттық гвардияның "Солтүстік аймағында" барлау офицері болып жұмыс тапты. Біраз уақыттан соң ол тағы да білім алу үшін Америка мектебіне оралды. Мектепте Нориега жаяу әскер операциялары, қарсы барлау, барлау және джунглидегі соғыс туралы курстарға қатысты. Сонымен қатар ол Солтүстік Каролинадағы Форт-Брэггте психологиялық операциялар курсын оқыды. Нориеганың жұмысы "Юнайтед Фрут Компани" жұмысшыларының арасында құрылған кәсіподақтарға еніп, оларды таратуды талап етті, және ол бұл жұмыста өте шебер болды. Оның жаңа бастығы Борис Мартинес коммунизмге қарсы болды және Нориегаға қатаң тәртіпті сақтауды талап етті. Хабарларға сәйкес, ол осы кезеңде АҚШ-қа плантация жұмысшыларының қызметі туралы ақпарат беруді жалғастырды. 1967 жылы АҚШ президенті Линдон Б. Джонсон әкімшілігі Нориего Панама әскери қызметіндегі "көтеріліп келе жатқан жұлдыз" болғандықтан, ол құнды актив бола алады деген қорытындыға келді. 1969 жылдың ақпан айында Торрихостың адамдары Мартинесті тұтқынға алып, Майамиге жер аударып, елге Торрихосқа билік берді. 1969 жылдың соңында Торрихос Мексикаға демалысқа кетті. Оның болмағанда төңкеріс жасалды, онда Нориеганың адалдығы Торрихосқа билікті сақтап қалуға мүмкіндік берді, бұл Торрихостың беделін арттырды. Ресми қылмыстық тергеу басталған жоқ және айыптау актісі қойылған жоқ: Дингестің айтуынша, бұл ықтимал дипломатиялық салдарларға байланысты болды. Орталық барлау агенттігі (ЦРУ) оны 1971 жылы Панама барлау қызметінің басшысы лауазымында жалақысына қосты; бұрын АҚШ барлау қызметі оған жағдайлар бойынша жалақы төлеген. Картер әкімшілігі кезінде оған тұрақты төлемдер тоқтатылды, кейін қайта жаңғыртылды және Рональд Рейган әкімшілігі кезінде қайта тоқтатылды. ЦРУ оны Куба үкіметі туралы, кейін Никарагуадағы Сандинист үкіметі туралы ақпарат беруге дайын болғандықтан бағалады. ЦРУ бұл оқиға туралы Ұлттық қауіпсіздік агенттігіне де, АҚШ Әділет министрлігіне де хабарламады. Дингс ЦРУ-дан жылына 200 000 доллар жалақы алғаны туралы хабарларды растайтын ешкімді таба алмағанын айтты. Нориеганың сот процесінен бұрын және сот процесі кезінде Нориеганың бас адвокаты Фрэнк А. Рубино Нориега ЦРУ-дан 11 миллион доллар төлем алғанын мәлімдеді. 1991 жылдың қаңтарында федералды прокурорлар Нориеганың 1955 жылдан 1986 жылға дейінгі 31 жыл ішінде АҚШ армиясы мен ЦРУ-дан алған жалпы сомасы 322 000 доллар екенін көрсететін қаржылық есепті ұсынды. Херш АҚШ шенеуніктерінен Нориеганың заңсыз қызметінің нәтижесінде Еуропалық банктерде жеке қызыметін жинағанын, сондай-ақ Панамада екі үйі мен Францияда бір үйі бар екенін айтты.
Noriega graduated from Chorrillos in 1962 with a specialization in engineering. He returned to Panama and joined the Panama National Guard. Posted to Colón, he was commissioned as a second lieutenant in September 1962. His commanding officer in Colón was Omar Torrijos, then a major in the National Guard. Torrijos became a patron and mentor to Noriega. In a 1962 incident Torrijos helped Noriega avoid legal trouble after a prostitute accused Noriega of beating and raping her. Soon after, Noriega's drinking and violence obliged Torrijos to confine him to his quarters for a month. Despite Noriega's problems, Torrijos maintained their relationship, ensuring they were always in the same command; he also brought Díaz Herrera into the same unit. Díaz Herrera and Noriega became both friends and rivals for Torrijos's favor. In 1964 Noriega had been posted to the province of Chiriquí, where Torrijos and Díaz Herrera were stationed. At the time, Arnulfo Arias, a native of that province, was preparing to contest the 1968 Panamanian Presidential election. Arias was a member of the National Revolutionary Party that represented the Panameñista movement. The sitting president, Roberto Chiari, belonged to the Liberal Party, which ordered Torrijos to harass Arias's party members and weaken his election bid. Torrijos passed this task on to Noriega, whose men arrested a number of people. Several prisoners said that they had been tortured; others stated they had been raped in prison. The mistreatment of Arias's supporters sparked public outrage, and led to Noriega being suspended for ten days, an item of information that was picked up by the U. S. intelligence services. In 1966, Noriega was again involved in a violent incident, allegedly raping a 13 year old girl and beating her brother. After this, Torrijos transferred Noriega to a remote posting. As a second lieutenant in 1966, Noriega spent many months taking courses at the School of the Americas. The school was located at the United States Army's Fort Gulick in the Panama Canal Zone. Journalist John Dinges has suggested that Torrijos sent Noriega to the school to help him "shape up" and live up to Torrijos's expectations. Despite performing poorly in his classes, he was promoted to the rank of first lieutenant in 1966, and Torrijos found him a job as an intelligence officer in the "North Zone" of the National Guard. Shortly afterward, he returned to the School of the Americas for more training. At the school, Noriega participated in courses on infantry operations, counterintelligence, intelligence, and jungle warfare. He also took a course in psychological operations at Fort Bragg in North Carolina. Noriega's job required him to penetrate and disrupt the trade unions that had formed in the United Fruit Company's workforce, and he proved adept at this work. His new superior officer Boris Martínez was a fervent anti communist, and enforced strict discipline on Noriega. Reports have suggested that he continued to pass intelligence to the U. S. during this period, about the plantation workers' activities. In 1967 the administration of U. S. President Lyndon B. Johnson concluded that Noriega would be a valuable asset, as he was a "rising star" in the Panamanian military. In February 1969, Torrijos's men seized Martínez and exiled him to Miami giving Torrijos control of the country. At the end of 1969, Torrijos went to Mexico on holiday. A coup was launched in his absence, in which Noriega's loyalty allowed Torrijos to hang on to power, greatly enhancing Torrijos's image. No formal criminal investigations were begun, and no indictment was brought: according to Dinges, this was due to the potential diplomatic consequences. The Central Intelligence Agency (CIA) placed him on its payroll in 1971, while he held his position as head of Panamanian intelligence; he had previously been paid by U. S. intelligence services on a case by case basis. Regular payments to him were stopped under the Carter administration, before being resumed and later stopped again under the administration of Ronald Reagan. The CIA valued him as an asset because he was willing to provide information about the Cuban government and later about the Sandinista government in Nicaragua. The CIA did not report this incident to either the National Security Agency or the U. S. Justice Department. Dinges said that he could find no one willing to confirm persistent reports that he received a $200,000 per year stipend from the CIA. Prior to and during Noriega's trial, Noriega's lead attorney Frank A. Rubino claimed that Noriega had received $11 million in payments from the CIA. In January 1991, federal prosecutors filed a financial report indicating that Noriega had received a total of $322,000 from the United States Army and the CIA over a 31 year period from 1955 to 1986. Hersh reported unnamed U. S. officials as saying that Noriega had amassed a personal fortune in European banks as a result of his illegal activities, as well as owning two homes in Panama and one in France.
Спадафораның өлтірілуі және оның салдары
Уго Спадафора – дәрігер және саяси белсенді, ол алғаш рет Нориегамен олар екеуі Торрихос үкіметінің мүшелері болған кезде қарым-қатынасқа түскен. Торрихостың одақтасы болғанымен, ол мен Нориега ұзақ уақыт бойы жеке жау болды. Оппозиция мүшесі болмаса да, 1981 жылы Гватемаладан Панамаға оралғаннан кейін Нориеганың өткір сыншысына айналды. Спадафора Торрихостың одақтасы ретіндегі өзінің беделін пайдаланып, Нориеганың одақтастары – Родригес және Карлтонды тергеп, үкімет ішіндегі сыбайлас жемқорлыққа қатысты дәлелдер жинады. Бұл 1985 жылдың ортасында Карлтонмен болған ұзақ әңгімесін қамтыды, ол есірткі операциялары жоғалған жүкке байланысты туындаған даулардан кейін құлдырағаннан соң, Панама баспасөзінде жағымсыз жарияланымдарға ие болды. 1985 жылдың қыркүйегінде ол Нориеганы есірткі тасымалымен байланысты деп айыптады және оны әшкерелеу ниетін білдірді. Есірткі тасымалына қатысты айыптаулар Нориеганың өзінің және Торрихостың үкіметтерінен пайда көріп келген орта тап өкілдері арасындағы қолдауын қауіпке тікелей қойды. Р.М. Костер және Гильермо Санчестің мәлімдемесіне сәйкес, Спадафора Коста-Рикадан Панамаға автобуспен бара жатқанда куәгерлер оны шекарадан өткеннен кейін PDF ұстағанын көрді. Оның кесілген денесі кейін АҚШ пошта қызметінің пошталық сөмкесіне оралған күйінде табылған, бұл оған қатысты қатыгездықпен жасалған жаза қолданылғанын көрсетті. Норьеганың бұл кісі өлтіруге жауапты екеніне көпшілік сенді, ал Костер мен Санчестің сөзіне қарағанда, АҚШ-тың Норьегаға қатысты барлық ақпараттары бар еді. Спадафора тұтқындалған күні АҚШ Ұлттық қауіпсіздік агенттігі Норьега мен Спадафора тұтқындалған Чирики провинциясының әскери қолбасшысы Луис Кордоба арасындағы телефондық әңгімені тыңдады. Әңгіме барысында Кордова Норьегаға: "Бізде қатыгез ит бар" деді. Норьега: "Ал қызылшақ ауруы бар итпен не істеу керек?" – деп жауап берді. Спадафораның өлтірілуі Панаманың ішінде де, сыртында да Норьеганың беделін күрт түсірді. Барлета Рейган әкімшілігінде жоғары бағаланды, ал оның орнынан кетуі АҚШ пен Норьега арасындағы қарым-қатынастың нашарлауына әкелді. Спадафораның өлтірілуінен кейін АҚШ Норьеганы актив емес, жауапкершілік ретінде қарастыра бастады, тіпті ол АҚШ-тың басқа жерлердегі әрекеттерін қолдауын жалғастырғанына қарамастан. Оған "Панаманы Оңтүстік Америкадан АҚШ-қа бағытталған кокаин тасымалы үшін транзиттік пунктке айналдыру және есірткіден түскен қаражатты Панамалық банктерде жасыруға рұқсат беру" айыптары тағылды. Оппозициялық коалиция – Alianza Democrática de Oposición Cívica (Азаматтық оппозицияның демократиялық альянсы) Ариастың Panameñista партиясының мүшесі Гиллермо Эндараны және тағы екі көрнекті оппозиционер – Рикардо Ариас Кальдерон мен Гиллермо Фордты вице-президенттікке кандидаттар ретінде ұсынды. Алдамшылықтан сақтану үшін оппозиция сайлау күні жергілікті учаскелердегі бюллетеньдерді санауды қадағалады (жергілікті бюллетеньдерді санау көпшілік алдында жүргізілді). Экзит-полл нәтижелері оппозицияның үлкен басымдықпен жеңіске жетіп отырғанын көрсеткеннен кейін, бюллетеньдердің жоғалуы және PDF-тың сайлау қораптарын тәркілеу туралы хабарлар пайда болды. Сайлаудан кейінгі күнінің түстен кейін католик епископтар конференциясы сайлау орталықтарындағы қоғамдық санақтың жылдам санауы оппозицияның 3:1 есебімен жеңіске жеткенін хабарлады. Алайда, ресми нәтижелер келесі күні Дуке 2:1 есебімен жеңіске жеткенін көрсетті. Нәтижелерді жариялаудың орнына, Норьега "шетелдік араласу" нәтижелерді бұзды деп мәлімдеп, сайлауды жарамсыз деп жариялады. Панамада бақылаушы ретінде болған АҚШ-тың бұрынғы президенті Джимми Картер және Панама архиепископы Маркос Г. Макграт Норьеганы айыптап, сайлау "ұрланды" деді. Норьега бастапқыда Дюкені нақты нәтижеге қарамастан жеңімпаз деп жариялауды жоспарлаған. Дюке өзінің ауыр жеңілгенін біліп, оған қосылудан бас тартты. Келесі күні Эндара, Ариас Кальдерон және Форд елорданың ескі бөлігімен жеңіспен аттанған автоколоннамен өтті, бірақ оларды Норьеганың жарымәскери Даңқ батальондарының бөлімі тоқтатты. Ариас Кальдеронды бірнеше әскер қорғады, бірақ Эндара мен Фордты қатты ұрып-соқты. Фордтың қанға батқан гуаябера жейдесімен қауіпсіз жерге жүгіріп бара жатқан суреті бүкіл әлемге тарады. 1984–1989 жылдар аралығындағы президенттік мерзім аяқталғанда, Норьега ұзақ жылдар бойы сенімді серігі болған Франсиско Родригесті президент міндетін атқарушы етіп тағайындады. АҚШ Эндараны жаңа президент ретінде мойындады. Норьеганың сайлау нәтижелерін жарамсыз деп тануы 1989 жылдың қазан айында оған қарсы тағы бір төңкеріс әрекетіне әкелді. Норьеганың бірнеше кіші офицерлері лейтенант-полковник Моисес Жирольди Вера басшылығымен оған қарсы көтерілді, бірақ бүлік Норьегаға адал PDF мүшелерімен оңай басып тасталды. Бұл әрекеттен кейін ол өзін елдің "басшысы" деп жариялады. Көтерілісшілер ұсталды және Панама қаласының сыртындағы әскери базаға жеткізілді, онда олар азапталды, содан кейін өлім жазасына кесілді.
Hugo Spadafora was a physician and political activist who had first clashed with Noriega when they were both members of Torrijos's government. Though an ally of Torrijos, he and Noriega had been personal enemies for a long time. Despite not being a member of the opposition, he became a vocal critic of Noriega after returning to Panama from Guatemala in 1981. Spadafora amassed evidence of corruption within the government by using his position as an ally of Torrijos to question Noriega's allies, including Rodriguez and Carlton. This included a lengthy conversation with Carlton in mid 1985 after his drug operations had collapsed due to conflicts over a missing shipment, and he had received negative publicity in the Panamanian press. In September 1985 he accused Noriega of having connections to drug trafficking and announced his intent to expose him. The drug trafficking charges threatened Noriega's support among his own constituency of middle class individuals who had benefited under his and Torrijos's government. According to writers R. M. Koster and Guillermo Sánchez, on an occasion when Spadafora was traveling by bus from Costa Rica to Panama, witnesses saw him being detained by the PDF after crossing the border. His decapitated body was later found wrapped in a United States Postal Service mail bag showing signs of brutal torture. Noriega was widely believed to be responsible for the murder, and according to Koster and Sánchez, the U. S. had intelligence implicating Noriega. On the day of Spadafora's arrest, the U. S. National Security Agency monitored a telephone conversation between Noriega and Luis Córdoba, the military commander in Chiriquí province where Spadafora was arrested. During the conversation Córdoba told Noriega, "We have the rabid dog." Noriega responded, "And what does one do with a dog that has rabies?" Spadafora's murder badly damaged Noriega's image, both within and outside Panama, Barletta was highly regarded in the Reagan administration, and his removal brought a downturn in the relations between the U. S. and Noriega. After Spadafora's murder the U. S. began to view Noriega as a liability rather than an asset, despite his ongoing support for U. S. interventions elsewhere. The indictment accused him of "turning Panama into a shipping platform for South American cocaine that was destined for the U. S., and allowing drug proceeds to be hidden in Panamanian banks". The Alianza Democrática de Oposición Cívica (Democratic Alliance of Civic Opposition), an opposition coalition, nominated Guillermo Endara, a member of Arias' Panameñista Party, and two other prominent oppositionists, Ricardo Arias Calderón and Guillermo Ford, as vice presidential candidates. Anticipating fraud, the opposition tracked ballot counts at local precincts on the day of the election (local ballot counts were done in public). As an exit poll made it clear that the opposition slate was winning by a wide margin, reports of missing tally sheets and seizures of ballot boxes by the PDF soon emerged. In the afternoon of the day after the election, the Catholic bishops conference announced that a quick count of public tallies at polling centers showed the opposition slate winning 3–1. Official tallies the day after that, however, had Duque winning by a 2–1 margin. Rather than publish the results, Noriega voided the election, claiming that "foreign interference" had tainted the results. Former U. S. President Jimmy Carter, present in Panama as an observer, denounced Noriega, saying the election had been "stolen", as did Archbishop of Panama Marcos G. McGrath. Noriega had initially planned to declare Duque the winner regardless of the actual result. Duque knew he had been badly defeated and refused to go along. The next day, Endara, Arias Calderón, and Ford rolled through the old part of the capital in a triumphant motorcade, only to be intercepted by a detachment of Noriega's paramilitary Dignity Battalions. Arias Calderón was protected by a couple of troops, but Endara and Ford were badly beaten. Images of Ford running to safety with his guayabera shirt covered in blood were broadcast around the world. When the 1984–1989 presidential term expired, Noriega named a longtime associate, Francisco Rodríguez, acting president. The U. S. recognized Endara as the new president. Noriega's decision to void the election results led to another coup attempt against him in October 1989. A number of Noriega's junior officers rose up against him, led by Lieutenant Colonel Moisés Giroldi Vera, but the rebellion was easily crushed by the members of the PDF loyal to Noriega. After this attempt, he declared himself the "maximum leader" of the country. The rebels were captured and taken to a military base outside Panama City, where they were tortured and then executed.
Жаратылыс
1988 жылдың наурыз айында АҚШ үкіметі Нориегоның отставкаға кетуін сұрап, онымен келіссөздерге кірісті. Панаманы бұл келіссөздерде Ромуло Эскобар Бетанкур өкілдік етті. Бірнеше айға созылған, ұзақ және нәтижесіз келіссөздерден кейін келіссөздер күйреп кетті; Дингестің сөзінше, Нориего ешқашан отставкаға кететін ниеті болмаған. 1989 жылдың 15 желтоқсанында ПРД басымдығы бар заң шығару органы АҚШ пен Панама арасындағы "соғыс жағдайы" жариялады. Сондай-ақ, ол Нориеганы алты жылдан бері қалыптасқан жағдайды ресми түсіндіретіндей "бас атқарушы" деп жариялады. АҚШ үкіметі Нориегоның күштері АҚШ әскерлері мен азаматтарды мазалағанын мәлімдеді. Үш оқиғаға қатысты мәліметтер шабуылға дейін болды және Буш оларды шабуылға себеп ретінде атады. 16 желтоқсанда төрт америкалық қызметкер Панама қаласының Эль-Чоррильо ауданындағы ПДФ штаб-пәтерінің жанындағы жол тосқауылында тоқтатылды. АҚШ Қорғаныс министрлігі әскерилердің жеке көлікте қарусыз болғанын және көліктері азаматтар мен ПДФ жасақтарымен қоршалғаннан кейін қашуға тырысқанын хабарлады. Осы оқиғада АҚШ Теңіз корпусының аға лейтенанты Роберт Паз атылып, қаза тапты. Оқиғаға куә болған американдық жұбайлар да ұсталып, ПДФ тарапынан мазаланды.
In March 1988, the U. S. government entered into negotiations with Noriega seeking his resignation. Panama was represented at these negotiations by Rómulo Escobar Bethancourt. Negotiations collapsed after several months of lengthy and inconclusive talks; according to Dinges, Noriega had no intentions of ever resigning. On December 15, 1989, the PRD dominated legislature spoke of "a state of war" between the United States and Panama. It also declared Noriega "chief executive officer" of the government, formalizing a state of affairs that had existed for six years. The U. S. government stated that Noriega's forces were harassing U. S. troops and civilians. Three incidents in particular occurred very near the time of the invasion, and were mentioned by Bush as a reason for the invasion. In a December 16 incident, four U. S. personnel were stopped at a roadblock outside PDF headquarters in the El Chorrillo neighborhood of Panama City. The United States Department of Defense said that the servicemen were traveling unarmed in a private vehicle, and that they attempted to flee the scene only after their vehicle was surrounded by a crowd of civilians and PDF troops. First Lieutenant Robert Paz of the United States Marine Corps was shot and killed in the incident. An American couple who witnessed the incident was also arrested and harassed by the PDF.
Инвазия
АҚШ 1989 жылғы 20 желтоқсанда Панамаға басып кірді. Теңіз жаяу әскерінің қаза болуы басып кірудің ресми себебі болғанымен, бұл операция оның қаза болғанға дейін бірнеше ай бұрын жоспарланған еді. Панамалық күштердің арасындағы қаза болғандар саны әлдеқайда көп болды; 300 мен 845 аралығында. 29 желтоқсанда Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы 75 дауысқа қарсы 20 дауыспен, 40 дауыс қалыс қалған күйінде, басып кіруді «халықаралық құқықтың айқын бұзушылығы» деп айыптады. CBS жүргізген сауалнамаға сәйкес, Панамалық ересектердің 92% АҚШ-тың басып кіруін қолдады, ал 76% АҚШ күштерінің қазан айындағы төңкеріс кезінде басып кіргенін қалаған. Активист Барбара Трент бұл нәтижеге күмәндік білдіріп, 1992 жылы «Панама алдауы» атты марапатқа ие болған деректі фильмде, панамалық сауалнамалар Панама қаласының бай, ағылшын тілінде сөйлейтін аудандарында, АҚШ-тың әрекеттерін қолдауға бейім Панамалықтардың арасында жүргізілгенін айтты. Human Rights Watch азаматтық халықтың басып кіруге деген реакциясын «жалпы алғанда, мейірімді» деп сипаттады.
The U. S. launched its invasion of Panama on December 20, 1989. Although the killing of the Marine was the ostensible reason for the invasion, the operation had been planned for months before his death. Casualties among the Panamanian forces were much higher; between 300 and 845. On December 29, the United Nations General Assembly voted, 75–20 with 40 abstentions, to condemn the invasion as a "flagrant violation of international law". According to a CBS poll, 92% of Panamanian adults supported the U. S. incursion, and 76% wished that U. S. forces had invaded in October during the coup. Activist Barbara Trent disputed this finding, saying in a 1992 Academy Award winning documentary The Panama Deception that the Panamanian surveys were completed in wealthy, English speaking neighborhoods in Panama City, among Panamanians most likely to support U. S. actions. Human Rights Watch described the reaction of the civilian population to the invasion as "generally sympathetic".
Ұстау
Нориега өзінің үкіметінен адамдар арқылы шабуыл туралы бірнеше ескерту алды; бастапқыда оларға сенбегенімен, шабуыл жақындаған сайын ескертулер көбейді, соңында Нориеганы қашуға мәжбүр етті. Нориега АҚШ бақылауынан жасыру үшін түрлі айла-шарғылар жасады, соның ішінде өзіне ұқсайтын адамдарды пайдаланды және оның дауысының жазбаларын қайта ойнатты. Қашып жүргенде Нориега Сан-Мигелито қаласының мэрі Балбина Эррера сияқты бірнеше саясаткерлерден пана сұрады. Кеме Нориеганың Куба немесе Никарагуа елшіліктерінен қорғаныс іздегенін, бірақ екі елшілік те АҚШ әскерлерімен қоршалып алынғанын хабарлады. Шабуылдың бесінші күні Нориега және тағы төрт адам Панамадағы Апостольдық Нунсиатураға, Ватикан елшілігіне паналады. Егер оған пана берілмесе, елге қашып, партизан соғысын бастайтынын мәлімдеген ол, көп бөлігін қару-жарағын тапсырып, папалық нунций архиепископ Хосе Себастьян Лабоадан қорғау сұрады. Ватикан елшілігіне шабуыл жасауға келісім бойынша тыйым салынғандықтан, АҚШ-тың Delta Force жасағы Нунсиатура төңірегінде қоршау орнатты. Нориеганы іштен шығаруға жасалған әрекеттерге көлік қозғалтқыштарын іске қосу, жақын маңдағы алаңды тікұшақтарға қону алаңына айналдыру және жотасынан рок музыкасын (Van Halen кассетасын арнайы күштердің сержанты Джон Бишоп ұсынды) қатты дыбыспен ойнату кірді. Он күннен кейін, 1990 жылдың 3 қаңтарында Нориега басылды. 1992 жылдың 10 шілдесінде Нориега 40 жылға бас бостандығынан айырылды. Сотқа дейінгі отырыстарда үкімет Нориеганың АҚШ армиясы мен ЦРУ-дан 322 000 доллар алғанын мәлімдеді. Соттағы куәгерлердің бірі Карлтон болды, ол бұрын Нориега үшін есірткі тасыған. Нориеганың ЦРУ-мен байланысы, соның ішінде Бушпен болған қарым-қатынасы туралы мәліметтер соттан тыс қалды. Соттан кейін Нориега судьяның бұл шешіміне 11-ші апелляциялық сотқа шағымданып, сот үкіметтің пайдасына шешім шығарды, бұл материалдың дәлелдік құндылығы " салыстырмалы түрде маргіналды" екенін айтты. Нориега Майамидегі Федералдық түзету мекемесінде қамалды. Үшінші Женева конвенциясының 85-бабына сәйкес, Нориега "ұстаушы мемлекет" (АҚШ) оны ұстағанға дейін жасаған қылмыстары үшін сотталғанына қарамастан, соғыс тұтқыны деп есептелді. Бұл мәртебе оның жеке камерасы болғанын, ол электрондық құралдармен және жаттығу құралдарымен жабдықталғанын білдірді. Оның камерасын "президенттік люкс" деп атады. Нориега түрмеде болған кезде, екі жылдан астам уақыт бойы евангелистік христиан пасторлары Клифт Браннон мен Руди Эрнандес оны үнемі бақылап тұрды. Нориега, формальды түрде католик болғанымен, 1990 жылдың мамырында евангелистік христиандыққа көшкенін және 1992 жылдың қазанында әлі түрмеде болғанда крещениеден өткенін хабарлады. Нориеганың түрмедегі жазасы жақсы мінез-құлқы үшін 30 жылдан 17 жылға дейін қысқартылды, осылайша АҚШ-тағы жазасы 2007 жылдың 9 қыркүйегінде аяқталды, бірақ басқа елдердің экстрадиция талаптары қарастырылып жатқандықтан оның қамауда болу мерзімі ұзартылды.
Noriega received several warnings about the invasion from individuals within his government; though he initially disbelieved them, they grew more frequent as the invasion drew near, eventually convincing Noriega to go on the run. Noriega used a number of subterfuges, including lookalikes and playbacks of his recorded voice, to confuse U. S. surveillance as to his whereabouts. During his flight, Noriega reportedly took shelter with several supportive politicians, including Balbina Herrera, the mayor of San Miguelito. The last two days of his flight were spent partly with his ally Jorge Krupnick, an arms dealer also wanted by the U. S. Kempe reported that Noriega considered seeking sanctuary in the Cuban or Nicaraguan embassies, but both buildings were surrounded by U. S. troops. On the fifth day of the invasion, Noriega and four others took sanctuary in the Apostolic Nunciature, the Holy See's embassy in Panama. Having threatened to flee to the countryside and lead guerrilla warfare if not given refuge, he instead turned over the majority of his weapons, and requested sanctuary from Archbishop José Sebastián Laboa, the papal nuncio. Prevented by treaty from invading the Holy See's embassy, U. S. soldiers from Delta Force erected a perimeter around the Nunciature. Attempts to dislodge Noriega from within included gunning vehicle engines, turning a nearby field into a landing pad for helicopters, and playing rock music at loud volumes (a Van Halen cassette tape was provided by Special Forces Sergeant John Bishop). After ten days, Noriega surrendered on January 3, 1990. On July 10, 1992, Noriega was sentenced to 40 years in prison. In pre trial proceedings, the government stated that Noriega had received $322,000 from the U. S. Army and the CIA. One of the witnesses in the trial was Carlton, who had previously flown shipments of drugs for Noriega. Information about Noriega's connections to the CIA, including his alleged contact with Bush, were kept out of the trial. After the trial, Noriega appealed this exclusionary ruling by the judge to the Eleventh Circuit Court of Appeals. The court ruled in the government's favor, saying that the "potential probative value of this material [ ] was relatively marginal". Noriega was incarcerated in the Federal Correctional Institution, Miami. Under Article 85 of the Third Geneva Convention, Noriega was considered a prisoner of war, despite his conviction for acts committed prior to his capture by the "detaining power" (the U. S.). This status meant that he had his own prison cell, furnished with electronics and exercise equipment. His cell was nicknamed "the presidential suite". While Noriega was in prison, he was visited regularly over two years by two evangelical Christian ministers, Clift Brannon and Rudy Hernandez. Noriega, nominally a Roman Catholic, was reported to have undergone a conversion to evangelical Christianity in May 1990, and was baptized in October 1992, while still in prison. Noriega's prison sentence was reduced from 30 years to 17 years for good behavior: his US sentence thus ended on September 9, 2007, though his incarceration ended up being extended while extradition requests by other countries were being adjudicated.
Панамадағы қудалау
Панамада Нориега өзінің билігі кезінде жасаған қылмыстары үшін сотқа тартылды. 1993 жылдың қазан айында Нориега және тағы екі адам үшінші сот округінің сотымен Спадафораны өлтіргені үшін кінәлі деп танылып, 20 жылға бас бостандығынан айырылды. 1995 жылдың 20 желтоқсанында Панаманың Жоғарғы соты бұл үкімді бекітті. 2007 жылдың тамызында АҚШ-тың федералды судьясы Франция үкіметінің Нориеганы босатылғаннан кейін Францияға экстрадициялау туралы өтінішін мақұлдады. Нориега Францияның оның әскери тұтқын мәртебесін сақтамайтынын айтып, экстрадицияға шағымданды. 2007 жылы босатылуы жоспарланған Нориега апелляциялық шағымды сот қарауы кезінде түрмеде қалды. Бас тартудан екі күн өткен соң, Флориданың оңтүстік округінің Майамидегі аудандық соты Нориеганың экстрадициясын тоқтатқан тыйымды алып тастады. Сол айдың соңында Нориеганың адвокаты Францияға барып, француз үкіметімен келісім жасауға тырысатынын мәлімдеді. 2010 жылдың 26 сәуірінде Нориега Францияға экстрадицияланды. Нориеганың адвокаттары оның ұсталған Ла Санте түрмесі оның жасына және лауазымына сай келмейтінін мәлімдеді; француз үкіметі оған АҚШ-та сақтаған әскери тұтқын мәртебесін беруден бас тартты. Іс бойынша прокурор оны он жылға бас бостандығынан айыруды сұраған. Франциядағы тұтқындаудан кейін Панама француз үкіметінен Нориеганы экстрадициялауды сұрады, осылайша ол Панамада адам құқықтарын бұзу фактісі бойынша сотталуы мүмкін болды. Франция үкіметі Франциядағы іс аяқталғанша экстрадиция жасалмайтынын бұрын мәлімдеген болатын. 2011 жылдың 23 қыркүйегінде француз соты Нориеганы 2011 жылдың 1 қазанында Панамаға экстрадициялау үшін шартты түрде босатуға бұйырды. 2011 жылдың 11 желтоқсанында Панамаға экстрадицияланып, Эль-Ренасер түрмесінде ұсталды, ол билігі кезінде жасаған қылмыстары үшін күймелі түрде 60 жылға бас бостандығынан айырылған еді. 2012 жылдың 21 наурызында Нориеганың миында ісік бар екені хабарланды, кейін бұл ісік қатерлі емес екені анықталды. 2017 жылдың 7 наурызында ол операция кезінде ми қан кетуінен зардап шекті, ол Санто-Томас ауруханасының жансақтау бөлімшесінде ауыр жағдайда қалды. Нориега 2017 жылдың 29 мамырында 83 жасында қайтыс болды. Панама президенті Хуан Карлос Варела түн ортасынан сәл бұрын Нориеганың өлімі туралы хабарлады, "Мануэль А. Нориеганың өлімі біздің тарихымыздағы бір тарауды жабады; оның қыздары мен туыстары оны тыныштықта жерлеуге лайық" деді.
Noriega was tried in absentia in Panama for crimes committed during his rule. In October 1993 Noriega and two others were convicted of the murder of Spadafora by the court of the Third Judicial District, and sentenced to 20 years in prison. Panama's Supreme Court confirmed the sentence on December 20, 1995. In August 2007, a U. S. federal judge approved the French government's request to extradite Noriega to France after his release. Noriega appealed his extradition because he claimed France would not honor his legal status as a prisoner of war. Though Noriega had been scheduled to be released in 2007, he remained incarcerated while his appeal was pending in court. Two days after the refusal, the District Court for the Southern District of Florida in Miami lifted the stay that was blocking Noriega's extradition. Later that month Noriega's attorney stated that he would travel to France and try to arrange a deal with the French government. Noriega was extradited to France on April 26, 2010. Noriega's lawyers claimed the La Santé Prison, at which he was held, was unfit for a man of his age and rank; the French government refused to grant him prisoner of war status, which he had maintained in the United States. The prosecutor in the case had sought a ten year prison term. After Noriega was imprisoned in France, Panama asked the French government to extradite Noriega so he could face trial for human rights violations in Panama. The French government had previously stated that extradition would not happen before the case in France had run its course. On September 23, 2011, a French court ordered a conditional release for Noriega to be extradited to Panama on October 1, 2011. Noriega was extradited to Panama on December 11, 2011, and incarcerated at El Renacer prison to serve the sentences, totalling 60 years, that he had accumulated in absentia for crimes committed during his rule. It was announced on March 21, 2012, that Noriega had been diagnosed with a brain tumor, which was later revealed to have been benign. On March 7, 2017, he suffered a brain hemorrhage during surgery which left him in critical condition in the intensive care unit of Hospital Santo Tomás. Noriega died on May 29, 2017, at the age of 83. Panamanian President Juan Carlos Varela announced Noriega's death shortly before midnight, writing, "The death of Manuel A. Noriega closes a chapter in our history; his daughters and his relatives deserve to bury him in peace."
Бейне және мұра
Панамадағы Нориеганың авторитарлық билігі диктатура деп сипатталған, ал Нориеганың өзі "күшті адам" деп аталды. 2017 жылы BBC жариялаған некрологта Нориега "Панамадағы өзінің билігін арттыру және соңында сотталған заңсыз әрекеттерін жасыру үшін АҚШ-пен тығыз қарым-қатынасын пайдаланған мүмкіндікшіл" екені айтылған. Динес Норьеганың режимі кезінде көптеген кісі өлтірулер мен қылмыстар болғанын, бірақ олардың масштабы сол кезде Гватемала, Чили, Аргентина және Сальвадордың авторитарлық үкіметтері тұсында болған осы сияқты қылмыстармен салыстыруға болады деп жазады. Бұл үкіметтер Норьегаға қаратылған АҚШ-тың айыптау деңгейін ешқашан көрген емес. Нориеганың қайтысынан кейін "The Atlantic" журналында жарияланған мақалада оны Кастромен және Аугусто Пиночетпен салыстырып, Кастро АҚШ-тың жауы болса, Пиночет оның одақтасы болғанмен, Нориега екеуінің де ролін ойнады делінген. Ол бұл есімді ұнатпаған, және бұл кейіннен сотқа айналды. Нориега Call of Duty: Black Ops II видео ойынында бейнеленген. 2014 жылдың шілдесінде ол Activision ойын компаниясына қарсы, оны бейнелегені және оның рұқсатынсыз атын қолданғаны үшін сотқа шағымданып арыз берді. Қамауда отырған Норьега өзін "адам ұрлаушы, кісі өлтіруші және мемлекет жауы" ретінде көрсеткенін мәлімдеді. 2014 жылдың 28 қазанында судья Уильям Х. Фей Калифорнияда Activision-ға қарсы істі қарап, тоқтатты.
Noriega's authoritarian rule of Panama has been described as a dictatorship, while Noriega himself has been referred to as a "strongman". A 2017 obituary from the BBC stated that Noriega "was an opportunist who used his close relationship with the United States to boost his own power in Panama and to cover up the illegal activities for which he was eventually convicted". Dinges writes that though Noriega's regime saw a number of murders and crimes, they were similar in scale to those that occurred at the same time under the authoritarian governments of Guatemala, Chile, Argentina, and El Salvador; these governments never saw the level of condemnation from the U. S. that Noriega's did. After Noriega's death, an article in The Atlantic compared him to Castro and Augusto Pinochet, stating that while Castro had been the nemesis of the U. S., and Pinochet had been its ally, Noriega had managed to be both. He detested the name, and it would later be the subject of a lawsuit. Noriega was depicted in the video game Call of Duty: Black Ops II. In July 2014, he filed a lawsuit against the game company Activision for depicting him and using his name without his permission. Noriega, who filed the suit while in prison for murder, claimed he was portrayed as "a kidnapper, murderer and enemy of the state". On October 28, 2014, the case against Activision was dismissed in California by Judge William H. Fahey.