Никарагуа президенті Хосе Сантос Зелая: Өмір және саясат

Кіріспе

Никарагуаның президенті 1893-1909 жылдар аралығында.

Хосе Сантос Зелая Лопес (1 қараша 1853 – 17 мамыр 1919) 25 шілде 1893 жылдан 21 желтоқсан 1909 жылға дейін Никарагуа президенті болды.

Ерте өмір

Ол Хосе Мария Зелая Иригоеннің ұлы, ол тегі Оланчо, Гондурасқа жатады, анасы Хуана Лопес Рамирес болған. Әкесі Хосе Мария Росарио Фернандеске үйленген.

Саясат

Зелая Никарагуаның либералдық партиясының мүшесі болды және бірқатар прогрессивті бағдарламаларды жүзеге асырды, соның ішінде қоғамдық білім беруді жақсарту, темір жолдар салу және пароходтық байланыстарды құру. Одан бөлек, ол тең құқықтарды, мүліктік кепілдіктерді, хабеас корпусты, міндетті дауыс беруді, міндетті білім беруді, өнер мен өнеркәсіпті қорғауды, азшылықтардың өкілдігін және мемлекеттік биліктің бөлінуін қамтамасыз ететін конституциялық құқықтарды бекітті. Дегенмен, ұлттық егемендікке деген ұмтылысы оны шетелдік инвесторларға қарсы бағытталған саясатқа итермеледі. 1894 жылы ол Москито жағалауын әскери күшпен басып алды; бұл аймақ ұзақ жылдар бойы даулы болып келген және Британ империясы өз қорғауындағы жергілікті елді мекен деп жариялаған еді. Шындығында, Никарагуа (алдында Испания) әрқашан Кариб теңізінің жағалауын өзіне қарастырған, бірақ "Замбо" пираттары (жергілікті үндістермен араласқан бұрынғы африкалық құлдар) және Мискито үндістерінің бір бөлігі (мүмкін, Сумо және Рама тайпаларымен бірге), британдық теңізшілердің әскери көмегімен, британдық қорғаумен еркін, ағылшын тілінде сөйлейтін елді мекен құруға тырысты. (Грейтаун, қазіргі Пуэрто-Зелая). Бұл Белиз және Гватемала жағдайларына ұқсас, бірақ Белиз 1981 жылдан бері тәуелсіз мемлекет болып табылады. Зелаяның белсенді ұстанымы нәтежесін берді, және Ұлыбритания, бұл алыс аймақ үшін соғысқа түскімсіз болғандықтан, Никарагуаның бұл аймақты басып алуын мойындады. Бұл жердің стратегиялық маңызы оған "Vía del Tránsito" ("Көліктік жол") деген ат беруге себеп болды. Ұлыбритания мен АҚШ екі елі де Сан-Хуан өзені және Никарагуа көлі арқылы Кариб теңізін Тынық мұхитымен байланыстыратын бұл жолдың бақылауын қолға алуды қалады. Осы кезде Панама каналы әлі салынбаған еді, ал АҚШ жаңа континенттік держава ретінде күшеліп келе жатты.

Қайта сайлану, каналдың мүмкіндігі және АҚШ-тың жауабы

Жозе Сантос Зелая 1902 жылы және 1906 жылы қайтадан президент болып сайланды. Орталық Американың тамашасы арқылы канал салу мүмкіндігі 1820 жылдардан бері қызу талқылау тақырыбы болды, ал Никарагуа ұзақ уақыт бойы басты үміткер болып келді. АҚШ өзінің мүдделерін Панамаға ауыстырған кезде, Зелая Германиямен (ол кезде АҚШ-пен Кариб теңізінің порты үшін суық соғыста болған) және Жапониямен келіссөздер жүргізді, бірақ өз мемлекетінде канал салуға қол жеткізе алмады. Президент Зелая аймақта балама шетелдік одақ құруы мүмкін деген қауіптен, оның оппозициясына қатыгездікпен қарағаны және жерді тартып алғаны үшін АҚШ оған қарсы шықты. Хосе Зелая Орталық Америка Федеративтік Республикасын қайта біріктіруді жоспарлады, өзін ұлттық президент етіп тағайындауды үміттенеді. Осы мақсатта ол Орталық Американың басқа елдеріндегі осы жобаны қолдаған топтарға көмек берді. Бұл Орталық Америкадағы толыққанды соғысқа ұласу қаупін тудырды, бұл АҚШ-тың Панама каналына қауіп төндіретін еді және Германия сияқты еуропалық елдерге өздерінің банктерінің төлемдерін қорғау үшін араласуға немесе, егер бұл мүмкін болмаса, жер беруді талап етуге сылтау беретін еді. Зелая басшылығындағы үкімет АҚШ үкіметімен араздасып, шиеленістің күшеюіне әкелді. Мысалы, Франция үкіметі АҚШ-тан Никарагуаға берілетін несие АҚШ-қа қарсы болып есептеле ме деп сұрағанда, АҚШ Мемлекеттік хатшысы несиені АҚШ-пен қарым-қатынасқа байланысты етуді талап етті. Қарыз Париж қор биржасында қарастырылып жатқанда, АҚШ Никарагуаны одан әрі оқшаулап, Зелая алатын ақша "көршілерін басып алу үшін қару-жарақ сатып алуға жұмсалады" және "Орталық Америкадағы бейбітшілік пен прогреске қарсы келеді" деп мәлімдеді. АҚШ Мемлекеттік департаменті Орталық Америкадағы барлық инвестициялар АҚШ мүдделерін, бейбітшілікті және либералды институттарды қорғау үшін АҚШ-тың мақұлдауынан өтуі керек деп талап етті. Француз министрі Зелаяны құлатуға ниетті екенін айтты. АҚШ 1909 жылғы қазан айында либералдық генерал Хуан Хосе Эстрада басқарып, Никарагуадағы консервативті және либералдық оппозициясына қаржылық көмек көрсетуді бастады. Никарагуа Эстраданың АҚШ-қа жақын көтерілісші күштерін басу үшін Коста-Рикаға әскер жіберді, бірақ АҚШ шенеуніктері бұл шабуылды Эстраданың мақсаттарына қарсы деп бағалады және Коста-Риканы Никарагуаға қарсы бірінші болып әрекет етуге көндіруге тырысты. Бірақ Сыртқы істер министрі Рикардо Фернандес Гуардия Кальвоға Коста-Рика "Вашингтон ұсынғандай қауіпті әрекеттерге бармауға" бекінгенін жеткізді. Ол "ұсынылған бірлескен іс-қимыл Вашингтон шартына қайшы келеді және бейтарапты сақтауға ұмтылады" деді. Коста-Рика билігінің өкілдері АҚШ-ты Зелаяның Никарагуасынан туындаған қауіптен гөрі Орталық Америкадағы бейбітшілік пен келісімге үлкен қауіп деп санады. Коста-Риканың Сыртқы істер министрі Фернандес Гуардия: "Біз Коста-Риканың Никарагуаға қарсы агрессивті ұстаным қабылдауына Вашингтон үкіметінің қандай мүдделері бар екенін түсінбейміз, 1907 жылғы 20 желтоқсандағы конвенцияларды бұзу қаупі бар. Орталық Американың мүддесі АҚШ-тың Никарагуаға қатысты әрекеттері халықаралық қақтығыс сипатын қабылдауында, ал Вашингтон шартына қол қойған басқа республикалар тарапынан төзімділік танытылатын немесе қолдау табатын араласу сипатында болмауында" деді. Коста-Риканың алаңдаушылығы АҚШ-тың Никарагуаның агрессивті саясатына қарсы саясатына ешқашан көмектеспегенін білдірді. Керісінше, Зелаяның режимі кезінде Никарагуаға жер аударылған Коста-Рикадан шыққан либералдар болды. Либералдар Коста-Рикадағы үкіметке Никарагуада туған, даулы президент Ассенсион Эскивель Ибаррамен (1902-1906) және кейіннен президент Рикардо Хименес Ореамуноның бірінші үкіметімен (1910-1914) оралды. Либералдар азаматтық және демократиялық жолмен Альфредо Гонсалес Флорес (1914-1917) басшылығындағы халықтық және прогрессивті үкіметпен Коста-Рикаға оралды, ол Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Федерико Тиноко Гранадостың қысқа мерзімді диктатурасымен (1917-1919) құлатылды.

José Santos Zelaya was reelected president in 1902 and again in 1906. The possibility of building a canal across the isthmus of Central America had been the topic of serious discussion since the 1820s, and Nicaragua was long a favored location. When the United States shifted its interests to Panama, Zelaya negotiated with Germany (who happened to be in the middle of a cold war with the U. S over Caribbean ports) and Japan in an unsuccessful effort to have a canal constructed in his state. Fearful that President Zelaya might generate an alternative foreign alignment in the region, and because of his heavy handed repression of his opposition and his land seizures, he was opposed by the U. S.

José Zelaya had the project of reuniting the Federal Republic of Central America, with, he hoped, himself as national president. With this aim in mind, he gave aid to factions favouring this project in other Central American nations. This threatened to blow up into a full scale Central American war which would endanger the United States Panamanian canal and give European nations, such as Germany, an excuse to intervene to protect the collection of their bank's payments in the region or if failing that then demand a land concession. The Zelaya administration had growing friction with the United States government, for example while the French government had inquired to the U. S. whether a loan to Nicaragua would be deemed unfriendly, the U. S. Secretary of State required the loan to be conditional on U. S. relations. After the loan was pending on the Paris stock exchange, the U. S. further isolated Nicaragua by pointing out any money Zelaya would receive "would be without doubt spent to purchase munitions to oppress his neighbors" and in "hostility to peace and progress in Central America." The US State Department also demanded that all investments in Central America would also need be approved by the U. S. as a means to protect U. S. interests, peace and liberal institutions. According to a French minister, there was also a desire to overthrow Zelaya. The U. S. started giving financing aid to his Conservative and Liberal opponents in Nicaragua who broke out in open rebellion in October 1909, led by Liberal General Juan José Estrada. Nicaragua sent its forces into Costa Rica to suppress Estrada's pro U. S. rebel forces, but U. S. officials deemed the incursion as an affront to Estrada's aims and attempted to persuade Costa Rica into acting first against Nicaragua, but Foreign Minister Ricardo Fernández Guardia assured Calvo that Costa Rica was determined "not to enter such dangerous actions as those proposed by Washington." It "considered the joint action proposed contrary to the Washington treaty and desired to maintain a neutral attitude." Costa Rican officials considered the United States a more serious threat to Central American peace and harmony than attacks from Zelaya's Nicaragua. Costa Rica Foreign Minister Fernández Guardia insisted, "We do not understand here what interests can the Washington government have that Costa Rica assumes a resolutely aggressive position against Nicaragua, with the danger of compromising the observation of the conventions of December 20, 1907 It is in Central America's interest that U. S. action with respect to Nicaragua should assume the character of an international conflict and in no sense the character of an intervention tolerated and even less solicited or supported by the other signatory republics of the Washington Treaty. So Costa Rica's uneasiness meant that it never was a help to USA Policy against Nicaragua's aggressive policy towards it in those times. On the contrary, some Liberals from Costa Rica exiled in Nicaragua during Zelaya's regime. Liberals returned to the Government in Costa Rica with the polemic President Ascensión Esquivel Ibarra (1902–1906), who was born in Nicaragua and later with the first Government of President Ricardo Jiménez Oreamuno (1910–1914). Liberal returned in Civil and a Democratic way to Costa Rica with the popular and progressive Government of Alfredo González Flores (1914–1917), overthrow by the short Dictatorship (1917–1919) of Federico Tinoco Granados, during World War I.

АҚШ Никарагуада әскери база құрды

Зелая үкіметінің офицерлері тұтқынға алынған бірқатар көтерілісшілерді атқылады; олардың арасында АҚШ-тың екі еріктісі болды, және АҚШ үкіметі олардың өлімін екі ел арасындағы дипломатиялық қарым-қатынасты үзуге себеп деп жариялады, бұл кейін ресми түрде араласуға әкелді. Желтоқсан айының басында АҚШ теңіз жаяу әскері Никарагуаның Блюфилдс портына түсірілді, ол шетелдік азаматтардың өмірін және мүлкін қорғау үшін бейтарап аймақ құру мақсатымен жасалды, сонымен қатар Зелаяға қарсы көтерілісшілер үшін операциялық база ретінде де пайдаланылды. 1909 жылдың 17 желтоқсанында Зелая билікті Хосе Мадриске өткізіп, Испанияға қашып кетті. Мадриз көтерілістің басылуын жалғастыруды талап етті, бірақ 1910 жылдың тамызында дипломат Томас Доусон үкіметтің капитуляциясына және Мадриздің қызметтен кетуіне қол жеткізді. Содан кейін АҚШ үкіметте халықтың пікірін ескеруді талап етті және Никарагуа үшін конституция жазу үшін конституциялық құрылтай шақырылды. Бос президенттік лауазымға консервативті саясатшылар, оның ішінде Адольфо Диас тағайындалды. Осы кезеңде еркін сауда және қарыздар арқылы АҚШ елдің дамуы мен гүлденуіне әсер етті.

Отбасы

Испания королінің құрметіне аталған ұлы – пианист Дон Альфонсо Зелая. Әкесі оны әскери мансапты қуып Америкаға жібермес бұрын Еуропада білім алған. 1910 жылы Вест-Пойнтті бітірді және төрт жыл АҚШ армиясында, соның ішінде Бірінші дүниежүзілік соғыста қызмет етті. 1911 жылы американдық Маргарет Лиге, генерал Роберт Лидің шөбересіне үйленді. Олардың Жозе Сантос есімді ұлы болды. Пианист ретінде Сан-Франциско және Миннеаполис симфониялық оркестрлерімен бірге ойнады. 300 классикалық туындыдан тұратын репертуарымен ол тек концерттік сахнамен ғана шектелмеді, сонымен қатар классикалық музыканы водевиль сахнасына (Keith Orpheum Circuit) әкелуді ұнататын. "Спокан (Вашингтон) спикерінің шолуы" (4 наурыз, 1932): "Бұл өте мейірімді және тоқсыл кастильдің ерекшелігі – ол классикалық музыка орындайды және водевиль көрермендерін оған ғашық етеді. Оның әзіл-қалжыңы мен музыканы философиялық тұрғыдан ұсынуы тыңдаушыларды одан да көп нөмірлерді талғаммен тыңдауға жетелейді". 1933 жылдан бастап ол эпизодтық рөлдерде киноға эпизодтық түрде түсе бастады. Бүгінде ол "Үш дос" фильмінде (1942) "Матадор кім?" атты қысқаметражды фильмде күрделі және түсініксіз испан тілінде нұсқау берген мексикалық ретінде танымал. Соңғы рөлі – "Гимпи", "Макао" (1952) фильміндегі пианист. 1951 жылдың 14 желтоқсанында Солтүстік Голливудта қайтыс болды.