Кіріспе

Сомнат Чаттерджи (25 шілде 1929 – 13 тамыз 2018) – өмірінің көп бөлігінде Үндістан Коммунистік партиясы (марксистік) мүшесі болған, алайда соңғы он жылдығында тәуелсіз саясаткер ретінде қызмет еткен үнді саясаткері. Ол 2004 жылдан 2009 жылға дейін Лок Сабханың (Халық палатасы) спикері болды.

Білім және отбасылық өмір

Оның әкесі, Нармал Чандра Чаттерджи, көрнекті заңгер, зиялы, Үндістан тәуелсіздік алған шақта индуистік жаңғырушы және ұлтшыл болған. Оның анасы Бинапани Деби үй шаруасын жүргізген. Нармал Чандра Чаттерджи – Ахил Бхаратия Индус Махасабхасының негізін қалаушылардың бірі және бір кездегі президенті. 1948 жылы, Жавахарлал Неру басқаратын Үндістан Ұлттық Конгресі үкіметі Үндістан Коммунистік партиясын тыйым салғанда және оның партия жетекшілері тұтқындалғанда, Нармал Чандра Чаттерджи Бүкіл Үндістан Азаматтық Бостандықтар Одағын құрып, оларды босату үшін күресті. Осы процесте, екеуінің арасындағы саяси-идеологиялық айырмашылықтарға қарамастан, ол Джоти Басуға жақындады. Сомнат Митра институты мектебінде, Президенттік колледжінде, содан кейін Калькутта университетінде білім алды. Ол сондай-ақ Кембридждегі Иисус колледжіне қатысып, 1952 жылы бакалавр, 1957 жылы заң бойынша магистр дәрежесін алды және 2007 жылы колледждің құрметті стипендиясымен марапатталды. Ол Лондонның Мидл Темплде адвокаттыққа қабылданды және активті саясатқа кірмес бұрын Калькутта Жоғарғы Сотында адвокат ретінде қызмет етті. Кейіннен ол тоғыз рет қайта сайланды, тек 1984 жылы Джадавпур сайлау округінде Мамата Банерджиге жеңілді. 1989 жылдан 2004 жылға дейін ол партиясының Лок Сабхадағы жетекшісі болды. 2004 жылы ол оныншы рет 14-ші Лок Сабхаға Больпур сайлау округінен сайланды, ол CPI(M) бекінісі саналады. 2004 жылғы сайлаудан кейін ол уақытша спикер болып тағайындалды, ал 4 маусымда 2004 жылы ол бірауыздан 14-ші Лок Сабханың спикері болып сайланды.

CPI-дан шығару (M)

2008 жылы КПИ (М) ҮПА басқаратын үкіметке қолдауын кері тартып алғаннан кейін, партия Чаттерджидің атын спикер ретінде бейтараптығына қарамастан, үкіметке қолдауын кері тартып алған депутаттар тізіміне қосты. Алайда, Чаттерджи 2008 жылғы маңызды сенімсіздік дауысында үкіметке қарсы дауыс беруге партиялық шешімге көнбеген сияқты көрінді, себебі үкіметке қарсы дауыс беру оңшыл оппозициялық БЖП-мен бірге дауыс беруді білдіретін еді. Партияның нұсқауларын елемей, ол спикер лауазымында қалуға шешім қабылдады және сенімсіздік дауысы кезінде осы қызметін атқарды. Дауыс беру нәтижесінде үкімет сақталды, 2008 жылғы 23 шілдеде КПИ (М) оны партиялық тәртіпті бұзғаны үшін партиядан шығарды. КПИ (М) баспасөз хабарламасында: «Үндістан Коммунистік партиясының саяси бюросы бірауыздан Сомнат Чаттерджиді партия мүшелігінен дереу шығаруға шешім қабылдады. Бұл шара партия Конституциясының XIX бабының 13-тармағына сәйкес, партияның беделіне зиян келтіргені үшін қабылданды». Бенгал штатының хатшысы Биман Бос: «Чаттерджи, мүмкін, Үндістан Конституциясына сәйкес әрекет еткен шығар, бірақ партия мүшелері үшін партия конституциясы жоғары тұрады» деді. Чаттерджи бұл шығарылуды өміріндегі ең қайғылы күннің бірі деп атады. Ол болашақ спикерлердің бейтараптығын сақтау үшін осы лауазымда қызмет еткен кезде партияларынан кетуін ұсынды. Оның Болпур сайлау округі бұрыннан-ақ жоспарлы касталарға бөлінген еді, яғни ол келесі сайлауда осы мандатқа үміткер бола алмайтын еді. 2008 жылғы тамызда КПИ (М)-ден шығарылғаннан кейін ол 2009 жылғы кезекті сайлауда саясаттан кететінін мәлімдеді. Ол сайлау округінде зор құрметке ие болды; 2009 жылғы КПИ (М) үміткері Рамчандра Дом Чаттерджиге деген құрметін білдіріп, оның жұмысын жалғастыруға уәде берді, ал Конгресс үміткері Асит Мал Болпур халқының «Чаттерджидің КПИ (М)-ден шығарылуына қатты ренжіді» және олардың сезімдері «сайлау қорытындыларында көрінетінін» айтты.

Марапаттар мен құрметтер

1996 жылы ол "Ең үздік парламентарий" сыйлығын жеңіп алды. 2013 жылы ол беделді "Bharat Nirman" сыйлығының "Жанды аңыз" сыйлығымен марапатталды.

Даулар

2005 жылы ол Жаркханд штатының әкімшілік жиналысындағы сенімсіздік дауысына қатысты Жоғарғы Соттың шешімдері туралы мәлімдемесінен кейін дауға ұшырады. Ол Жоғарғы Соттың Жаркханд штатының әкімшілік жиналысының ішкі істеріне қатысты шешімдер шығару арқылы заң шығарушы органның құқығын бұзуда деп мәлімдеді. Ол Үндістан Конституциясының 143-бабына сәйкес Жоғарғы Сотқа Президенттік сауал жолдауды ұсынды. Бұл пікірді Жоғарғы Соттың шешімін қолдаған Бхаратия Джаната партиясы сынады. Оппозиция оның отставкаға келуін талап етті, себебі ол Сантиникетан-Шриникетан даму басқармасының (ССДА) төрағасы лауазымын атқарды, бұл пайда табуға мүмкіндік беретін лауазым еді. Ол бұл талап негізсіз екенін, себебі ол бұл лауазымнан ешқандай пайда таппағанын мәлімдеді.

Жеке өмір

Чаттерджи 1950 жылдың 7 ақпанында Лалголадан шыққан заминдар отбасының қызы Рену Чаттерджиге үйленді. Шетелге саяхаттарға ол бірге баратын отбасы мүшелерінің барлық шығындарын өтеді.

Өлім

Чаттерджи 2018 жылдың 13 тамызында таңертең Калькуттадағы жеке ауруханада қайтыс болды. Астма және диабеттен ауыратын ол соңғы үш жылдан бері денсаулығы нашарлап келді. Осыған дейін бірнеше рет ауруханаға түскен. 2008 жылы КПИ(М)-нан қуылғандығы және 2017 жылдың соңында қызы Анурадханың қайтыс болуы бұрынғы беделді Лок Сабха спикерін терең қайғыға батырды. Ол маусым айында инсульт алған, ал келесі апталарда жағдайы одан да нашарлаған.