Кіріспе

1988 жылы Дон ДеЛиллоның романы – 1988 жылы жарық көрген, Дон ДеЛиллоның Ли Харви Освальдтың өмірі мен президент Джон Ф. Кеннедиге жасалған қастандыққа қатысты, құпия ЦРУ заговорлары туралы ойдан шығарылған әңгімесі. Роман тарихи фактілерді және авторлық болжамдарды үйлестіреді. «Libra» романы сыншылар тарапынан жоғары бағаланды, ДеЛиллоға Irish Times International Fiction Prize сыйлығын әкелді, сондай-ақ 1988 жылғы National Book Award for Fiction сыйлығына ие болды.

Сюжет

Кітап екі байланысты, бірақ бөлек сюжет желісін қамтиды: Освальдтың балалық шағынан бастап, оны өлтіргенге дейін өміріндегі оқиғалар және құлпынайға қатысқан басқа да адамдардың әрекеттері. Екінші қатардағы оқиға Николас Бранч туралы, ол ЦРУ-ның архивисті, оған Кеннедидің өлімі туралы деректерді жинақтаудың үлкен міндеті жүктелген. Освальд бейімделмеген антигерой ретінде бейнеленеді, оның ашық коммунистік саяси көзқарастары оған американдық қоғамға сіңісуде қиындықтар туғызады. Бронксте жалғыз ананың тәрбиесінде өскен Освальд 1950-ші жылдары әскерге шақырылып, Жапониядағы Ацуги әскери-әуе базасында орналасады, онда ол өзінің ынталы солшыл идеологиясымен әскери серіктерін көңілді етеді. Освальд қызметтен кейін Кеңес Одағына қашып, КГБ-да Ацугиде байқаған U-2 барлау ұшақтары туралы сұраққа жауап береді, бірақ ол көп пайдалы ақпарат бере алмайды. Өзін-өзі өлтіруге талпынғаннан кейін Освальд Минскіге көшіріледі, онда ол фабрикада жұмыс істейді және жас әйелмен, Маринамен танысып, оған үйленеді. 1960 жылдардың басында Освальд пен Марина Техасқа көшіп келеді. Роман ішінде, Кеннедидің Шошқалар шығанағына жасалған шабуылды жеткілікті түрде қолдамағанына көңілі қалған ЦРУ агенттерінің тобы оны өлтіруге тырысуды жоспарлап, оны Куба үкіметіне таңуды көздейді. ЦРУ-дағы бас құлпынайшылар: Вин Эверетт, Лоуренс Парментер және Т.Дж. Маки. Бұл құлпынайға бірнеше тәуелсіз топтар тартылады, соның ішінде Нью-Орлеандағы ұйымдасқан қылмыс өкілдері мен Майамидегі Кубадан эмиграциялағандар бар. Бастапқыда олар президентті қасақана өткізіп жіберуді жоспарлағанмен, кейін қарулы адам өлтіруге мақсат қоюы керек деп шешеді. Освальд Кеңес Одағынан оралғаннан кейін, құлпынайшылардың назарына ілігеді, олар оның коммунизмді қолдау тарихы оны тамаша күнәлік ететінін түсінеді. Олар онымен байланысқа түсіп, өлтіруге қадам жасауға бағыттайды. Освальд сондай-ақ Далласта қара ұлтшыл болып кеткен әскери әріптесімен кездеседі, және екеуі оның тұрғын үйінде оңшыл генерал Эдвин Уокерді өлтіруге тырысады. 1963 жылдың 22 қарашасында президент Кеннедидің кортежі Далас қаласының орталығындағы Дили Плазадан өтіп бара жатқанда, Освальд оған Техас мектеп кітап қоймасынан атып, ал кішкентай топ Куба эмигранттары шөпті дөңгелектің артынан атыс ашады. Освальд қылмыс орнынан қашуға үлгереді, өйткені ол қойманың қызметкері болғандықтан, полиция оны күдікті ретінде анықтамайды. Сол күні ол күдікті мінез-құлқы үшін тоқтаған Даллас полициясын атып өлтіреді. Освальд кинотеатрға барады, онда ЦРУ құлпынайы оны өлтіруді жоспарлаған, бірақ олар оны өлтіре алмай, Даллас полициясы ұстайды. Бірнеше күннен кейін Освальдты полиция күзетімен Джек Руби өлтіреді, ол жер асты әлемімен байланысы бар түнгі клубтың иесі, құлпынайшылар Освальдты өлтіруге итермелеген. Романның соңында Освальд Форт-Уорт қаласындағы қабірге жасырын есіммен жерленеді, оған жақын туыстары қатысқан шағын рәсімде.

Тарихилығы

ДеЛилло «Либра» романының ойдан шығарылған кейіпкерлер мен болжамды сюжеттік элементтерді қамтитындықтан, деректі роман емес екенін айтты. Оның Кеңес Одағына қашуы тарихи деректермен сәйкес келеді. Уоррен комиссиясы да, АҚШ Өкілдер палатасының сарапшылар тобы да Освальдты генерал Уокерге жасалған қастандыққа қатысқан деп айыптады. Романның көптеген кейіпкерлері, оның ішінде ФБР агенты Гай Банистер, Освальдтың досы Джордж де Мореншильдт және оның әйелі Марина – нақты адамдар болған. Кітаптың соңында ДеЛилло «өлтіруге байланысты туындаған сұрақтарға нақты жауап беруге тырыспағанын» жазды. Уоррен комиссиясы Освальдтың жеке әрекет еткенін анықтады, ал Ассасинация жөніндегі палаталық комиссия Кеннедидің өлтірілуінің құпиялы сөздердің нәтижесі болуы мүмкін деген қорытындыға келді.

Тақырыптар

Қылмыстың құпия ресми ЦРУ тарихын жазуға тағайындалған Николас Бранч кейіпкері бұл күш ешқашан аяқталмайды және шындықты білу мүмкін емес деп қорытындылайды. ДеЛилло үшін Кеннедидің өлтірілуі Америка тарихындағы шешімді нүкте болды, ол соғыстан кейінгі кезеңде елдің ортақ шындық пен мақсат туралы сезімін қиратты. Көркем әдебиет оқырманға тарихтың жетіспейтін теңгерімін және үйлесімін қайтаруға мүмкіндік береді. Publishers Weekly рецензенты былай деп жазды: «Роман көптеген деңгейде талдауға ұшырайды, бірақ тұтастай алғанда, бұл керемет көркем шығарманың үздіксіз, сәндік туындысы. «Либраны осыншалықты мазалайтыны – ДеЛиллоның әдеби сынды повестің ішіне енгізу қабілеті, ол өзінің әңгімесінің ағынын бұзбай, көркем әдебиеттің мәні мен конвенциялары туралы пікір білдіреді». Рецензент «автордың оқиғалар нұсқасының Зэпрудер фильмімен нәзік қатарласуы» жұмыстың «шығармашылық пен шындық арасындағы қарым-қатынас туралы маңызды сұрақтарды тудыратынын» дәлелдеді. Роберт Тауэрс The New York Review of Books басылымында «Либраны» «өте қызықты» деп мақтады және ДеЛилло «Америка ғасырының арқасын сындырған» эхолы кадрларды шығаруға жиналған күштердің желілерін қиялмен қадағалайтынын» айтты. Лондондық кітаптарды шолушы Адам Бегли оны автордың сол кезге дейінгі ең жақсы кітабы деп санады, Ферри мен Руби сияқты бұзылған тұлғаларды бейнелеуде карикатурадан аулақ болғаны және «жағымпаздыққа, тіпті мейірімділікке орын қалдырғаны» үшін мақтады. Бегли сондай-ақ ДеЛилло «істің фактілеріне қатты таңданып немесе шектелгендей көрінбейтінін» айтты. Ол қайшылықтар мен жіберулерге де ренжімейді. «Либра оның шығармашылық параноясының шеберлігін көрсетеді: ол жазбадағы бос орындарды өзінің қиялымен толтырады, мүмкін емес кездейсоқтықтардың үйірмесінен керемет желіні тоқиды». Kirkus Reviews басылымында орташа оң пікір жарияланды, онда рецензент былай деп жазды: «ДеЛилло кітапты ЦРУ агенттерінің бірінің кісі өлтіру немесе ойдан шығарылған сюжеттердің мәні туралы тым маңызды интеллектуалдық ойларымен және Джек Рубидің еврей бандитінің сөз сөйлеуімен аздап бұзады. Бірақ бұл кітаптың ұсақ кемшіліктері, ол шын мәнінде қорқынышты, әркім білетін, бірақ өзі білмейтін, ДеЛилло уайымдап, шабыттандырып, шеберлікпен тереңдететін оқиғаға толы». The Christian Science Monitor журналының Мерл Рубин былай деп мәлімдеді: «ДеЛилло факті мен ойды араластыруға, көптеген белгілі деректерді ойландыратын атмосфераға толы сенімді әңгімеге тоқуға жеткілікті шебер. Алайда ол кейде жазушының көркем шығармасын шынымен болған оқиғадан гөрі қызықты етуге мүмкіндік беретін Достоевскийлік тереңдік пен резонансты жинап ала алмайды». Норман Мейлер «Либраға» үлкен құрмет көрсетті және бұл кітап оны 1995 жылы жазған Освальдтың әңгімесі биографиясын жазуға шабыттандырды. 2007 жылы Нью-Йоркте Освальд ДеЛиллоның ең керемет кейіпкері ретінде сипатталды. 2008 жылы Трой Джоллимор «Освальдтың, Джек Рубидің, Уин Эверетт пен Ларри Парментердің және басқа да қастандықшылардың қиялға толы және жанашырлықпен суреттелген портреті ДеЛилло тарихтың қалай жұмыс істейтінін терең түсінгенін көрсетеді, оның қаншалықты кездейсоқ, қаламаған екендігін көрсетеді» деп дәлелдеді. 2018 жылы Джеффри Сомерс «Кеннедидің өлтірілуі – ДеЛиллоның ойлап тапқан оқиғасы, егер ол шынымен орын алмаса. Кейде бұл басқа атаулармен көлеңкеленеді, бірақ бұл және Ақ шу ДеЛиллоның шедеврлері деп айтуға болады».

Сыйлықтар мен әсері

Libra алғашқы Irish Times International Fiction Prize сыйлығымен марапатталды, сондай-ақ 1988 жылғы Ұлттық кітап сыйлығына иегер болуға ұсынылды. Джеймс Эллрой өзінің "Американдық таблоид" романына шабыттанғанын Libra арқасында айтты, бұл кісі өлтірудің себептерін тағы бір қырынан қарастырады.