Кіріспе

Ганамукти Паришад (бенгал тілінде "Трипура штатының жергілікті халықтарын азат ету кеңесі") – Солтүстік-Шығыс Үндістандағы Трипура штабының Трипури халқы арасында қызмет ететін солшыл қозғалыс. Ол Үндістан Коммунистік партиясының (марксистік) тайпалық бөлімі болып табылады.

Шығу тегі

1940 жылдары Трипура патшалық үйі мемлекеттегі саяси билікті сақтауға бар күшін салды. Дегенмен, монархия Үндістан Ұлттық Конгресі мен Үндістан Коммунистік партиясының ықпалымен туған қозғалыстар тарапынан сынға ұшырады. Бұл ұйымдар демократиялық реформалар ұсынды, бірақ патшалық үйден қатал қарсылық көріп, қабылданбады. 1946 жылы Жаннамаңол Самити (Халық әл-ауқатын жақсарту қауымдастығы), Жаннасикша Самити (Халық білім беру қауымдастығы), Коммунистік партияның жергілікті ұясы және жекелеген солшылдар бірігіп, Трипура Раджа Пражамандалын (Трипура штатының халық жиналысы) құрды. Пражамандал штат үшін конституциялық монархия нысанын ұсынды. Пражамандалдың құрамында коммунистер де, коммунистер емес адамдар да болды. 1948 жылы ұйымға тыйым салу туралы ұсыныс жасалды, себебі ұйымның Шығыс Пәкістаннан келген коммунистердің ықпалында екендігі айтылды. Бұл Пражамандалдың коммунистер емес басшыларын коммунистерді ұйымнан шығаруға итермеледі. Алайда, тыйым салу осы шарадан бұрын күшіне енгізілді. Пражамандал басшылары тұтқындалды, ал көптеген мүшелері жасырынды. Пражамандалды қудалау кезінде коммунистер мен коммунистер емес адамдарды ажыратпау арқылы, патшалық үкімет ұйым ішінде коммунистерге қолдаудың артуына тікелей себепкер болды. Тәуелсіздік күні Пражамандал Ағартала қаласында наразылық акциясын өткізді. Сонымен қатар, қозғалыс Типраса халқының жер құқықтары үшін күреске белсенді түрде қатысты. Үндістанның бөлінуінен кейін, Шығыс Пәкістаннан Трипураға көптеген бенгал индустары көшіп келді. Трипураның ауылдық аймақтарында бенгалдық қарыз берушілер борышкер Типрасалардың жерлерін иемдене бастады. Пражамандал қарсылықты ұйымдастырды, бұл күрес қозғалысты радикалдандырды. Көптеген жерлерде қозғалыс мемлекеттік билік өкілдерімен қақтығыстарға әкелді. Қазан айында Бишальгархта полиция атынан тоғыз Типраса қаза тауып, жиырмасы жарақат алды. Әскерилер Пражамандалды жою мақсатымен тайпалық аймақтарда лагерьлер құрды. Пражамандал басшылығы күшейген қысымға төтеп беруге мүмкіндік жоқ деп санап, қауымдастықты тарату туралы шешім қабылдады. Пражамандал таратылғаннан кейін пайда болған орынды Типраса басшылары Трипура Раджаер Мукти Паришад (Трипура штатының азаттық кеңесі, көбінесе Мукти Паришад деп аталады) құрды. Мукти Паришад ДИР-ді (қауіпсіздік заңын) кері қайтару, сөз және ұйымдасу бостандығын талап етті. Қозғалыстың ұраны – «Трипура халқының демократиялық құқықтары».

Қарулы күрес

1949 жылы наурыз айында Трипура әскери басқаруға көшкенде, "Мукти Паришад" жетекшілері тұтқындалудан қашу үшін жасырынып кетті. Штаттың тайпалық аймақтарында GMP қарулы қарсылық ұйымдастырды. Қытай Халық Азаттық Армиясының табыстарынан шабыттанған "Мукти Паришад" "Шанти Сена" (Бейбітшілік Армиясы) құрды, ол әкімшілік әскерлерін тайпалық аймақтан ығыстырып шығарды. "Босатылған аймақтарда" халық үкіметі билікке келді, ал күнделікті мәселелерді шешуге GMP-ның ауылдық комитеттері жауапты болды. Тайпалықтар штатқа салық төлемеді және өз сұрақтарымен штат соттарына жүгінбеді. Сонымен қатар, GMP-ның шешімімен балалардың ерте некесі, мәжбүрлі еңбек, шектен тыс алкоголь ішу, әйелдерді қысымға салу сияқты әдеттерге тыйым салынды, рулық қоғамда мәдени революция болды.

Негізгі саясаттың құрамына кіру

Қарулы қарсылық 1951 жылға дейін жалғасты. Содан кейін мемлекеттің саяси жағдайының өзгеруіне байланысты стратегиялар өзгерді. Коммунистік партия ашық түрде жұмыс істей бастады. 1949 жылдың соңында ГМП басшылары КПИ-ге қосылды. Енді ГМП-ның күресі CPI-мен бірлесіп, жер бетінде жүргізілуі керек болды. 1952 жылы Үндістанның алғашқы парламенттік сайлауында Лок Сабханың (Үндістан парламентінің екінші палатасы) екі мандатын да КПИ жеңіп алды. Сайланған екі депутаттың – Бирен Датта мен Дашарт Дебтің екеуі де ГМП-ның белгілі қайраткерлері болды. ГМП президенті Деб сайлау кезінде полициямен іздеп отырған партизан көшбасшысы деп есептелді. Оған тағылған істер премьер-министр Джавахарлал Неру оның алғашқы сессиясына парламентке жасырын келгеннен кейін ғана тоқтатылды.

1967 жылғы конференция

Айта кету керек, GMP басшылығының көп бөлігі және оның мүшелерінің көпшілігі тайпалық болғанымен, GMP сол кезде тек Типраса ұйымы емес еді (мысалы, Бирен Датта бенгалдік болған). Қарулы күрес аяқталғаннан кейін КПИ-де GMP-ның болашақ рөлі туралы қызу пікірталас өрбіді. Бір жағы, GMP-ның мүшелерінің басым бөлігі шаруалар болғандықтан, оны партияның шаруалар ұйымы – АИКС-ке біріктіру керек, және Типраса мен бенгалдік шаруалардың сыныптық мүдделері бірдей болғандықтан бірлесіп күресуі керек делінді. Екінші жағы, Деб сияқтылар тайпаларды тек шаруалар ғана емес, сонымен қатар жеке субұлттық бірлік деп санайтын. Олардың пікірінше, GMP – тайпалық қоғамның ұлттық санасын білдіретін Типраса ұйымы болуы керек еді. 1960 жылдардың басында КПИ күшті ішкі жікке бөлінді. Партия Конгресс партиясымен қарым-қатынас және Қытай-Кеңес дауы сияқты мәселелер бойынша екі лагерге бөлінді. 1964 жылы екі жеке партия съезі өтті – бірі КПИ, екіншісі Үндістан Коммунистік партиясы (марксистік). Бұл жік Трипурадағы КПИ бөлімшесіне де әсер етті, және КПИ(М) КПИ-ден озып кетті. Бастапқыда екі фракция да GMP-ны сақтап қалуға және бұқаралық ұйымдар қозғалысының бірлігі үшін жікке түсірмеуге келісті, бірақ көп ұзамай ұйымды бақылау үшін бәсекелестік күшейді. 1967 жылғы GMP конференциясында жік GMP-ға да жетті, және КПИ(М) Tripura Rajaer Upajati Ganamukti Parishad құрды, ал GMP-дағы олардың жетекшісі Деб ұйымның көпшілігінің қолдауын алды. Сол конференцияда GMP-ның атауы Upajati (яғни, тайпалық) Ganamukti Parishad деп өзгертілді. Осыдан кейін, тайпалық емес адамдар GMP мүшелігіне қабылданбайтын болды. Осылайша, Дебтің Типраса жеке субұлттық бірлік ретінде қалыптасқан және өздеріне жаппай ұйым қажет деген тезисі ұйымдық практикада іске асырылды. 1967 жылғы конференциядан кейін КПИ Агхор Деббарма басқаратын Tripura Rajya Ganamukti Parishad құрды.

ATPLO бірігуі

1983 жылы Бинанда Жаматияның Бүкіл Трипура халықтарын азат ету ұйымы қаруларын тастап, Ганамукти Паришадқа қосылды. АТПЛО Трипура Ұлттық еріктілер ұйымынан бөлініп шыққан топ ретінде пайда болды, ал ТНВ арасындағы аумақтық талас тез арада қанды қақтығысқа ұласты. Соңында, АТПЛО бұрынғы қарсыластарымен одақтасудан басқа жарамды шешім таба алмады және осылайша GMP-ге енді.

Ұйымның қазіргі жағдайы

Бүгінде Трипура Раджаер Упажати Ганамукти Паришад Үндістан Коммунистік партиясының (Марксистік) (КПИ) шаруалардың жаппай ұйымы – Бүкіл Үндістанның шаруалар кеңесі (АҚҚ) Қисан Сабхасымен байланыста. Дегенмен, GMP толықтай тайпалық ұйым ретінде өз ұйымдық ерекшелігін сақтайды. Сол сияқты, GMP АҚҚ-ға, Tribal Youth Federation Үндістанның Демократиялық жастар федерациясына, ал Tribal Students Union Үндістанның Студенттер федерациясына қарайды. Алайда, бұл ұйымдар әртүрлі бүкіл Үндістандық құрылымдарға тиесілі болғанымен, ұйымдық тұрғыдан бір-бірімен байланысты. Tribal Youth Federation-ның бас хатшысы мен президенті дәстүр бойынша GMP хатшылығының мүшелері болып сайланады. GMP, TYF және TSU өздерінің бүкіл Үндістандық ұйымдарынан өзге туларды, символдарды және басылымдарды пайдаланады. Бұл үш ұйымның басшылығы Орталық комитеттер деп аталады, ал АҚҚ, ДДФИ және СФИ-дың штаттық басшылығы Штаттық комитеттер деп аталады. 2000 жылға қарай 70 000 мүшесі бар екені мәлімделді. Оның президенті – Нареш Джаматиа, ал бас хатшысы – Радхачаран Деббарма.