Кіріспе
Хазельтон – Канаданың Британ Колумбиясының батыс-орталық аймағындағы Скина өңіріндегі муниципалитет. Бұл жер Скина өзенінің оңтүстік-шығыс жағында, Балкли өзенінің сағасының солтүстігінде орналасқан, екі өзеннің қосылған жері жарым арал құрайды. BC Highway 62 тас жолында, Смитерстен солтүстік-батысқа және Террастен солтүстік-шығысқа қарай жолмен сапаруға болады. Хазельтон – "Үш Хазельтонның" бастапқы нүктесі, ал қалған екеуі – оңтүстік-шығыста Жаңа Хазельтон және оңтүстікте Оңтүстік Хазельтон.
География
Екі өзен кең орманды мұздық аңғарлар арқылы ағып өтеді. Рош-де-Бюль таулары Скена аңғарының оңтүстік қабырғасын құрайды. Солтүстігінде Скина таулары, ал солтүстік-батысында Киспиокс жотасы орналасқан. Хазельтон аймағының астында қабатты құмтас және тақта тас жатыр. Шамамен 25 000 жыл бұрын мұз қалың болған. Соңғы 11 000 жыл ішінде өзендер қалың моренаны тесіп, тау жынысын жалаңаш қылды.
Алғашқы халықтар және еуропалықтардың алғашқы байланыстары
Алғашқы халықтар бұл аймақты шамамен 3500 жылдан бері мекендеп келеді. 1840 жылдары Хадсон шығанағы компаниясының (HBC) бас саудагері Саймон Макгилливрэй Бэбин көлінен Хазельтонға экспедиция ұйымдастырды. 1865 жылы орыс-американдық телеграф желісінің зерттеу тобы Скеена өзенімен осы жерге жетіп, келесі жылы құрылыс бригадасына қажетті жабдықтарды қалдырды. 1866 жылы телеграф желісі Кеснелден Форт Фрейзер арқылы созылып, сол жылдың шілде айында болашақ Хейзелтоннан өтіп, солтүстікке қарай 25 миль (40 км) жерде аяқталды. 1867 жылы Кеснелден солтүстікке қарай салынған желі тасталып қалды. 1866–1868 жылдары HBC Миссия нүктесінде Балкли өзенінен оңтүстікке қарай орналасқан Аквилгейт тері сауда бекетін басқарды. Құрылысы тоқтап қалған телеграф жолы алтын іздеушілерге қол жеткізуге мүмкіндік берді. 1870–1871 жылдардағы Оминека алтын асыру кезінде Хейзелтон елді мекені стратегиялық маңызға ие болды. 4000-ға жуық кенші оны өзіне база ретінде пайдаланды. Алтын асыру тоқтағаннан кейін еуропалықтардың саны бірнеше адамға дейін азайды. 1881 жылы Уильям Коллисон Гитсан халқының арасында Хазельтон қаласында англикандық миссия құрды. 1888 жылдың шілдесінде Викториядан әскер Хазельтондағы жергілікті халықтың көтерілісін басу үшін жіберілді, себебі Китванкул Джимнің өліміне байланысты жағдай шиеленісіп кеткен. Жағдайдың басылғандығы туралы хабарланғаннан кейін, тек арнайы констебльдер өзен бойымен тергеу жүргізу үшін жол тартты, ал әскер Порт Эссингтон маңында орналасты. Бірнеше аптадан кейін әскер базаға қайтып оралды. Англикан шіркеуі 1889–1950 жылдары федералды үкімет қаржылаған Хазельтон алғашқы халықтар мектебін басқарды. 1958 жылы қалада жергілікті жәдігерлерді көрсету үшін «Қазына үйі» деп аталатын алғашқы мұражай салынды. 1968 жылы ғимарат жарты мильге Ксан тарихи ауылына көшірілді, ол аймақтың алғашқы халықтары өнерлерін және қолөнерін өндіріп, көрсететін және сататын лагерь және ауыл ретінде дамытылып жатты. 1969 жылы ауылдың ашылуына арналған арнайы тотем бағаны жасалып, орнатылды. Бұйымдар ағаштан немесе жануар мүйізінен ойылып, сатуға қойылды. 1972 жылға қарай мұражайдың жанында алты үй тізбектеліп тұрды, бұл аутентиктікпен қайта жаңартылған алғашқы халықтардың ауылын құрады. 2012 жылы Гитсан келісім қоғамы кеңсесін алты ай бойы блокадалау бейбіт аяқталды. Ксан тарихи ауылы мен мұражайы жеті әсем әулеттік үйге дейін кеңейтілді, ал олардың алдында бірнеше ойылған тотемдер орнатылды. Ойымшылар өз өнерлерін келушілерге көрсетіп, Ксан бишілері жергілікті билерді орындайды.
Fort Fraser and passed the future Hazelton that July, before terminating 25 mile (40 km) farther north. In 1867, the line north of Quesnel was abandoned. During 1866–1868, the HBC operated the Ackwilgate fur trading post immediately south across the Bulkley at Mission Point. The abandoned telegraph trail provided access for prospectors. During the Omineca Gold Rush of 1870–1871, the Hazelton settlement became strategic. As many as 4,000 miners made it a base. After the goldrush ended, European residents dwindled to a handful. In 1881, William Collison founded the Anglican mission at Hazelton among the Gitxsan. In July 1888, the militia was sent from Victoria to quell an indigenous uprising at Hazelton, following the killing of Kitwancool Jim. On being informed the tension had subsided, only special constables went upriver to investigate, while the militia camped near Port Essington. Weeks later, the militia returned to base. The Anglican Church ran the federal government funded Hazelton First Nations school 1889–1950. In 1958, the original museum, called the House of Treasures was built in town to display indigenous artifacts. In 1968, the building was moved half a mile to the Ksan Historical Village, which was being developed as a combined campsite and village where area First Nations would produce, display, and sell, their arts and crafts. A special totem pole was carved and erected for the 1969 opening of the village. Items were carved on site from wood or animal horn and displayed for sale. By 1972, six houses stood in a line beside the original tiny museum, creating an authentically rebuilt indigenous village. In 2012, a six month blockade of the Gitxsan Treaty Society office ended peacefully. The Ksan Historical Village and Museum has expanded into seven decorated tribal houses fronted with several carved totems. Carvers demonstrate their skills to visitors, and the Ksan Dancers, who perform local native dances, present scheduled performances.
Атау шығу тегі
Газеттердегі ең алғашқы сілтеме Форкстың бастапқы атауы 1859 жылы, ал Хазелтонға – 1872 жылы жазылған. 1857 жылы осы елді мекенді негіздеген Томас Хэнкин оны маңайдағы көптеген жаңғақ бұталарының құрметіне атаған. Дегенмен, алғашқыда бұрынғы атау басым болды, содан кейін екі атау да сол ғасырдың соңына дейін бірге немесе бір-бірін алмастырып қолданылып келді.
Темір жол алдындағы
1870 жылы Каннингем мен Хэнкин серіктестігі, кейін R. Cunningham & Son болып аты аталды, филиалдық дүкен ашты. 1870-ші жылдардың басында салон мен дүкендер пайда болды. 1880 жылы HBC У. Дж. Уолш дүкенін сатып алды. Бұл қойма Хазелтон-Бабийн жолы және Форт-Бабийн арқылы басқа HBC бекеттеріне тауар жіберу орталығы болды. Чарльз Уильям Дигби Клиффорд 1885-1887 жылдары HBC пошта басшысы қызметін атқарды. 1880-ші жылдардың соңында қауымда полиция қызметкері орналасты, сол кезде түрме салынды. 1890-1915 жылдары Хазелтон Солтүстік-Батыс Британ Колумбиясының ең ірі елді мекені болды. Скина өзеніндегі кеме қатынасының соңғы нүктесі болған бұл жер алтын іздеушілер, саудагерлер, керуеншілер және миссионерлер үшін маңызды орталыққа айналды. 1891 жылы Ричард С. Сарджент келді және қауымдағы жетекші тұлғаға айналды. Сол жылы HBC SS Caledonia Кицелас каньонынан өтіп, Хазелтонға жеткен алғашқы бу кемесі болды. Дегенмен, судың деңгейінің жоғары немесе төмен болуы каньонды кешіруге мүмкіндік бермей, кеме қатынасын жылына үш аймен шектеді. Сарджент 1899-1927 жылдары үкіметтік пошта басшысы болды және 1900 жылы сауда бекетін ашты. 1900 жылы Әулие Петр Англикан шіркеуі салынды. 1901 жылы федералды телеграф қызметі Юкон телеграфының құрылысын аяқтады, ол Хазелтон арқылы өтіп, Ашкрофтты Аляска шекарасымен байланыстырды. 1907 жылы Р. С. Сарджент дүкені/пошта кеңсесі толығымен өртенді. Гранд Транк Пасифик Теміржолының (GTP) Хазелтон арқылы салынады деген үміт, маңындағы жерлерді аукционға салуға және Хазелтонды қайта жаңғыртуға себеп болды. 1908 жылы Жозеф Леопольд Койл "Оминека Геральд" газетін құрды. Осы кезде бірнеше дүкендер мен Хазелтон және Оминека қонақ үйлері пайда болды. Алдермирге (Телкваға жақын) қарай оңтүстік-шығыс бағытында жазда апта сайынғы дилижанс, ал қыста шаналар жүріп тұрды. 1909 жылдың ақпанында Ингеника қонақ үйі ашылды. Сол жылы Хазелтон қаласында полиция бөлімінің бас кеңсесі құрылды, үкіметтік кеңселер ескі ағаш үйден жаңа ғимаратқа көшірілді, ал ескі екі бөлмелі ағаш үйдің орнына жаңа түрме салынды. 1910 жылы өрт Хазелтон қонақ үйін жалмап, Оминека қонақ үйінің артында 42 төсектік жатақхана салынды, ал пошта кеңсесі Сарджент дүкеніне қосымшаға көшірілді. Сол жылы өрт сөндіру бөлімі құрылып, екі химиялық сорғы тапсырылды. Юнион банкі уақытша ғимараттарда филиал ашып, қауымдық зал салды. Осы кезде оңтүстік-батысқа қарай Скина Кроссингке дейін арба жолы салынды. Тынық мұхиты жолдары қауымдастығы Сиэтлден Хазелтонға дейін сапарлаған алғашқы автомобильге алтын медаль сыйлады, ол амбициялы жобаның болжамды соңғы нүктесі болды. 1911 жылдың қазан айында П. Э. Сэндс және оның механиктері Фландр 20 көлігімен саяхатын аяқтады. Кеснельдің солтүстігінде жол болмағандықтан, олар ескі телеграф жолын ұстанды. Бұл жолдың шамамен 64 шақырымында көлікті аттармен сүйреу үшін бөлшектеу қажет болды. Бұл моторлық күшпен қамтылмаған жалғыз бөлік болды. Автомобильшілерді құрметтеу үшін банкет ұйымдастырылды, содан кейін олар оңтүстікке бу кемесімен, пойызбен және пароходпен оралды. Медаль 2013 жылдан бері Хазелтон қаласында сақталып келеді. Автомобиль Вашингтон штатының Эленсбург қаласындағы Киттитас округінің тарихи мұражайында қойылған. 1911 жылы қайта салынған Хазелтон қонақ үйі 32 қонақ бөлмесімен және тағы 30 адамды қабылдайтын жатақханамен ашылды. Жылдың ортасында Ванкувер банкі алғашқыда шатырды пайдалана отырып, филиал ашты, ал "Inland Colonist" Кицеластан көшірілді, бірақ сол жылдың қарашасында баспа тоқтады. Сол жылдың тамызында "Оминека Майнер" газеті жарық көрді. 1912 жылы күдікті болып көрінген бірқатар тұрақтардағы өрт оқиғалары орын алды. Бірнеше айдан кейін өрт HBC және Broughton & McNeil қоймаларын жойды. Бір аптадан кейін бос тұрған тұрғын үйдегі өртке қатты зақым келместен бұрын сөндірілді. Онжылдар бойы тұрғындар әр көктемде алғашқы кеменің дауысы қашан естілетінін болжап, тіпті үлкен сомада ставка жасады. Кеменің келуі қыстың суығынан жаңа өмірге өтуді белгілейтін шулы қарсы алумен күшті қарсы алынды. 1912 жылғы маусымның соңында бу кемесінің кетіп қалуымен бұл дәуір аяқталды.
Паромдар мен көпірлер
1910 жылы Скина өзенінің үстінен 56 метрлік аспалы көпір Хазельтоннан солтүстікке қарай 2 шақырым жерде ашылды. 1911 және 1912 жылдары Сели мен Хазелтонды паром байланыстырды. 1912 жылы пароходтар Скина Кроссингтегі теміржол бекетін Хазелтонмен байланыстырды. 1912 жылдың ортасынан бастап 1917 жылдың қаңтарында сол жерде төменгі деңгейлі көпірмен ауыстырылғанға дейін Bulkley өзені арқылы Hazelton–South Hazelton паром жұмыс істеді. 1914 жылдың шілдесінде Скина паромдық мұнаралар салынды (қолданыстағы каноені алмастыру үшін үлкен баржа). Тамыз айында жұмыс басталғанға дейін, паром кабеліне уақытша бекітілген қайық айналып құлап, оның бортындағы жасөспірім суға батып кетті. Қазан айында қызмет толыққанды іске қосылды. 1923–24 жылдары жаңа понтондық паром орнатылды. 1931 жылы Хагвильгеттің жоғары деңгейлі көпірін және Хазелтонның төмен деңгейлі көпірін алмастыру үшін қайта салынған 122 метрлік (400 фут) Хагвильгет аспалы көпірі ресми түрде ашылды. Сол жылы Скина паром Ричиге дейін ағызылды. Бірнеше күннен кейін ол одан да төмен ағызылып, Тынық мұхитында жағаға тірелді. 1935 жылы су тасқыны паромға зақым келтірді. 1920 жылы салынған мұнаралар 1936 жылы қайта орнатылды. 1936 жылғы су тасқыны кезінде паром үйі сумен кетіп, өзен жағалауының эрозиясы екі жағалаудағы жолдың бөліктерін жойды, ал Хазелтон жағындағы паром мұнарасы қисайды. 1953 жылы паром қызметі тоқтатылды.
Пост-темір жолға келу
1913 жылы Ингеника қонақ үйі Нью-Хейзелтонға көшірілді, бірақ HBC сол жерде өртенген ғимараттарын қайта салды. Мейн-стриттің екі жағында жаяу жүргіншілерге арналған тротуарлар салынды. Жергілікті автомобильдердің саны алтыға жетті және Мексика-АҚШ шекарасынан келген алғашқы көлік келді. Оңтүстік Хазелтон мен Жаңа Хазелтон арасындағы темір жол келген кезде ескі Хазелтонды ығыстыру үшін болған бәсекелесте біріншісі сәтті болмады, ал екіншісі темір жол құрылысы аяқталғаннан кейін ескі қаладан әлдеқайда кішкентай болып қалды. Ескі Хазелтон ауданның басты жабдықтау орталығы болып қала берді. 1914 жылы C. V. Smith дүкені/тұрғын үйі өртенгенде, ғимарат қайта салынды. Ванкувер банкі жабылып, бірнеше айдан кейін Royal Bank бос қалған ғимаратқа көшіп келді, бірақ кейіннен тағы да көшті. Union Bank үлкен ғимаратқа көшкенде, бұрынғы ғимараты методист шіркеуі ретінде пайдаланылды, ал шіркеу қауымы Сент-Эндрю залына көшті. Сол жылы HBC дүкені кеңейтілді. 1915 жылы Royal Bank жабылды және Union Bank Нью-Хейзелтон бөлімшесін жапты. C. V. Smith дүкені үшін жаңа қойма салды. 1917 жылы өрт Сам Лидің дүкені/кір жуу қызметін жойды, Omineca Herald Нью-Хейзелтонға көшірілді, Northern Telephone жаңа коммутаторды орнатты, ал провинциялық үкімет кеңселері Смитерске көшірілді. 1918 жылы Omineca Miner басылымы тоқтатылды. 1920 жылы Рождество түні орталық сауда ауданының көп бөлігі өрттен қирады. Бұл өрт Сент-Эндрю залын өртеп жіберген болуы мүмкін. 1921 жылдың қаңтар айында бұрынғы Ингеника қонақ үйінде өрт шықты. Ғимаратта Royal Café иесі болған Сэм Ли өрттен қаза тапты. Бірнеше айдан кейін RCMP штабы Телькваға көшірілді, Хейзелтон қаласында бір полицей қалды. 1922 жылы Хазелтон методист шіркеуі салынды. 1925 жылдың мамыр айында Royal Bank Union Bank-ті өзіне қосып алды, соңғы жергілікті бөлімшені қайта брендтеді. 1928 жылы R. S. Sargent қонақ үй ашты. 1932 жылы Royal Bank бөлімшесі жабылды және Sargent қонақ үйі мен екі қойма өртеніп кетті. 1937 жылы Британ Колумбиясы заң шығарушы жиналысында бұрынғы сержант болған Уильям Джон Сандерс өз үйінде қайтыс болды. 1947 жылы Canadian Trailway Stages Хазелтон-Принс-Джордж автобустық бағытын ашты, бірақ келесі жылы Хазелтон-Вандерхоф бағыты тоқтатылды. 1948 жылы алғашқы халықтар тобы қорықтың бір бөлігін жеке тұлғаларға сату үшін берді, бұл Хазелтонның ауданын ұлғайтты. 1949 жылы BC Power Commission аурухана генераторын пайдалану туралы келісімге келді және 68 тұтынушыға қызмет көрсеткен Kitanmax Water and Power Co, жергілікті таратушыны сатып алды. Электр желілері Оңтүстік Хазелтон мен Жаңа Хазелтонға дейін созылды. Келесі жылы комиссия ауруханадағы DC генераторын үлкен AC генераторымен алмастырды, ол Hazelton-ның қолданыстағы және Bulkley-дің оңтүстігіндегі жаңа тұтынушыларын да қамтамасыз етті. 1951 жылы RCMP екі полицейден тұратын бөлімшеге ие болды. Сол жылы Royal Bank қосалқы бөлімшесі ашылды. 1956 жылдың ақпанында Хазелтон ауыл ретінде тіркелді. Сол жылы Inlander қонақ үйі ашылғанда, Royal Bank оның төменгі қабатын жалға алды, кейіннен көшеден бері ғимарат салғанға дейін. 1965-1972 жылдары көшелер алғаш рет асфальтталды. Сол жылдың соңында дискілі телефон жүйесі байланыс операторларын алмастырды. 1972 жылы Inlander қонақ үйінде бұрынғы банк ғимаратында жаңа лаунж ашылды. Ерлерге арналған әжетхана бұрынғы сейфке орнатылды. 1980 жылдардың басында RCMP Нью-Хейзелтонға біріктірілді. 1997 жылы Royal Bank Хагвильгетке көшірілді.
Кейінгі қауымдастық
2003 жылы "Инлендэр" қонақ үйіне өрт шығып, ол ауыр зақымдануға ұшырады. 2017 жылы BC Transit Terrace–Hazeltons бағытындағы автобус қызметін іске қосты және қазірге дейін жолаушылар тасымалын қамтамасыз етуші оператор болып табылады. 2023 жылы аурухана маңында үш қабатты ғимараттың құрылысы басталды, ол 31 жаңа қолжетімді тұрғын үй ұсынады. Қала орталығындағы жаяу саяхат барысында көне пионерлік техникалар, түпнұсқалық бу машинасы, тарихи ескерткіштер, Пионерлер мұражайы, өзен кемесінің үлгісі және тарихи Санкт-Петер ангиликан шіркеуін көруге болады.
Білім
1906 жылы бір бөлмелі мектеп ХБК-нің тегін берген ғимаратында ашылды. 1913 жылы 23 оқушыны қабылдауға тым кішкентай болған ескі ғимараттың орнына жаңа мектеп салынды. 1926 жылы мектеп ауылдық мәртебеге көтерілді, ал 1930 жылы екінші сынып қосылды. 1948–49 жылдары мектеп мәртебесі Хазелтон жоғары мектебінен Хазелтон бастауыш және жоғары мектебіне өзгертілді. Ол кезде мектеп жеті бөлмелі, жеті мұғалімді қамтитын жаңа, заманауи мектеп ретінде сипатталды. 1962–63 жылдары Екі Мильдік бастауыш мектебі ашылды. 1963–64 жылдары Джон Филд бастауыш мектебі Хазельтон қаласында ашылды. 1965–66 жылдары Хазелтон бастауыш және жоғары мектебі Хазелтон орта мектебіне айналды. 1979 жылы екі бөлмелі Екі Мильдік мектебі жабылды. 1992 жылдың наурыз айында жаңа Хазелтон орта мектебінің құрылысы ескі ғимараттың орнын басты. 2014 жылы Джон Филд бастауыш мектебінің атауы Маджагалиель Гали Акс деп өзгертілді, бұл гитсан тілінде «өзендердің гүлдері» деген мағынаны білдіреді. 82-ші жағалау таулары мектеп округінің құрамындағы Маджагалиель Гали Акс қала орталығына қарай төмендеп орналасқан, ал Хазелтон орта мектебінде (солтүстік-шығыс жағында) шамамен 375 оқушы білім алады. Орта мектептің жанында Coast Mountain колледжінің кампусы орналасқан.
Климат
Хазельтон ылғалды континенттік климатқа ие (Кёппен климаттық жіктелімі Dfb). Қыстары суық, бірақ Тынық мұхитының әсерінен солтүстік ендігіне қарағанда жұмсақ болады. Қаңтар айының орташа температурасы -0,7 градусқа тең, ал желтоқсаннан ақпанға дейін күндізгі максималды температураның 0 градусқа жететін немесе одан асып түсетін күндердің саны орташа есеппен 32-ге жетеді.