Кіріспе
Нью-Йорк штатындағы округ, АҚШ. Уэйн округі – АҚШ-тың Нью-Йорк штатындағы округ. 2020 жылғы халық санауы бойынша халық саны 91 283 адамды құрайды. Округ орталығы – Лион қаласы. Округ атауы Америка Тәуелсіздік соғысының батыры және американдық мемлекет қайраткері генерал Энтони Уэйннің құрметіне берілген. Округ штаттың Finger Lakes аймағының бір бөлігі болып табылады. Уэйн округі Сиракуз қаласынан батысқа қарай 50 шақырымдай қашықтықта орналасқан және бірдей Конгресс округіне кіреді. Уэйн округі Рочестер (Нью-Йорк) метрополитендік статистикалық аймағының құрамына кіреді және Онтарио көлінің оңтүстік жағалауында орналасқан, АҚШ пен Канаданың солтүстік шекарасының бір бөлігін құрайды. АҚШ-тың батысқа қарай кеңейген кезеңдегі маңызды орналасуы, халықаралық шекарада болуы және құнарлы егіншілік аймақта жатуы оның бай мәдени және экономикалық тарихына үлкен үлес қосты. Округ шекарасынан екі әлемдік дін пайда болды, ал тұрғындары Америка Азамат соғысына дейінгі жылдары құлдыққа қарсы күресте маңызды рөл атқарды. XIX ғасырдағы 1812 жылғы соғыс шайқастары, Ұлы көлдердегі желкенді кемелермен сауда және Эри каналы арқылы жүзеге асырылған тасымалдар қазіргі таңда әлемдегі ең өнімді жеміс өсіру аймандарының бірі ретінде танылды. Уэйн округі Нью-Йорктегі алма өндірісі бойынша жетекші округ болып саналады.
Wayne County is a county in the U. S. state of New York. As of the 2020 Census, the population was 91,283. The county seat is Lyons. The name honors General Anthony Wayne, an American Revolutionary War hero and American statesman. The county is part of the Finger Lakes region of the state. Wayne County is less than 50 miles west of, and is in the same Congressional District as, Syracuse. Wayne County has been considered to be part of the Rochester, NY Metropolitan Statistical Area and lies on the south shore of Lake Ontario, forming part of the northern border of the United States with Canada. Its location during the early westward expansion of the United States, on an international border and in a fertile farming region, has contributed to a rich cultural and economic history. Two world religions sprung from within its borders, and its inhabitants played important roles in abolitionism in the years leading up to the American Civil War. Nineteenth century War of 1812 skirmishes, Great Lakes sailing ship commerce and Erie Canal barge traffic have yielded to contemporary recognition as one of the world's most productive fruit growing regions. Wayne County ranks as New York's top apple producing county.
Тарих
Еуропалықтар келгенге дейін Уэйн округінің аумағындағы жерлер бастапқыда Ирокез конфедерациясының бір бөлігі болды, ол шамамен 1142 жылдың 31 тамызынан бері қалыптасқан. 1683 жылдың 1 қарашасында Нью-Йорк штатында округтер құрылғанда, ол Олбани округінің құрамына кірді. 1823 жылдың 11 сәуірінде Уэйн округі Сенека және Онтарио округтерінің бір бөлігін біріктіру арқылы құрылды.
Батысқа қарай кеңейу
Еуропалықтардың алғашқы қоныс аударушылары қазіргі Пальмираның батысында орналасқан Ганаргуа өзені бойындағы аймаққа келді. 1788 жылы бұл аймақ Массачусетс штатының Оливер Фелпс пен Натаниел Горхамға сатқан жері – Фелпс пен Горхам сатып алуының бір бөлігіне айналды. 1790 жылы британдық баронет және жер спекулянты Сэр Уильям Пултени, Пултени қауымдастығындағы серіктестерімен бірге бұрынғы Фелпс пен Горхам сатып алуының бір бөлігін сатып алды. Батысқа қарайғы алғашқы жол Утика маңынан Женеваға дейін созылды, ал 1800 жылы Кайуга көпірі салынғаннан кейін, батысқа сапар шегетін барлық саяхатшылар осы жолды таңдады. Бұл тас жол болашақ Уэйн округі аймағын біршама оқшаулап, солтүстікке қарай жатқан өзендер мен көлдер арқылы келген қоныс аударушыларға қиындық тудырды. Бірнеше жыл өткен соң ғана "жаңа жол" батысқа қарай өтіп, округ арқылы өтіп, Ганаргуаның құнарлы жерлерін оңай қоныстандыруға жағдай жасады. Сэр Уильям Пултени сатып алынған жерді дамыту үшін жер агенті ретінде Чарльз Уильямсонды таңдады. 1792 жылы шотландтық Уильямсон Нью-Йорк штатының солтүстігіндегі жазық далаға жолдар салу, қалаларға орын іздеу, жерді учаскелерге бөлу және диқандық диірмендер, мейрамханалар, дүкендер мен үйлер салу арқылы жерді дамыту үшін келді. Тағы бір жыл өткен соң, оның ізімен Уильямсонға да келді. 1814 жылдың мамыр айында Сэр Джеймс Йё басқаратын британдық әскерлер Уильямсонның Пултнивилл ауылына қонды. Йёнің флоты бұрынғыда Освегоға шабуыл жасап, Рочестерге шабуылға тырысқаннан кейін, Пултнивилльден азық-түлік алуға әрекеттенді. Ауыл тұрғындарымен келісімге келді, бұл шабуылшыларға қарсылықсыз жабдықты алып кетуге мүмкіндік берді. Алайда, дау туып, екі тараптан да оқ атысы басталды, тіпті Онтарио көлінен артиллериялық оқтар да атылды. Бірнеше азамат қаза тапты немесе жараланды, ал екеуі британдықтар қашқанда тұтқынға алынды.
Ұлы көлдер саудасы
1823 жылы Эри каналы ашылғанға дейін Салмон өзенінің сағасында орналасқан Нью-Йорк штатының Пултнивилл қаласы Уэйн округінің жалғыз порты болды. Шамамен 1811 жылдан 1890 жылдарға дейін (кеден кеңсесі жабылған кезде) осы кішкентай елді мекеннен Атлант мұхитына және әлемге Сент-Лоуренс өзені арқылы тауарлар тасымалданды. 19-ғасырдың басында Пултнивиллдегі қызмет айналасындағы аймақтан (Канандаигуаға дейін оңтүстікке қарай) ауыл шаруашылығы тауарларын жеткізуге және Ұлы көлдердегі теңіз саудасына шоғырланды. 1865 жылы мұнда 30-ға жуық көл капитаны тұрды, ал Пултнивилл мен Содус шығанағынан шыққан көптеген теңізшілер әлемді шарлаған кит аулау кемелерінде жұмыс істеді. 1874 жылы Lake Shore темір жолы іске қосылып, сауда орталығы 3 миль (5 км) оңтүстікке қарай Уильямсонға көшті, соның салдарынан Пултнивиллдің сауда орталығы ретіндегі маңызы күрт төмендеді.
Дін: Уэйн округі және Екінші Ұлы ояну
Уэйн округі 19-ғасырдың басындағы Екінші Ұлы ояну кезеңінде маңызды американ діндерінің дамуындағы шешуші оқиғаларға куә болды. "Түлкі әпкелері" Хайдсвиллде қайтыс болған саудагерден естіген дыбыстардан бастау алып, ең жақсы кезеңінде миллионға жуық жақтас жинаған қозғалысты құрды. Пальмира 1820 жылдары Соңғы күнгі қасиеттілер қозғалысының бастауы болды.
Уэйн округінің шайкерлері
Содус шығанағы 1826-1836 жылдар аралығында Шейкерлер қауымының орны болды. Бұл жер, Огайода тұратын Шейкерлерге бару үшін Ұлы Онтарио және Эри көлдері арқылы су жолымен саяхаттауға қолайлы жағдай жасады. Бұл орын, сондай-ақ, Жер асты жолы арқылы Канадаға еркіндікке қашқан бұрынғы құлдарды көшіруге де пайдалы болған болуы мүмкін. Шейкерлердің алғашқы басшылары – Еремия Талкотт және Поли Лоуренс ақсақалдар, олардың көмекшілері Джон Локвуд пен Люси Браун, Нью-Йорк штатының Нью-Либан қаласындағы Шейкерлердің негізгі қауымынан Содусқа келді. Алғашқы жылы 72 адам дінге өтті, олар көп ұзамай 200 акр жерді өңдеуге алды. 1835 жылға қарай қауымның саны шамамен 150-ге жетті. Алайда, 1835 жылы олар жерлері арқылы канал қазу жоспары бар екенін білді, және Нью-Йорк штатының заңына сәйкес, канал компаниясы қалаған жерін иеленуге құқылы болды. Шейкерлер өздерінің жерлерін және 23 ғимаратты канал компаниясына сатып, Нью-Йорк штатының Ливингстон округіндегі Гроулендте сатып алған 1700 акр жерге көшіп кетті. Бірақ, канал ешқашан салынбады. Екі жылдан кейін Шейкерлерден меншіктерін қайтарып алуды сұрады, алайда олар өздерінің ауылын басқа жерде жаңадан құрып, болашақта жерді сол мақсат үшін алуы мүмкін екенін білген соң, бас тартты. Шейкерлердің Содуста және Гроулендте өткен алғашқы жылдарын сипаттайтын бірнеше күнделіктер мен жазбаларды Кливлендтегі Батыс резервтік тарихи қоғамынан табуға болады. Бұл қолжазбалар микрофильм түрінде АҚШ-тың 20-дан астам орнында қолжетімді.
Соңғы күндердің қасиеттілері (мормондар)
Уэйн округі – соңғы күнгі қасиеттілер қозғалысы мен мормонизмнің туған жері. Оның негізін қалаушы Джозеф Смит, оның отбасы Пальмира мен Манчестердің арасындағы шекарада орналасқан шаруашылықта тұрғанда, 1820 жылы Құдай Әке мен Иса Мәсіхтің өзімен кездескенін, «Бірінші көрініс» деп аталатын оқиғаны айтқан. 1830 жылы Мормон кітабы алғаш рет Пальмира ауылында Е. Б. Грандин баспасынан, қазіргі Мормон кітабының тарихи жариялану орнында жарық көрді.
Спиритуализм және Фокс әпкелері
Спиритуалистер өз қозғалысының басталуы ретінде көбінесе 1848 жылдың 31 наурызын көрсетеді. Сол күні Хайдсвиллдегі Кейт және Маргарет Фокс өлтірілген саудагердің рухымен байланысқа түскендерін хабарлады. Бұл оқиғаның ерекшелігі – рухтың адамға есінен адасып көрінудің орнына, естілетін соққылар арқылы хабарласқандығында еді. Сезімдерге сену американдықтарға ұнады, және Фокс әпкелері сенсацияға айналды. Медиумдық көрсетулер (мысалы, сеанстар және автоматты жазу) табысты бизнес екенін көрсетті, жақын арада көңіл көтерудің және рухани тазарудың танымал түрлеріне айналды. Фокс әпкелері осылай өмірлік күнкөрісін тапты, сондай-ақ тағы көптеген адамдар да осылай жасады.
Азамат соғысы мен жер асты темір жолы
Америка Азамат соғысы кезінде Уэйн округының тұрғындары, аймақтың құлдықтан босатылған Канадаға жақын орналасуына байланысты, Жер асты жолына қолдау көрсетуде белсенділік танытты. Уэйн округы сондай-ақ, 33-ші Нью-Йорк ерікті жаяу әскер полкі, 98-ші Нью-Йорк ерікті жаяу әскер полкі, 111-ші Нью-Йорк ерікті жаяу әскер полкі және 9-шы Нью-Йорк ауыр артиллерия полкі сияқты бірнеше ерікті Одақ полктері үшін жасақтар құрды. Азамат соғысы кезінде Уэйн округынан шыққан ерлер полковник Клинтон Д. Макдугалл басқаруымен 111-ші Нью-Йорк жаяу әскерінде қызмет етті. 111-ші Нью-Йорк, басқаларымен қатар, Геттисбург шайқасы, Дала шайқасы, Колд-Харбор шайқасы және Аппоматтокс науқанында болды. Геттисбург шайқасында 111-ші полк бүкіл шайқаста екінші ең көп шығынға ұшырады. Соғыс бойында полк барлығы 1803 адамдық шығынға ұшырады, оның ішінде 158 адам қаза тапты, 557 адам жарақат алды (олардың 490-ы белгілі бір дәрежеде жазылып қалды), ал 1088 адам жоғалып кетті.
Эри каналы
Эри каналы округтің оңтүстік жиегімен өтеді. 1823 жылдың 10 қыркүйегінде каналдың Албаниден Рочестерге дейінгі бөлігі ашылғанда, Клайд, Лион, Ньюарк, Пальмира және Македон ауылдары каналдық шлюздерге ие болды. Сол күні осы елді мекендер Нью-Йорк және Балтимор қалалары мен Американың кеңейіп келе жатқан батыс шекарасы арасындағы тікелей су жолының бір бөлігіне айналды.
Хоффман очерктері
Уэйн округінің жоғары сынып оқушыларына The Augustus L. and Jennie D. Hoffman Foundation стипендиялық эссе бағдарламасы арқылы стипендия жеңіп алу мүмкіндігі ұсынылады. 1954 жылы жергілікті тарихты зерттеуді ынталандыру мақсатында құрылған бұл бағдарламада студенттер Уэйн округі тарихының немесе қоғамдық өмірдің қандай да бір саласын зерттеп, эссе жазады. Іске қосылғаннан бастап 2007 жылға дейін 600-ден астам эссе тапсырылды.
Ядролық энергия
1970 жылы 1 маусымда Роберт Э. Гинна ядролық электр станциясы Онтарио көлінің жағалауында, Моно округінің шекарасынан сәл асып, Онтарио қаласында коммерциялық жұмысын бастады. 1982 жылы 25 қаңтарда Гинна станциясында бу генераторының түтігі жарылып, аз мөлшерде радиоактивті бу ауаға шықты, бұл шағын ядролық апатқа әкелді. 93 минутқа созылған бұл ақау салдарынан объектіде төтенше жағдай жарияланды. Жарылудың себебі – станция жөндеу кезінде бу генераторында қалған кішкентай, пісірілген тағамға ұқсас зат болды. Американдық реакторда түтік жарылуы бұл алғашқы рет емес еді, бірақ Три Майл Айленд апатынан кейін осы оқиғаға көп назар аударылды. Қоршаған ортаға барлығы 485,3 кюри инертті газ және 1,15 милликюри йод-131 шығарылды.
Заң, үкімет және саясат
Округты бақылаушылар кеңесі басқарады, оның құрамына округтің он бес қаласының әрқайсысынан келген қала бақылаушылары кіреді. Кеңес төрағасы бақылаушылардың арасынан сайланады. 2007 жылғы округ бюджеті 154 миллион долларды құрады. Округ орталығы – Лионс қаласы, ал кеңестің екі аптада бір рет өтетін отырыстары округ сотында, яғни Уэйн округінің сотында өткізіледі. 2010 жылдың тамызында кеңес тарихқа енді, Лионс қаласынан тыс, алғаш рет Пальмирадағы Уэйн округінің жәрмеңке алаңында отырыс өткізді. Уэйн Жоғарғы және округтік соты (7-ші сот округі) Лионс қаласында орналасқан және ауыр қылмыстармен қатар, бірнеше азаматтық істерді де қарастырады; сондай-ақ, Уэйн округінің есірткіге тәуелділіктен емделушілерді қолдау арқылы өмір салтын жақсартуға бағытталған соттары да жұмыс істейді. Көлік және жол қозғалысы мәселелері, шағын талаптар, үйден шығарулар, азаматтық істер және Уэйн округіндегі қылмыстық құқық бұзушылықтар жергілікті қаржыландырылатын қала және ауыл соттарында (жинап айтқанда Әділет соттары) қаралады.
География
АҚШ халық санағы бюросының мәліметтері бойынша, округтің жалпы ауданы 1383 шаршы миль (3,582 км2) құрайды, оның ішінде 604 шаршы миль (1,564 км2) құрлық, ал 779 шаршы миль (2,018 км2) (56%) су. Уэйн округі Нью-Йорк штатының батыс бөлігінде, Рочестерден шығысқа қарай және Сиракуздан солтүстік-батысқа қарай, Онтарио көлінің оңтүстік жағалауында орналасқан. Содус шығанағы округтің солтүстік жағалауында жатыр. Уэйн округі Нью-Йорктің тағы бес округімен шектеседі: солтүстік шекарасы – Онтарио көлі, ал қарсы жағалауда Канада орналасқан; батыс шекарасы – Монро округі; шығыс шекарасы – Кайуга округі; оңтүстік шекарасы Онтарио және Сенека округтерімен ортақ. Клинтон формациясы, округ аумағындағы қызыл гематиттен тұратын жолақ, 19 ғасырда темір өнеркәсібінің гүлденуіне әкелді. Балқыту пештері Онтарио және Вулкотт қалаларында орналасқан. Уэйн округі Шығыс Ұлы көлдер және Гудзон жазықтарының экожүйелік аймағына кіреді, ол Эри көлі мен Онтарио көлінің, сондай-ақ Сент-Лоуренс өзенінің оңтүстік жағалауымен Шамплен көліне дейін, ал одан оңтүстікке қарай Гудзон өзені бойымен созылады. Бұл аймақ соңғы мұз дәуірінде мұзбен жабылған, және оның ішінде мұздықтардың айқын белгілері – морен, дөңгелек төбелер және саусақ көлдері орналасқан аңғарлар бар. Аймақтың бір бөлігі Ирокез мұздық көлімен жабылған, ал шығысқа қарайғы аймақтар Шамплен теңізінің астында қалған. Мұздықтар еріген кезде Ұлы көлдер Гудзон өзені арқылы Атлант мұхитына ағып шыққан.
Жақындағы нәсілдік/этникалық құрамы
2013 жылғы АҚШ халық санағына сәйкес, округтің нәсілдік құрамы: 93,3% – ақ нәсілді, 3,6% – афроамерикалықтар, 0,3% – американдық индейлер, 0,7% – азиялықтар, 0,0% – Тынық мұхиты аралдарынан шыққандар және 1,4% – екі немесе одан көп нәсілді. Кез келген нәсілге жататын испандықтар мен латиноамерикандықтар халықтың 3,8% құрады, ал испандық немесе латиноамерикандық емес ақ нәсілділер халықтың 94,6% құрады.
Қауымдастықтар
Ауданның қалалары жоқ. 15 кент және жеті ауыл бар.