Кіріспе

Телеграф арқылы ақпарат тарату үшін қолданылатын таңбалау жүйелерінің бірі – телеграф коды. Морзе коды – ең танымал мысал. Телеграф көбінесе электрлік телеграфты білдіреді, бірақ оптикалық телеграфты пайдаланған телеграф жүйелері де бұрын қолданылған. Код бірнеше кодтық нүктеден тұрады, олардың әрқайсысы әріп, сан немесе басқа таңбаға сәйкес келеді. Машиналарға арналған кодтарда механизмді басқару үшін, мысалы, жолдың басына қайту сияқты бақылау таңбалары үшін де кодтық нүктелер қажет. Әрбір кодтық нүкте сол таңбаға тән бірегей элементтер жиынтығынан құралады. Көбінесе элементтердің екі түрі болады (екілік код), бірақ машиналарға арналмаған кейбір кодтарда элементтердің түрлері көп болуы мүмкін. Мысалы, американдық Морзе кодында Халықаралық Морзе кодының екі элементінен (нүкте және сызықтан) гөрі шамамен бес элемент болған. Адамдарға түсіндіруге арналған кодтар жиі кездесетін таңбаларға сәйкес кодтық нүктелерде ең аз элементтер болуын қамтамасыз ету үшін жасалған. Мысалы, ағылшын тіліндегі ең көп қолданылатын әріп – E – бір нүктемен белгіленсе, ал Q – . Бұл реттемелер хабарды жылдам жіберуге және оператордың шаршауын азайтуға мүмкіндік берді. 19 ғасырдың соңына дейін телеграфтарды әрқашан адамдар басқарған. Автоматтандырылған телеграф хабарлары пайда болған кезде, өзгермелі ұзындықтағы кодтық нүктелері бар кодтар сол кездегі машиналық құрылымдар үшін ыңғайсыз болды. Оның орнына, белгілі бір ұзындықтағы кодтар қолданылды. Біріншісі – Бэдо коды, ол бес биттік код. Бэдо коды тек үлкен әріптерді басып шығаруға жеткілікті кодтық нүктелерге ие. Кейінгі кодтарда биттер саны көбірек болды (ASCII-де жеті бит бар), соның арқасында үлкен және кіші әріптерді де басыруға болады. Телеграф дәуірінен кейін заманауи компьютерлерге көптеген тілдер мен әліпбилерді (таңба жиынтықтарын) таңба кодтамасын өзгертусіз өңдеу үшін өте көп кодтық нүктелер қажет (Unicode-та 21 бит бар). Қазіргі заманғы компьютерлер UTF 8 және UTF 16 сияқты өзгермелі ұзындықтағы кодтарды оңай өңдей алады, бұл кодтар бүгінде кеңінен таралған.

Оптикалық телеграф кодтары

Электрлік телеграф пайда болғанға дейін ұлттық телеграф желілерін құрудың кеңінен қолданылатын әдісі – мұнаралар тізбегінен тұратын оптикалық телеграф болатын, одан семафор немесе жалюзи арқылы мұнарадан мұнараға сигналдар жіберілетін еді. Бұл әсіресе Францияда жақсы дамыған, ал бастауы Француз революциясы кезінде болды. Францияда қолданылған код – ойлап табушысы Клод Шаппенің атымен аталған Шапп коды. Британдық Әскери-теңіз министрлігі де семафорлық телеграфты пайдаланды, бірақ өздерінің кодын қолданды. Британдық код Францияда қолданылған кодтан өзгеше болды, себебі британдық оптикалық телеграф басқа принцип бойынша жұмыс істеді. Шапп жүйесінде қозғалмалы қолдар болды, бұл жалау семафорындағыдай жалауларды желбіретуге ұқсас еді. Британдық жүйеде ашылып-жабылатын жалюзилер қолданылды.

Каппенің коды

Шаппенің жүйесі екі шетінен айналатын үлкен айналмалы арқалықтан (регулятордан) тұрады, оның әр басында иілімдер (индикаторлар) орналасқан, олар регулятордың бір ұшында айналады. Бұл компоненттердің бұрылу бұрыштары оқуды жеңілдету үшін 45° еселігімен шектелген. Бұл 8×4×8 кодтық нүктелік кеңістікке мүмкіндік берді, бірақ индикатордың регулятормен тік сызықта орналасуы ешқашан қолданылмады, себебі оны регулятордың үстіне бүктелген индикатордан ажырату қиын болды, нәтижесінде кодтық кеңістік қалды. Символдар әрқашан регулятордың солға немесе оңға еңкейген диагональда (мұсқайда) орналасқан күйінде жасалды және регулятор тік немесе көлденең қозғалғанда ғана жарамды деп есептелді. Хабарламалар үшін әрқашан сол жақ еңкейіс пайдаланылды, ал жүйені басқару үшін оң жақ еңкейіс қолданылды. Бұл кодтық кеңістікті 98-ге дейін азайтты, оның ішінде төрт немесе алты кодтық нүкте (версияға байланысты) басқару белгілері болды, ал мәтін үшін 94 немесе 92 орын қалды. Шаппенің жүйесі көбінесе көптеген сөздер мен тіркестері бар кодты кітапты пайдаланып хабар алмасты. Ол алғаш рет 1793 жылы тәжірибелік мұнаралар тізбегінде қолданылды және 1794 жылы Парижден Лилльге дейін пайдалануға берілді. Бұл ерте кодты кітаптың нақты қандай болғаны белгісіз, бірақ Париж пошта мұражайындағы белгісіз кодты кітап Шаппенің жүйесіне арналған болуы мүмкін. Бұл кодтың 88 жазудан тұратын бағандарға орналасуы Хольцманн мен Персонға 88 кодтық нүкте қолданылған болуы мүмкін деген ойға келді. Дегенмен, 1793 жылғы ұсыныста 0–9 сандарын білдіретін он кодтық нүкте болды, ал Буше бұл жүйенің 1800 жылға дейін қолданыста болғанын айтады (Хольцманн мен Персон өзгерісті 1795 жылға жатқызады). Кодты кітап 1795 жылы қайта қаралып, жеңілдетілді. Код екі бөлімнен тұрды: бірінші бөлімде 94 әріптік және сандық символдар, сондай-ақ жиі қолданылатын әріптердің тіркестері болды. Екінші бөлім – 94 беттен тұратын, әр бетінде 94 жазба бар кодты кітап. 94-ке дейінгі әр санға кодтық белгі тағайындалды. Осылайша, толық сөйлемді беру үшін кодты кітаптың беті мен қатарын көрсету үшін тек екі символ жеткілікті болды, ал он символдық кодты пайдаланғанда төрт символ қажет болды. 1799 жылы үш қосымша бөлім қосылды. Оларда қосымша сөздер мен тіркестер, географиялық орындар мен адамдардың есімдері тіркелді. Бұл үш бөлімде дұрыс кітапты анықтау үшін кодтық символдың алдына қосымша символдар қосу қажет болды. Код 1809 жылы қайтадан қайта қаралып, содан кейін тұрақты болды. 1837 жылы Габриэль Флокон ауыр регуляторды жылжытуды қажет етпейтін, тек көлденең кодтау жүйесін енгізді. Оның орнына, регулятордың ортасында кодтың осы бөлігін беру үшін қосымша индикатор орнатылды.

Перука-ваг

Байрақ сигнализациясы оптикалық телеграф пайда болғанға дейін нүктеден нүктеге сигнал беру үшін кеңінен қолданылды, бірақ қолмен ұсталатын байрақтармен бүкіл ел бойынша желі құру қиын болды. Байланыстар арасындағы үлкен қашықтықты қамтамасыз ету үшін семафорлық телеграф мұнараларының әлдеқайда үлкен механикалық құрылғылары қажет болды. Дегенмен, Америка Азаматтық соғысы кезінде қолмен ұсталатын байрақтармен кең ауқымды желі салынды. Бұл Альберт Джей Майер ойлап тапқан кодты пайдаланған "виг-ваг" жүйесі болды. Кейбір мұнаралардың биіктігі 39 метрге (130 фут) дейін жетеді, бұл жақсы қашықтықты қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Майердің коды үштік кодты қолдана отырып, тек бір байрақ талап етті. Яғни, әр код элементі үш түрлі байрақ орнының бірінен тұрады. Алайда, әліпбилік кодтық нүктелерге тек екі орналасу қажет болды, үшіншісі тек басқару белгілерінде қолданылды. Әліпбиде үштік кодты қолданса, хабарлар қысқа болар еді, себебі әр кодтық нүктеде аз элементтер қажет, бірақ екілік жүйе алыс қашықтықта оқуға ыңғайлы, өйткені байрақтардың аз санына назар аудару керек. Майердің нұсқаулығында әр кодтық нүктесі үш элементтен тұратын тұрақты ұзындығы бар үштік кодталған әліпби де сипатталған.

Кук және Уитстоун және басқа да ертедегі кодтар

Электрлік телеграфтың дамуының алғашқы кезеңінде көптеген түрлі кодтар ойлап табылды. Көптеген өнертапқыштар өздерінің аппараттарына сәйкес әртүрлі кодтар жасады. Электрлік телеграфта коммерциялық тұрғыда қолданылған ең алғашқы код – Кук пен Уитстон телеграфының бес инелі коды (C&W5) болды. Ол алғаш рет 1838 жылы Ұлы Батыс темір жолында пайдаланылды. C&W5 кодының басты артықшылығы – оператордың оны жаттауы қажет болмады, әріптерді дисплей тақтасынан тікелей оқуға болады. Дегенмен, оның кемшілігі – көп сымдарды қажет етуі. Тек бір сымды қажет ететін бір инелі код, C&W1, әзірленді. C&W1 Ұлыбританияда және Британ империясында кеңінен қолданылды. Кейбір басқа елдер де C&W1 қолданды, бірақ ол халықаралық стандартқа айналмады және әдетте әр ел өз кодын жасады. АҚШ-та американдық Морзе коды қолданылды, оның элементтері телеграф желісіндегі ток импульсының ұзақтығымен ерекшеленетін нүктелер мен сызықтардан тұрады. Бұл код Сэмюэл Морзе мен Альфред Вейл ойлап тапқан телеграфта қолданылды және алғаш рет 1844 жылы коммерциялық мақсатта пайдаланылды. Морзе бастапқыда тек сандарға арналған код белгілеріне ие болды. Ол телеграф арқылы жіберілетін сандардың сөздіктегі сөздердің индексі ретінде қолданылатынын жоспарлаған. Вейл барлық әріптерге арналған код белгілерін қамтитын кеңейтілген кодты ойлап тапты, осылайша кез келген қажетті сөзді жіберуге болады. Американдық Морзе коды – Вейлдің кодын құрайды. Францияда Фой Бреге телеграфы қолданылды, ол екі инелі телеграф болып, инелерді Шаппе кодымен көрсетті – бұл француздық оптикалық телеграфта қолданылған код, ол Францияда электрлік телеграфтан да кеңінен таралған. Француздар үшін бұл үлкен артықшылық болды, себебі олар операторларын жаңа кодты үйренуге қайта даярлаудың қажеті болмады.

Стандарттау Морзе коды

1848 жылы Фридрих Клеменс Герке Германия теміржолдарында қолдану үшін американдық Морзе кодінің өте өзгертілген нұсқасын жасады. Американдық Морзе кодінде бір кодтық элементте үш түрлі ұзындықтағы сызықтар және нүктелер мен сызықтар арасында екі түрлі ұзындықтағы бос орын болды. Герке кодінде тек бір сызық ұзындығы болды және кодтық элемент ішіндегі барлық элементтер аралық кеңістіктер тең болды. Герке сонымен қатар ағылшын тілінде жоқ неміс тіліндегі умляут әріптері үшін кодтық нүктелер жасады. Көптеген Орталық Еуропа елдері Германия-Австрия телеграф одағының құрамына кірді. 1851 жылы Одақ барлық елдерде бірдей кодты қабылдау туралы шешім қабылдады, осылайша операторлар шекараларда хабарламаларды қайта кодтау қажеттілігінсіз бір-біріне жібере алады. Осы мақсатта Герке коді қабылданды. 1865 жылы Парижде өткен конференцияда Герке коді халықаралық стандарт ретінде қабылданды, оны Халықаралық Морзе коді деп атады. Кішкене өзгерістермен, осы Морзе коді бүгінге дейін қолданылып келеді. Кук пен Уитстонның телеграфтық инелік құралдары Морзе кодін пайдалануға қабілетті болды, өйткені нүктелер мен сызықтар иненің солға және оңға қозғалысы арқылы жіберілуі мүмкін еді. Осы кезде инелік құралдар ине соққанда екі түрлі дыбыс шығаратын тоқтаулармен жабдықталды. Бұл операторға инеге қарамай хабарламаны жазуға мүмкіндік берді, бұл әлдеқайда тиімді болды. Бұл Морзе телеграфының артықшылығына ұқсас еді, онда операторлар реленің арматурасының дыбысынан хабарламаны ести алатын. Дегенмен, 1870 жылы британдық телеграф компаниялары мемлекеттік меншікке алынғаннан кейін Бас пошта Морзе телеграфында стандарттауға және жеке компаниялардан мұра еткен көптеген түрлі жүйелерден арылуға шешім қабылдады. АҚШ-та телеграф компаниялары операторларды қайта оқытудың жоғары құнына байланысты Халықаралық Морзе кодін пайдаланудан бас тартты. Олар үкіметтің оны заңға айналдыру әрекеттеріне қарсы шықты. Көптеген басқа елдерде телеграф мемлекеттік бақылауда болғандықтан, өзгеріс тек заңмен міндеттеме ретінде енгізілуі мүмкін еді. АҚШ-та телеграфты басқаратын бірыңғай ұйым болған жоқ. Керісінше, ол көптеген жеке компаниялардан тұрды. Бұл халықаралық операторларға Морзе кодінің екі нұсқасын білу және кіріс және шығыс хабарламаларды қайта кодтау қажеттігін тудырды. АҚШ құрлықтағы байланыста Америкалық Морзе кодін пайдалануды жалғастырды (радиобайланыс әдетте Халықаралық Морзе кодін қолданды), және бұл телепринтерлердің пайда болуына дейін солай болды, олар мүлдем басқа кодтарды қажет етті және бұл мәселені ескірді.

Берілу жылдамдығы

Қолмен жұмыс істейтін телеграфтың жіберу жылдамдығы оператордың әрбір код элементін жіберу жылдамдығымен шектеледі. Жылдамдықтар әдетте минутына сөздер санымен көрсетіледі. Сөздердің ұзындығы бірдей болмайтындықтан, нақты сөздерді санау хабарлама мазмұнына байланысты әртүрлі нәтиже береді. Оның орнына, жылдамдықты өлшеу үшін сөз бес таңбадан тұрады деп анықталады, хабарда қанша сөз бар екеніне қарамастан. Морзе коды және көптеген басқа кодтарда да сөздің әрбір таңбасы үшін код ұзындығы бірдей болмайды, бұл мазмұнға байланысты өзгеріс енгізеді. Мұны еңсеру үшін оператордың стандартты сөзді қайта-қайта беру жылдамдығы қолданылады. PARIS сөзі дәстүрлі түрде стандарт ретінде таңдалады, өйткені Морзе кодындағы орташа сөздің ұзындығы осыған сәйкес келеді. Американдық Морзеде таңбалар Халықаралық Морзеге қарағанда көбінесе қысқа болады. Бұл, ішінара, американдық Морзеде нүкте элементтерінің көп қолданылуына және ең көп таралған сызық – қысқа сызық, Халықаралық Морзе сызығынан қысқарақ болуына байланысты (үш нүкте элементіне қарсы екі нүкте элементі). Теориялық тұрғыдан алғанда, егер басқа факторлар бірдей болса, американдық Морзе Халықаралық Морзеден жылдам беріледі. Бірақ іс жүзінде бұған екі нәрсе кедергі келтіреді. Біріншіден, шамамен бес код элементі бар американдық Морзеді жылдам жібергенде уақытты дұрыс анықтау қиын болды. Тәжірибесіз операторлар бұрмаланған хабарламалар жіберуге бейім болды, бұл құбылыс «қоңыр Морзе» деп аталады. Екінші себеп – американдық Морзе тығыз орналасқан нүктелердің жоғары тығыздығынан символдар арасындағы кедергілерге (ISI) көбірек ұшырайды. Бұл мәселе теңіз асты телеграф кабельдерінде айқын байқалды, сондықтан американдық Морзе халықаралық байланыс үшін тиімді емес болды. Оператор ISI-мен күресу үшін бірден қолдана алатын жалғыз шешім – беру жылдамдығын төмендету еді.

Тіл таңбаларының кодтамалары

Латын әліпбиі емес, мысалы, кириллица немесе араб әліпбиі үшін Морзе коды, аталған әліпбиге арналған таңба кодтауды құру арқылы жүзеге асырылады, бұл ретте латын әліпбиінде қолданылатын код нүктелерінің өзі немесе оған жақын нүктелер пайдаланылады. Жапон катаканасы сияқты буын жазу жүйелері де осылай өңделеді (вабун коды). Морзе кодына әр жаңа таңба үшін қосымша код нүктелерін қосудың орнына, кейбір тілдерде код жіберудің ұзақтығы арта түсуі мүмкін. Логограммаларды қолданатын тілдерді басқару қиынырақ, себебі олар үшін көптеген таңбалар қажет. Қытай телеграф коді шамамен 9 800 таңбадан тұратын код кітабын пайдаланады (алғаш 1871 жылы қолданысқа енгізілгенде 7 000), олардың әрқайсысына төрт таңбалы сан беріледі. Міне, осы сандар беріледі, сондықтан қытай Морзе коды толығымен сандардан тұрады. Қабылдаушы жақта осы сандарды анықтау қажет, бұл баяу процесс, бірақ телеграф кеңінен қолданылған дәуірде тәжірибелі қытай телеграфшылары ең көп қолданылатын мыңдаған кодтарды жатқа білуге қабілетті болды. Қытай телеграф кодін құқық қорғау органдары әлі де қолданады, өйткені ол қытай есімдерін қытай әліпбиі емес жазу жүйелерінде жазудың нақты әдісі болып табылады.

Баудот коды

Алғашқы баспа телеграфтары Морзе кодын пайдалануды жалғастырды, бірақ оператор енді нүктелер мен сызықтарды бір ғана кілтпен тікелей жібермеді. Оның орнына, олар әр пернеде жіберілетін таңбалар көрсетілген пианино клавиатурасын қолданды. Машина кілтті басу арқылы тиісті Морзе коды нүктесін жасады. Кодтың мүлдем жаңа түрін Эмиль Бодо әзірледі, ол 1874 жылы патенттелді. Бодо коды 5 биттік бинарлық код болды, ал биттер тізбектей жіберілді. Белгілі бір ұзындықтағы код машинаның құрылысын едәуір жеңілдетті. Оператор кодты кішкентай 5 пернелі клавиатурадан енгізді, әр перне кодтың бір битіне сәйкес келді. Морзе коды сияқты, Бодо коды да оператордың шаршауын азайту үшін құрылды, ең көп таралған әріптерге ең аз перне басу қажеттіліктерімен кодтық нүктелер тағайындалды. Алғашқы баспа телеграфтары жіберуші және қабылдаушы машиналар арасында механикалық синхрондауды қажет етті. 1855 жылғы Хьюз баспа телеграфы машинаның әрбір айналымында Морзе сызығын жіберіп, осыған қол жеткізді. Бодо кодымен бірге басқа шешім қабылданды. Асинхронды тізбектік байланысты қамтамасыз ету үшін әрбір символға басталу және тоқтату биттері қосылды. Басталу және тоқтату биттерінің осы схемасы кейінгі барлық маңызды телеграф кодтарында қолданылды.

Мюррей коды

Тығыз телеграф желілерінде перфорацияланған қағаз лентасымен Бодо кодының бір түрі қолданылды. Бұл кодты 1901 жылы Дональд Мюррей ойлап тапқан, ол Мюррей коды деп аталды. Оператор пернелерді басу арқылы тікелей желіге жіберудің орнына, лентаға тесіктер салды. Лентадағы тесіктердің әр қатарында Мюррей кодының бес битіне сәйкес келетін, тесуге болатын бес мүмкін орын болды. Содан кейін лента лента оқығышы арқылы өтіп, кодты жасап, оны телеграф желісіне жіберді. Бұл жүйенің артықшылығы – бір лентадан бірнеше хабарламаны желіге өте жылдам жіберуге болады, бұл тікелей қолмен жұмыс істеуге қарағанда желіні тиімдірек пайдалануға мүмкіндік берді. Мюррей оператордың шаршауы енді мәселе болмағандықтан, машинаның тозуын азайту үшін таңба кодтауды толығымен қайта ұйымдастырды. Осылайша, түпнұсқа Бодо мен Мюррей кодтарының таңба жиынтықтары үйлесімсіз. Бодо кодының бес биті мәтіндік хабарламада қажетті барлық әріптерді, сандарды және тыныс белгілерін көрсетуге жеткіліксіз. Сонымен қатар, телеграфты басып шығару үшін машинаны жақсырақ басқаруға мүмкіндік беретін қосымша таңбалар қажет. Мұндай басқару таңбаларының мысалдары – жолға беру және қайтару. Мюррей ауыстыру кодтарын енгізу арқылы бұл мәселені шешті. Бұл кодтар қабылдаушы машинаға таңба кодтауды басқа таңба жиынтығына өзгертуге нұсқау береді. Мюррей кодында екі ауыстыру коды қолданылды: сан ауыстыруы және әріп ауыстыруы. Мюррей енгізген тағы бір басқару символы – жою символы (DEL, код 11111), ол лентадағы барлық бес тесікті тесіп шығарды. Оның мақсаты – лентадан қате таңбаларды жою болды, бірақ Мюррей бірнеше DEL-ді хабарламалар арасындағы шекараны белгілеу үшін де пайдаланды. Барлық тесіктерді тесу арқылы перфорация жасалды, оны қабылдаушы жағында жеке хабарламаларға бөлу оңай болды. Бодо-Мюррей кодының бір түрі 1924 жылы Халықаралық телеграф әліпбиі №2 (ITA 2) ретінде халықаралық стандартқа айналды. ITA 2-дегі "2" саны түпнұсқа Бодо коды ITA 1-дің негізі болғандықтан қойылған. ITA 2 1960 жылға дейін қолданылған стандартты телеграф коды болып қала берді және одан кейін де көп жерлерде қолданылып келді.

Компьютер дәуірі

Телепринтер 1915 жылы ойлап табылды. Бұл – оператор хабарды теруге арналған пернетақтасы бар басу телеграфы. Дегенмен, телеграммалар тек үлкен әріптермен жіберіле берді, себебі Baudot–Murray немесе ITA 2 кодтарында кіші әріптерге орын жетпеді. Бұл компьютерлердің пайда болуымен және компьютер жасаған хабарламаларды немесе мәтін өңдегіштерде құрастырылған құжаттарды телеграф жүйесімен байланыстыру қажеттілігімен өзгерді. Дәл сол кезде туындаған мәселе – мәтінді компьютерде сақтауда қиындық туғызған ауыстыру кодтарының қолданылуы. Хабарламаның бір бөлігі немесе жалғыз таңба алынса, соңғы ауыстыру басқаруын іздемей, қандай кодтау ауыстыруын қолдану керектігін анықтау мүмкін емес еді. Осының нәтижесінде 6 биттік TeleTypeSetter (TTS) коді енгізілді. TTS-де қосымша бит ауыстыру күйін сақтау үшін пайдаланылды, соның арқасында ауыстыру таңбаларының қажеті болмады. TTS телепринтерлерге де, компьютерлерге де пайдалы болды. TTS арқылы жіберілген әріптік кодтың бұзылуы бір ғана қате әріптің басылуына себеп болды, оны қабылдаушы түзетуге мүмкіндігі болды. Ал, ITA 2 ауыстыру таңбасының бұзылуы келесі ауыстыру таңбасы жіберілгенге дейін хабарламаның барлық бөлігінің дұрыс емес болып шығуына әкелді.

ASCII-де

1960 жылдары телепринтер технологиясының жақсаруы ұзақ кодтардың бұрынғыдай телепринтер құнының маңызды факторы болмайтынын көрсетті. Компьютер пайдаланушылары кіші әріптерді және қосымша тыныш белгілерді қаласа, ал телепринтер және компьютер өндірушілері ITA 2 және оның ауысу кодтарынан құтылуды тіледі. Бұл Америка стандарттар қауымдастығын 7 биттік кодты, Ақпарат алмасудың американдық стандартты кодын (ASCII) жасауға итермеледі. ASCII-дің түпкілікті нұсқасы 1964 жылы жарияланды және ол тез арада стандартты телепринтер кодіне айналды. ASCII – телеграфтық жабдықтарды ескере отырып жасалған соңғы маңызды код болды. Бұдан кейін телеграфтың қолданысы жылдам төмендеді және оның орнын негізінен компьютерлік желілер, әсіресе 1990 жылдары Интернет басты. ASCII компьютерлік бағдарламалауға көмектесуге арналған бірнеше мүмкіндіктерге ие болды. Әріптер кодтық нүктесінің сандық ретімен орналасқандықтан, деректерді сандық түрде сұрыптау арқылы әліпби бойынша сұрыптауға болады. Үлкен және кіші әріптердің кодтық нүктелері тек 6-шы биттің мәнімен ғана ерекшеленді, бұл бит ескерілмесе, әртүрлі регистрдегі әріптерді әліпби бойынша сұрыптауға мүмкіндік берді. Басқа кодтар да енгізілді, атап айтқанда IBM-нің перфокарталық енгізу әдісінен туындаған EBCDIC коды, бірақ ASCII және оның туындылары компьютерлік ақпарат алмасудың халықаралық тілі ретінде жеңіске жетті.

ASCII кеңейтімі және Юникод

1970 жылдары микропроцессордың және 1980 жылдары 8 биттік архитектурасы бар жеке компьютердің пайда болуы 8 биттік байттың компьютерлік жадтың стандартты бірлігіне айналуына әкелді. 7 биттік деректерді 8 биттік жадқа сыйыстыру деректерді алу үшін ыңғайсыздық тудырды. Оның орнына, көптеген компьютерлер бір байтқа бір ASCII символын сақтады. Бұл бір битті бос қалдырды, ол ешқандай пайдалы функцияны орындамады. Компьютер өндірушілері стандартты ASCII-дің кейбір шектеулерін жою үшін осы битті кеңейтілген ASCII-де пайдаланды. Басты мәселе ASCII ағылшын тіліне, әсіресе американдық ағылшын тіліне бағытталған еді және француз тілі сияқты басқа еуропалық тілдерде қолданылатын әртүрлі дауыстылардың белгілері болмады. Сонымен қатар, таңбалар жиынтығына басқа елдердің валюта белгілері де қосылды. Алайда, әртүрлі өндірушілер әртүрлі кеңейтілген ASCII нұсқаларын енгізді, бұл оларды платформалар арасында үйлесімсіз етті. 1987 жылы Халықаралық Стандарттау Ұйымы 7 биттік ASCII негізіндегі 8 биттік таңба кодтау стандарты ISO 8859-1-ді шығарды, ол кеңінен қабылданды. ISO 8859 таңбалық кодтамалары кириллица, иврит, араб және грек тілдері сияқты латын әліпбиінде жазылмаған жазу жүйелері үшін әзірленді. Бірақ егер бір құжатта немесе деректе бірнеше жазу жүйесі қолданылса, бұл қиындық тудыратын еді. Таңба кодтамаларын жиі өзгерту қажет болды. Бұл мәселе 1991 жылы, 1987 жылдан бері әзірленіп келе жатқан 16 биттік Юникод стандартының жарық көргенімен шешілді. Юникод ASCII таңбаларын үйлесімділік үшін сол кодтық нүктелерде сақтап қалды. Латын емес жазу жүйелерін қолдаумен қатар, Юникод қытай іспеттес логограммалар мен астрологиялық және математикалық символдар сияқты көптеген арнайы таңбалар үшін кодтық нүктелерді ұсынды. 1996 жылы Юникод 2.0 16 биттен жоғары кодтық нүктелерге; 20 битке дейін және қосымша жеке пайдалану аймағы бар 21 битке дейін рұқсат берді. 20 биттік Юникод ежелгі итальян жазуы және сирек қолданылатын қытай таңбалары сияқты қолданыстан шығып кеткен тілдерді қолдады.

Халықаралық радиотелеграф сигналдары коды

1931 жылы бастапқыда кемелердің жалауша арқылы сигналдасуы үшін жасалған Халықаралық сигналдар кодексі радиотелеграф операторлары қолдануына арналған бес әріптен тұратын кодтар жинағымен толықтырылып, кеңейтілді.

Иіндік кодтарын салыстыру

+ 2-кестеКодANBOCPDQERFSGTHUIVJWKXLYMZДерек типіЕскертулерRefSchilling 1 ине (1820) colspan="13"Тізбектік, өзгермелі ұзындығыБұл бір тізбек қолданылған алғашқы код. Гаусс және Вебер 1 ине (1833) colspan="13"Тізбектік, өзгермелі ұзындығыКук және Уитстон 5 ине (1838) colspan="13"Тізбектік, 5 элементтіКук және Уитстон 2 инеcolspan="13"Тізбектік-параллельдік, өзгермелі ұзындығыКук және Уитстон 1 ине (1846) colspan="13"Тізбектік, өзгермелі ұзындығыХайтон 1 инеcolspan="13"Тізбектік, өзгермелі ұзындығыМорс ине коды ретіндеcolspan="13"Тізбектік, өзгермелі ұзындығыИненің сол жағы = нүктеИненің оң жағы = сызықFoy Breguet коды (2 ине) colspan="13"Параллельдік, 2 элементті

2-кестеге сілтемелер

Иінті кодтарын көрсетудің тағы бір тәсілі – иінтінің сол жағын "1", ал оң жағын "3" санымен белгілеу. Көптеген кодтарда қолданылмаған "2" саны иінтінің бейтарап, тік күйде тұрғанын көрсетеді. Осы схема бойынша кодталған нүктелер кейбір иінтілі аспаптардың бетінде, әсіресе жаттығу үшін қолданылатын аспаптарда көрсетілген.

Тоқ-тоқ кодтарды салыстыру

+ 3-кестеКодANBOCPDQERFSGTHUIVJWKXLYMZДерек типіЕскертпелерRefSteinheil (1837) Тізбекті, өзгермелі ұзындығыSteinheil (1849) Тізбекті, өзгермелі ұзындығыBain (1843) Тізбекті, өзгермелі ұзындығыMorse (шамамен 1838) Тізбекті, өзгермелі ұзындығыMorse (шамамен 1840) (Америкалық Морзе) Тізбекті, өзгермелі ұзындығыGerke (1848) (Еуропалық Морзе) Тізбекті, өзгермелі ұзындығыХалықаралық Морзе (1851) Тізбекті, өзгермелі ұзындығы

3-кестеге сілтемелер

Баспа телеграфы немесе сифондық жазғыштармен қолданылғанда, нүкте-сызық кодтарының "сызықтары" көбінесе "нүкте" ұзындығымен бірдей етіледі. Әдетте, таспаға нүкте белгісі сызық белгісінен жоғары жасалады. Мұның мысалы ретінде 1837 жылғы Steinheil кодын қарастыруға болады, ол 1849 жылғы Steinheil кодына өте ұқсас, бірақ кестеде олар әртүрлі көрсетілген. Халықаралық Морзе коды осы түрінде су асты телеграф кабельдерінде жиі қолданылған.