Кіріспе
Жарылғыш зат, пиротехникалық құрылғыда немесе әскери оқ-дәріде, оқшаулау (немесе фиузе) – құрылғының жұмысын бастайтын бөлігі. Күнделікті қолданыста "оқшаулау" сөзі ерекшеленбей қолданылады. Дегенмен, нақтырақ айтқанда (әсіресе әскери контексте) "фиузе" термині қарапайым пиротехникалық іске қосу құрылғысын, мысалы, атқыш қондырғының (фейерверк) сымы сияқты сипаттайды, ал "фиузе" термині механикалық және/немесе электрондық компоненттерді қамтитын күрделірек тұтандырғыш құрылғыны білдіреді, мысалы, M107 артиллериялық снарядының жақын тұтандырғышы, теңіз минасындағы магниттік немесе акустикалық фиузе, серіппелі граната фиузесі, қарындаш детонаторы немесе қолмен ұстауға қарсы құрылғы.
simple fuses for detonating explosives
In an explosive, pyrotechnic device, or military munition, a fuse (or fuze) is the part of the device that initiates function. In common usage, the word fuse is used indiscriminately. However, when being specific (and in particular in a military context), the term fuse describes a simple pyrotechnic initiating device, like the cord on a firecracker whereas the term fuzeUnreliable source: reason=domain on WP:BLACKLIST is used when referring to a more sophisticated ignition device incorporating mechanical and/or electronic components, such as a proximity fuze for an M107 artillery shell, magnetic or acoustic fuze on a sea mine, spring loaded grenade fuze, pencil detonator, or anti handling device.
Тарих
Құжатталған деректерге сүйенсек, алғашқы фитильдерді алғаш рет 10-дан 12-ғасырлар аралығында Сун әулеті қолданған. Қытайлықтар оқ-дәрі ойлап тапқаннан кейін, оның жарылғыш қасиеттерін әскери технологияда пайдалануға кірісті. 1044 жылға қарай олар оқ-дәріні қарапайым гранаталар, бомбалар және жалын тастағыштарда қолданды. Фитильдің ең қарапайым түрі – жанғыш фитиль, ол 10-ғасырға дейін, ортағасырлық Сун әулеті кезінде пайда болған деп саналады. Бұл қарапайым фитиль жеңіл қағаздан жасалып, ішіне шашыранды оқ-дәрі толтырылып, отшашудың тұтандырылуын кешіктіру үшін қолданылды. Осы қарапайым жанғыш фитильді бүгінгі таңда көптеген заманауи отшашуларда кездестіруге болады. Бұл қарапайым фитильдің бір түрі – виско фитилі, ол жану өзегінің үстінен балауыз немесе лакпен жабылып, беріктігі мен суға төзімділігі артады. Гранаталарға арналған алғашқы фитильдер де ұзын бойы тесігі бар ағаш тығыннан тұрады, ол гранатаға салынатын баяу жанғыш оқ-дәрі қоспасымен толтырылады. Мұндай фитильдер 18-ғасырға дейін қолданылып келді. Жануға арналған фитильдің коммерциялық және әскери нұсқасы – қауіпсіз фитиль (Уильям Бикфордтың ойлап тапқан) деп аталады. Ол жанғыш материалмен толтырылған, ал жану өзегінің сыртқы ортамен жанасуын болдырмау үшін оралған тоқыма түтік. Қауіпсіз фитильдерді жарылғыш қақпақ арқылы жарылғыш заттарды іске қосу үшін пайдаланады.
Қауіпсіздіктер
Қазіргі заманғы қауіпсіздік сөндіргіштері көбінесе кен өндіру және әскери операцияларда қолданылады, жану алдында белгілі бір уақыт кешіктіру үшін, және олар көбінесе жарылғыш детонаторды іске қосып, осы арқылы жарылғыш тізбектік реакцияны бастап, ірі, тұрақты негізгі зарядты жарылысқа келтіреді. Қауіпсіздік сөндіргіштері әдетте жасыл немесе қара (әскери мақсатта) немесе флуоресцентті қызғылт сары (коммерциялық мақсатта) түсте болады, оларды Primacord сияқты детонациялық шнурлардан ажырату үшін, олар жарқын түсті немесе мөлдір болады.
Қолданылуы
Құбыршақтар пиротехникада, модельдік зеңбіректерде, доңғалақты мылтықтарда, кейбір қолдан жасалған жарылғыш құрылғыларда және көптеген түрлі фейерверктерде кездеседі.
Түрлері
Баяу жанғыш фитиль – калий нитраты сияқты тотықтырғышпен қаныққан, қымыз немесе мақта арқаннан жасалған, өте баяу жанатын фитиль. Баяу жанғыш фитильдер басқа құрылғыларды, мысалы, кремнийлі мылтықтарды немесе қара ұнтақтың фитильдерін қолмен жағу үшін от көзі ретінде қолданылады. Кремнийлі қаптардан бұрын баяу жанғыш фитильдер қара ұнтақ қаруларының маңында қолдануға қолайлы болды, себебі оны сөнбей-ақ, қатаң түрде ұстауға болады және жақын жердегі ұнтақ қорын тұтандыру қаупі бар үлкен жалынның орнына, тек жарқыраған ұшын ғана көрсетеді. Бүгінгі күні тұтынушылардың фейерверктерін жағу үшін қолданылатын «пунк» (өсімдік талшықтарымен немесе тынышпен жабылған, содан кейін нитратпен қаныққан) – баяу жанғыш фитильдің бір түрі. Қара фитиль – қара ұнтақ пен желіммен құрғатылған мақта жіптен жасалған фитиль. Бұл қарапайым отты өткізу құралы болып табылады және көне оқ-дәрілерді атқылау үшін қолданылған. Олар бүгінде фейерверк жасауда қолданылады. Жылдам жанғыш фитиль немесе құбырлы фитиль – қара ұнтақтың өте жылдам, секундына жүздеген метр жылдамдықпен жанатын фитилі. Ол қара фитильден және оны қағаз қаптамамен (құбырмен) қаптаудан тұрады. Жаққанда, от жақын жердегі газдардан тез таралады. Кәсіби фейерверк көрсетілімдерінде бір мезгілде атылатын, физикалық жағынан бөлінуі қажет құрылғылар арасында отты жылдам өткізу үшін жылдам жанғыш фитильдер қолданылады, мысалы, финалдық тізбек. Бірінен соң бірі жандырылатын құрылғыларды бір негізгі фитильден, уақытты кешіктіру үшін әртүрлі ұзындықтағы Виско фитильдеріне қосылған жылдам жанғыш фитильдерден құрастыруға болады. Виско фитилінде бір немесе бірнеше тоқыма қабаттары бар қара ұнтақтың өзегі болады. Сыртқы қабаттар суға төзімділік үшін балауыз немесе нитроцеллюлоза лагымен қапталуы мүмкін. Бұл фитильдер қазіргі пиротехникада кеңінен қолданылады, себебі олар біркелкі жылдамдықпен жанады және сыртқы жалыны анық көрінеді. Сыртқы жабынына байланысты, Виско фитильдері суға төзімді және сапалырақтары жанғаннан кейін су астында да сенімді жануы мүмкін, себебі қара ұнтақ өзегі өзіне отын және тотықтырғыш береді. Қауіпсіздік фитилі – текстильді түтікшедегі қара ұнтақ өзегі, асфальтпен немесе басқа су өткізбейтін материалмен қапталған және берік текстиль немесе пластиктен жасалған сыртқы қаптамасы бар. Олар жарылыс капсулаларына бекітілуге арналған стандартты диаметрде жасалады. Жаққаннан кейін қауіпсіздік фитилі су астында жануы мүмкін және шахталарда немесе басқа да өнеркәсіптік ортада кездесетін метан сияқты отынды тұтандыруы мүмкін сыртқы жалыны болмайды. Қауіпсіздік фитилі 30 см-ге шаққандағы белгілі бір жану уақытымен шығарылады, мысалы, 60 секунд, яғни 30 см ұзындығындағы фитиль 60 секундта жанады. Өндірушілер біркелкі жану уақытын қамтамасыз ету үшін барлық күшін сарса да, қауіпсіздік фитилінің жағдайларға байланысты өзгеруі мүмкін екенін және оны тиісті қауіпсіздік шараларын сақтап қолдану керек екенін ескертеді. Электр фитилі (кейде Igniter Safety Fuse Electric (ISFE) деп аталады) электр тогымен қосылғанда негізгі фитильді немесе құрылғыны жағады. Олар әдетте, ток берілген кезде қызып тұратын екі сымнан тұрады. Қарсылық сымы сымның қызуынан тұтанатын пиротехникалық қоспамен қапталған, негізгі фитильді механикалық байланыс арқылы немесе құрылғыны тікелей тұтандыру үшін жеткілікті отты қамтамасыз етеді. Эстес модельдік ракета қозғалтқыштары электр фитилімен жағады. Ірі фейерверк көрсетілімдері компьютер арқылы басқарылады, ол жеке құрылғылардың фитильдеріне қосылған электр фитильдерін қосады. Ұшатын балық фитилі (бұмба) – фейерверк үшін ерекше компонент. Ол Виско фитиліне ұқсас, бірақ қара ұнтақтың орнына металл ұшқын қоспасын немесе басқа да әсерді қамтиды. Сондықтан ұшатын балық бастауыш ретінде емес, негізгі әсер ретінде жұмыс істей алады. Мысалы, жерге қысқаша ұшатын балық бөлігін жағу оны ауаға ұшырып, кездейсоқ бағытта жүзіп бара жатқандай етіп, ұшқын мен дыбыс шығарады. Мұндай бөліктермен толтырылған әуе шары ауаға ұшып, көптеген жарқын бөлшектерді шашыратып, әдемі көрініс тудырады. Сполет – қара ұнтақпен толтырылған қуыс ағаш доғал немесе қағаз түтігінен тұратын кешіктіру фитилі. Сполет фейерверк шарының қабырғасына жабыстырылып, оны ұшыратын зарядтан тұтанады. Сполет, шары траекториясының ең жоғары нүктесіне жеткенге дейін кешіктіріп, шарының негізгі әсерін (әсерлерін) жағады. Берік ағаш конструкциясы ұшыру кезіндегі жарылыс күшіне және үдеуге қарамастан фитильдің сенімді жануын қамтамасыз етеді. Саусисон – фитильдің ерте түрі.