Кіріспе
Қатты жанғыш затқа ендірілген шыбық. Шам – майға немесе басқа жанғыш қатты заттарға, мысалы, сұлу талқанға ендірілген, жарық беретін және кейде хош иіс таратуға арналған, тұтандырылатын шыбық. Шам жылу беруге немесе уақытты өлшеуге де пайдаланылуы мүмкін. Шамдар бүкіл әлемде екі мың жылдан бері қолданылып келеді және басқа жарық көздері ойлап табылғанға дейін үй ішін жарықтандырудың маңызды тәсілі болды. Электр жарығының пайда болуы шамдарды жарық беру үшін қажетсіз еткенімен, олар функционалдық, символдық және эстетикалық мақсаттарда, сондай-ақ нақты мәдени және діни орталарда жиі қолданылады. Ертедегі шамдар араның балауызынан жасалған, бірақ олар қымбат болғандықтан, оларды тек әулеттер мен шіркеулер ғана қолданған. Сұлу талқан арзан болғанымен, эстетикалық тұрғыдан нашаррақ болды. Қазіргі заманда шамдар жасау үшін парафин балауызы сияқты әртүрлі материалдар қолданылады, бұл тиімді өндіріс техникаларымен бірге шамдарды көпшілікке қолжетімді етті. Шамдарды ұстау үшін шамдықтар, люстралар, фонарьлар және қабырға шамдары сияқты әртүрлі құрылғылар пайдаланылады. Шам жасайтын адам дәстүрлі түрде шамшы деп аталады. Шамның жануы өзін-өзі сақтап тұратын режимде жүреді. Шамның шыбығы тұтандырылғанда, жылу қатты отынның (балауыздың) аз мөлшерін ерітіп, тұтандырады, ол буланып, ауадағы оттегімен қосылып жалынды құрайды. Жалын қатты отын массасының үстіңгі қабатын ерітеді, ол капиллярлық күш арқылы шыбық арқылы жоғары көтеріліп, үнемі жану үшін пайдаланылады, осылайша тұрақты жалын сақталады. Шам қатты отынның жануымен бірге қысқарады, сондай-ақ шыбық та. 19 ғасырға дейінгі шамдардың шыбықтарын тұрақты жануын қамтамасыз ету және түтін пайда болуын болдырмау үшін қайшымен немесе "сүзгішпен" үнемі кесу қажет болды. Қазіргі шамдардың шыбығы жану кезінде иіліп, отпен күйдіріліп өзінің ұшын қысқартады.
A candle is an ignitable wick embedded in wax, or another flammable solid substance such as tallow, that provides light, and in some cases, a fragrance. A candle can also provide heat or a method of keeping time. Candles have been used for over two millennia around the world, and were a significant form of indoor lighting until the invention of other types of light sources. Although electric light has largely made candle use nonessential for illumination, candles are still commonly used for functional, symbolic and aesthetic purposes and in specific cultural and religious settings. Early candles may be made of beeswax, but these candles were expensive and their use was limited to the elite and the churches. Tallow was a cheaper but a less aesthetically pleasing alternative. A variety of different materials have been developed in the modern era for making candles, including paraffin wax, which together with efficient production techniques, made candles affordable for the masses. Various devices can be used to hold candles, such as candlesticks, or candelabras, chandeliers, lanterns and sconces. A person who makes candles is traditionally known as a chandler. The combustion of the candle proceeds in self sustaining manner. As the wick of candle is lit, the heat melts and ignites a small amount of solid fuel (the wax), which vaporizes and combines with oxygen in the air to form a flame. The flame then melts the top of the mass of solid fuel, which moves upward through the wick via capillary action to be continually burnt, thereby maintaining a constant flame. The candle shortens as the solid fuel is consumed, so does the wick. Wicks of pre 19th century candles required regular trimming with scissors or "snuffers" to promote steady burning and prevent smoking. In modern candles, the wick is constructed so that it curves over as it burns, and the end of the wick gets trimmed by itself through incineration by fire.
Этимология
Шам сөзі орта ағылшын тіліндегі candel, ескі ағылшын тіліндегі және англо-норманд тіліндегі candele сөздерінен келген, олардың екеуі де латын тіліндегі candēla сөзінен шыққан, ол "жарық беру" мағынасын білдіреді.
Тарих
Шамдар пайда болғанға дейін ежелгі адамдар түнде жасанды жарық беру үшін отты, маштарды, шайырлы ағаш сынықтарын және шамдарды қолданған. Мұнай немесе майлы тоғанға жанып тұрған шырақты қолданатын алғашқы май шамдары палеолит дәуірінен қолданылған, ал неолит дәуірінен керамика мен тас шамдар табылған. Шам жасау үшін жануарлар немесе өсімдіктер майының сенімді жеткізілімін қажет ететіндіктен, шәмдер ерте қола дәуірінен бұрын пайда бола алмағаны анық; алайда, шәмдер алғаш рет қашан және қайда қолданылғаны белгісіз. Шамшарақ болуы мүмкін заттар Вавилон мен орта миной мәдениеттерінен, сондай-ақ Тутанхамонның қабірінен табылған. Бұл ерте кезеңдерде қолданылған "шамыралар" қазіргі түрлеріне ұқсамайтын; олар жануарлар майына батырылған өсімдіктерден жасалған болуы мүмкін. Шамның қолданылуының алғашқы дәлелдері Италияда, Орвиетодағы этрус қабірінде шам қойғыштың суреті бар, ал ең ерте қазылған этрус шам қойғышы б.з.б. 7 ғасырға жатады. Шамдар май, шөп немесе майға батырылған, шұңқыр немесе басқа өсімдік талшықтары бар шұңқырдан пайда болған және шамдар мен ыдыстарда жанып тұрған болуы мүмкін. Ежелгі кездегі шамдар әр түрлі табиғи майдан, саздан және балауыздан жасалатын, ал римдіктер шынайы балауызды саздан және ара балауызынан жасайтын. Бал арасы шамы қымбат болғандықтан, оны тек байлар ғана қолданған, ал май шамдарын көбірек римдіктер қолданған. Ежелгі Грекия шамдарды және май шамдарын қолданған, ал кейінірек Римнен шамдарды қолданған. Қытайдағы алғашқы жазбалар шамның 200 жылдан бұрын Цинь әулетінде қолданылғанын көрсетеді. Бұл алғашқы қытай шамдары кит майынан жасалған болуы мүмкін. Христиандықта шамдар шіркеулерде декоративтік, символикалық және рәсімдік қолданыста маңызды орын алды. 3 ғасырдың соңында жазылған балауыз шамдар немесе candela cerea, 4 ғасырда Испания мен Италияда Пасха шамдары ретінде тіркелген, христиандық фестиваль Candlemas осыдан кейін аталған және папа Сергий I шамдар шашу процессиясын енгізді. Паптың бұйрықтары құрбандық үстелінің шамдарына майды қоспау керектігін бұйырды, ал бас құрбандық үстелінің шамдарына көп бал ара шамы қажет. Ортағасырлық Еуропада шамдар бастапқыда негізінен христиан шіркеулерінде қолданылған. Оны қолдану байлардың үйлеріне де тарады, бірақ ол кезде де ол сән-салтанат деп саналды. Солтүстік Еуропада, майланған қардан жасалған rushlight, әсіресе Англияда кеңінен қолданылған, бірақ таз шамдар орта ғасырларда қолданылған, ал ағылшын тілінде таз шамдар 1154 жылы пайда болды. Бал арасы шіркеу рәсімдерінде кеңінен қолданылған, ал жануарлардан алынған сазбен салыстырғанда, ол түтінді отсыз таза күйіп, саз сияқты жағымсыз иіс шығармайды. Бал арасы шамы қымбат болғандықтан, ортағасырлық Еуропада оны үйінде жағуға мүмкіндік беретін адамдар өте аз еді. Алайда XVI ғасырда бал арасы шамы бай адамдардың үйінде сән-салтанатқа айналды. 17-18 ғасырларда шамдар кеңінен қолданылған, ал 1779 жылы Дрездендегі бір тойда 14 000 шам жағылған деп айтылады. Шамдар бірнеше әдіспен жасалатын: шыбықты еріген майға немесе балауызға батырып, шамды қолмен айналдырып немесе майды немесе балауызды шамға құйып, шамды құрастыру. 14 ғасырда Sieur de Brez қалыпты пайдалану техникасын енгізді, бірақ қалыпты шамдарды тиімді өндіру үшін нақты жақсарту тек 19 ғасырда қол жеткізілді. Орта ғасырларда балауыз бен сұйық шамдар монастырларда жасалатын, ал ауыл шаруашылықтарында сұйық шамдар үйде жасалуы мүмкін. 13 ғасырға қарай шам жасау Англия мен Францияда гильдиялық кәсіпке айналды, 1061 жылы француз гильдиясы тіркелген. Шәм жасаушылар (шамды жасаушылар) үйден-үйге барып, осы мақсатта сақталған ас үй майынан шамдар жасайтын немесе кішкентай шам дүкендерінен өз шамдарын жасап, сататын. Таяу Шығыста, Аббасидтер мен Фатимидтер халифалық дәуірінде бал арасы шырақ жасау үшін қолданылатын басты материал болды. Бал арасы көбінесе алыс жерлерден әкелінеді; мысалы, Мысырдан келген шамшыра жасаушылар Тунистен келген бал арасын қолданған. Еуропадағыдай, бұл шамдар қымбат және элитаға ғана арналған, ал қарапайым адамдардың көпшілігі оның орнына май шамдарын қолданды. Аңыз бойынша, мешітте шамдар мен шамдарды қолдану тәжірибесі Мединадағы Пайғамбар мешітінде Сириядан әкелген шамды жағып берген Тамим әл-Дариден басталған. Омейяд халифасы Әл-Валид II Дамасктегі сотында шамдарды қолданған, ал Аббасид халифасы әл-Мутаваккилдің патша сарайлары үшін жыл сайын шамдарға 1,2 миллион күміс дирхам жұмсады деп айтылады. Қазіргі Сирияның ерте заманында шамдар барлық әлеуметтік-экономикалық топтар үшін жоғары сұранысқа ие болды, өйткені олар әдетте үйлену рәсімдерінде жағылатын. 1500 және 1600 жылдары Сафавидтердің астанасы Исфаханда шамшыра жасаушылардың гильдиялары болды. Алайда, Сафавид Иранында шамшыра жасаушылардың әлеуметтік мәртебесі шашқырлар, моншахана жұмысшылары, бақсылар, кірпіш қалаушылар және жалбас сияқты төмен болды. 18 және 19 ғасырларда спермацети, сперма китінің денесінен алынған майлы зат, ұзағырақ, жарқырағырақ жанып, жағымсыз иіс шығармайтын жоғары сапалы шам жасау үшін қолданылды. Кейінірек 18 ғасырда колза майы және рапс майы әлдеқайда арзан балама ретінде пайда болды.
Қазіргі заман
XIX ғасырда шамға бірқатар жақсартулар енгізілді. Ескі шамдардың шамы ауамен тікелей жанаспағандықтан, ол жанбай, күйіп қарауып қалатын. Күйген шамы одан әрі жануды тежеп, қара түтін шығаратын, сондықтан шамы үнемі кесілуі немесе "өшірілуі" қажет еді. 1825 жылы француз М. Камбасерес минералды тұздарға батырылған, өрмелеп тоқылған шамды ұсынды. Ол жанғанда оттың сыртқы жиегіне қарай иіліп, отпен бірге күйіп, өзін-өзі кесетін еді. Мұндай шамдар "өзін-өзі кесетін" немесе "өзін-өзі тұтынтатын" деп аталады. 1823 жылы Мишель Эжен Шеврюль мен Жозеф Луи Гей-Люссак жануар майынан стеаринды бөліп алып, 1825 жылы қаттырақ және жарқырақтау шамдарды өндіруге патент алды. Шам өндірісі 19-ғасырдың ортасында өнеркәсіптік жаппай өндіріске айналды. 1834 жылы Манчестер қаласынан (Англия) шыққан қалайы шебері Жозеф Морган шам жасауды революциялаған машинаны патенттеді. Ол қозғалмалы поршеньі бар цилиндрді пайдаланып, шамдар қатып қалғанда оларды шығарып, құйма шамдарды үздіксіз өндіруге мүмкіндік берді. Бұл тиімді механикалық өндіріс сағатына шамамен 1500 шам өндірді. Бұл шамдардың көпшілік үшін қолжетімді тауарға айналуына мүмкіндік берді. 1850-ші жылдардың ортасында Джеймс Янг Батгейтте (Батыс Лотиан) көмір мен мұнай тақтасынан парафин шығарып, коммерциялық тұрғыдан тиімді өндіріс әдісін жасады. Парафинден арзан, сапалы шамдар жасауға болады. Бұл көкшіл ақ балауыз, ол таза жанып, сұйық майдан айырмашылығы, жағымсыз иіс қалдырмады. XIX ғасырдың соңына қарай шамдар парафин мен стеарин қышқылынан жасалатын. XIX ғасырдың соңында Лондон қаласында орналасқан "Price's Candles" компаниясы әлемдегі ең ірі шам өндірушісі болды. 1830 жылы Уильям Уилсон құрған компания бу дистилляциясының техникасын енгізуде алғашқылардың бірі болды, соның арқасында компания тері майы, сүйек майы, балық майы және өнеркәсіптік майлар сияқты әртүрлі шикізаттан шамдар өндіре алды. Шам жасаудағы жетістіктерге қарамастан, шам өнеркәсібі керосин, лампалар және 1879 жылы ойлап табылған электр шам сияқты жарықтандырудың жаңа, артық әдістері енгізілгеннен кейін тез құлдырады. Осыдан бастап шамдар көбінесе декоративтік зат ретінде сатылатын болды.
Қолдану
Электр жарығы ойлап табылғанға дейін шамдар мен май шамдары жарық беру үшін кеңінен қолданылған. Электр жоқ аймақтарда олар әлі күнге дейін күнделікті қолданылады. 20-ғасырға дейін шамдар Солтүстік Еуропада көбірек таралған. Оңтүстік Еуропа мен Жерорта теңізі аймағында май шамдары басым болды. Қазіргі дамыған елдерде шамдар көбінесе олардың эстетикалық құндылығы мен иісі үшін қолданылады, әсіресе, жұмсақ, жылы немесе романтикалық атмосфера құру үшін, электр қуаты үзілген кездегі резервтік жарықтандыру үшін және діни немесе рәсімдік мақсаттар үшін. 21-ғасырда, соңғы жылдары хош иісті шамдардың сатылымы күрт өсті.
Басқа қолданыстар
Шамның салыстырмалы түрде тұрақты және өлшенетіндей жануын пайдалана отырып, шамдарды уақытты білу үшін жиі қолданған. Осы мақсатқа арналған шамның майына уақыт өлшемдері, әдетте сағаттармен, белгіленген болуы мүмкін. Қытайдағы Сун әулеті (960–1279) шам сағаттарын қолданды. 18 ғасырға қарай, шам сағаттары шамның бүйірлеріне орнатылған салмақтармен жасалатын болды. Шам балқығанда салмақтар түсіп, ыдысқа тиіп дыбыс шығаратын. Рождествоға дейінгі күндерде кейбір адамдар шамды белгілі бір мөлшерде жағып, күндерді көрсетеді, бұл белгілер шамда көрсетілген. Осылай қолданылатын шамның түрі Адвент шамдары деп аталады, бірақ бұл термин Адвент гүлдерінде қолданылатын шамдарды да білдіреді.
Сым
Жазылған тарихтың көп бөлігінде шамдар сұлыдан (сиыр немесе қой майынан алынған) немесе ара шамынан жасалған. 1800 жылдардың ортасынан бастап, олар спермацетиден де жасалды, ол кашалоттан алынған балауыз тәрізді зат, және бұл өз кезегінде осы затқа деген сұранысты арттырды. Шамдар стеариннен де жасалған (бастапқыда жануар майларынан, бірақ қазір көбінесе пальма балауызынан өндіріледі). Бүгінде көптеген шамдар парафиннен жасалады, ол мұнайды өңдеудің қосалқы өнімі. Шамдар микрокристалды балауыздан, ара балауызынан (бал жинаудың қосалқы өнімі), гельден (полимер мен минералды майдың қоспасы) немесе кейбір өсімдік балауыздарынан (әдетте пальма, карнауба, байберри немесе соя балауызы) дайындалуы мүмкін. Жалынның мөлшері және оған сәйкес келетін жану жылдамдығы көбінесе шамның фитилімен реттеледі. Балауыздың түрі де жану жылдамдығына әсер етеді, ара балауызы мен кокос балауызы парафин немесе соя балауызына қарағанда ұзақ жанады. Өндіріс әдістерінде экструзиялық қалыптау қолданылады. Шығарылатын жарық шамамен 13 люменге тең, ал жарық беру тиімділігі шамамен 0,16 люмен/ватт (жарық көзінің жарық беру тиімділігі) – бұл шам шамнан шамамен жүз есе аз. Егер 1 канделалы жарық көзі барлық бағытта теңдей сәуле шығарса, онда жалғы сәулелену ағыны шамамен 18,40 мВт құрайды. Типтік шамның жарық интенсивтігі шамамен бір канделаны құрайды. Халықаралық бірлік жүйесіндегі (SI) кандела бірлігі, іс жүзінде, бұрынғы шам қуаты деп аталатын бірлікке негізделген, ол нақты сипаттамаларға сәйкес жасалған шамнан шығарылатын жарық интенсивтілігін білдіретін. Қазіргі бірлік дәлірек және қайталанатын тәсілмен анықталған, бірақ шамның жарық интенсивтігі әлі де шамамен бір канделаны құрайды.
Температура
Шамның ең ыстық бөлігі жалынының бір жағындағы, өте солғын көгілдір бөлігінің үстінде, түбіне жақын орналасқан. Осы жерде жалынның температурасы шамамен 1400 °C (2552 °F) құрайды. Дегенмен, жалынның бұл бөлігі өте кішкентай және аз жылу энергиясын бөліп шығарады. Көгілдір түс – химиялық люминесценцияның нәтижесі, ал көрінетін сары түс – ыстық күйген бөлшектерден сәуле шығудан туындайды. Күйген бөлшектер отын молекуласынан молекулалық өсу арқылы, көп көміртекті сақиналы қосылыстар пайда болғанға дейін жүретін бірқатар күрделі химиялық реакциялар арқылы қалыптасады. Жалынның жылулық құрылымы күрделі, өте қысқа қашықтықта жүздеген градусқа өзгеретіндіктен, температура градиенттері өте тік болады. Орташа есепте, жалынның температурасы шамамен 1000 °C (1832 °F) құрайды. Түс температурасы шамамен 1000 К тең.
Жағылу
Шамның жануы үшін жылу көзі (әдетте, қамыш немесе тұспалдақтан шыққан ашық жалын) шамның ұшқышын жағу үшін қолданылады, ол отынның (шамының) аз бөлігін балқытып, буландырады. Буланғаннан кейін, отын атмосферадағы оттегімен қосылып, тұтануға және тұрақты жалын құруға мүмкіндік береді. Бұл жалын шамның жануын қамтамасыз ететін, өзін-өзі сақтайтын процестер тізбегі арқылы жеткілікті жылу береді: жалынның жылуы қатты отын массасының үстіңгі қабатын балқытады; сұйытылған отын капиллярлық әрекет арқылы ұшқыш арқылы жоғары қарай жылжиды; сұйытылған отын ақырында шамның жалынында жану үшін буланады. Отын (шамы) балқығаннан және жанғаннан кейін шам қысқарады. Өрілген ұшқыштың ұшы иіліп, жалынға күйіп кетеді. Ұшқыштың жануы оның ашық бөлігінің ұзындығын шектейді, осылайша тұрақты жану температурасын және отынның тұтыну жылдамдығын сақтайды. 19 ғасырға дейін ұшқыштарды тұрақты жануын қамтамасыз ету және қара түтін шығуын болдырмау үшін, әдетте, шамамен бір ширек дюймге (~0,7 см) дейін қайшымен (немесе арнайы ұшқыш кескішпен) үнемі кесу қажет болатын. Осы мақсатта 20 ғасырда "снуфферлер" деп аталатын арнайы шам қайшылары жасалды және олар көбінесе сөндіргішпен біріктірілді. Қазіргі шамдардың ұшқышы күйгенде иіліп, ұшының отқа күюін қамтамасыз етеді, осылайша өзін-өзі кеседі. Шамның жалынының биіктігін анықтайтын негізгі фактор – ұшқыштың диаметрі. Бұл жалынның өте жұқа және жалыны өте кішкентай болатын шамы шамдарында байқалады. Жарық беруді мақсат ететін шамдар әлдеқайда жуан ұшқыштарды пайдаланады.
Зерттеу тарихы
Майкл Фарадейдің маңызды еңбектерінің бірі – "Шамның химиялық тарихы", онда ол шамдардың эволюциялық дамуы, қызмет ету қағидалары және ғылымын терең талдайды.
Қауіптер
Ұлттық өрттен қорғау қауымдастығының мәліметінше, шамдар АҚШ-тағы тұрғын үй өрттерінің негізгі себептерінің бірі болып табылады, азаматтардың шамамен 10% жараланған жағдайлары және өрттен болған өлім-жітімнің 6% шамдармен байланысты. Шамның жалысы, оның тұншықтық түтін нүктесінен ұзын болса, қара күйе шығарады. Дұрыс қысқартылған шам шығымын азайтады. Сұйық балауыз ыстық болып, теріге күйік тигізуі мүмкін, бірақ көлемі мен температурасы көбінесе шектеулі және күйіктер көбінесе жеңіл болады. Шашыраған балауыздан күйік шағудың ең жақсы жолы – жалынды сөндіру үшін шам сөндіргішті пайдалану. Шам сөндіргіш әдетте ұзын тұтқасының ұшындағы кішкентай металл кесе болып табылады. Сөндіргішті жалынға қою оттегін тоқтатып, жалынды сөндіреді. Электр жарығы пайда болғанға дейін шамдар негізгі жарық көзі болған кезде сөндіргіштер үйде жиі кездесетін. Көбінесе жарықтандыруға арналған қондырғымен біріктірілген әсем сөндіргіштерді әлі де үлкен шамдарды үнемі пайдаланатын шіркеулерде кездестіруге болады. Шыны шам ұстағыштары шамның жалысынан туындаған жылулық соққыдан жарылуы мүмкін, әсіресе шам толығымен жанып кеткенде. Шыны ұстағыштарда немесе банкаларда шамдарды жағу кезінде пайдаланушылар сынық немесе жарылған ыдыстарда шамдарды жағудан аулақ болуы керек және шамда жарты дюйм немесе одан аз балауыз қалғанда пайдалануды тоқтатуы керек. Бұрын шамдардың қауіпсіздігіне қатысты алаңдаушылық болған, себебі контейнер шамдарында оларды тік ұстап тұру үшін қорғасын өзегі бар шамдар қолданылған. Өзек жеткілікті түрде қатайтылмаса, шамның қысқысы балауыздың терең тобына батып, сөніп қалуы мүмкін. Бұл шамдардағы қорғасынның жану процесінде буланып, денсаулыққа және дамуға зиян келтіретін қорғасын буларын бөліп шығаруы мүмкін деген қауіп болды. 1970 жылдардан бері қорғасын өзекті шамдар кеңінен қолданылмайды. Бүгінде металл өзекті шамдардың көпшілігі мырыш немесе мырыш қорытпасын пайдаланады, бұл өнеркәсіп стандарты болып табылады. Арнайы өңделген қағаз және мақтадан жасалған шамдар да қол жетімді. Шамдар ауаға көміртегі шығаратын ұшпалы органикалық қосылыстарды бөліп шығарады. Шамды жағу процесіне жарық, жылу, көмірқышқыл газы және су буының бөлінуі кіреді, бұл жалынды қамтамасыз етеді. Шамдарды пайдалану иіс заттарының жоғары дозасы тыныс алғанда қауіпті болса, қауіпті болуы мүмкін. Бұл ұшпалы органикалық қосылыстардың ауаға таралуын болдырмау үшін уытсыз шамдар жасалған. "The Plant Project" сияқты шам компаниялары қоршаған ортаға ыңғайлы және өкпе саулығына жақсы шамдар жасады. Бұл баламаларға уытсыз балауыз қоспалары, қауіпсіз хош иістер және экологиялық таза қаптама кіреді. Қауіпсіз шамдар кокос, соя, өсімдік және ара шамынан жасалған шамдарды қамтиды. Шамның эстетикалық құндылығын іздейтін пайдаланушылар қауіптің алдын алу үшін электрлі жалынсыз шамдарды орнатады.
Шам ұстағыштар
Декоративті шамдықтар, әсіресе тұғыр тәрізді пішіндегі шамдықтар, шамқойма деп аталады; егер бірнеше шам ұстаса, шамдандырғыш термині де қолданылады. Шырақ сөзінің түбірі «шам» деген сөзден шыққан, бірақ қазір көбінесе электр жабдығын білдіреді. «Шамшырақ» сөзі кейде бірнеше шамды ұстауға арналған аспалы жабдықты сипаттау үшін қолданылады. Көптеген шам ұстағыштар шамды тік ұстау үшін ығысумен бекітілген тесікке ие. Осыған байланысты, сәл үлкен шам ұстағышқа сыймайды, ал сәл кішкентай шам тербеліп тұрады. Өте үлкен шамдарды пышақпен кесіп өлшемге келтіруге болады; ал өте кішкентай шамдарды алюминий фольгамен толықтыруға болады. Дәстүр бойынша, шам мен шам ұстағыштар бір жерде жасалғандықтан, олардың өлшемдері сәйкес келген, бірақ халықаралық сауда заманауи шамды қолданыстағы ұстағыштармен біріктірді, бұл дұрыс келмейтін шамдардың көбеюіне әкелді. Мұндай ығысумен бекітілген тесік тек цилиндрлі және шам тәрізді шамдар үшін қажет. Шай шамдары үшін түрлі шам ұстағыштар бар, оның ішінде кішкентай шыны ыдыстар мен әсем көп шамдық тұрақтар. Бұл да соған қатысты. Қабырғаға орнатылатын шамдар шай шамдары мен жарық шамдары үшін қолжетімді. Бағана тәрізді шамдар үшін шам ұстағыштардың ассортименті кең. Шыны тақта немесе кішкентай айна сияқты отқа төзімді тақта бағана тәрізді шам үшін шам ұстағыш ретінде қолданылуы мүмкін. Кез келген піедестал, тиісті өлшемдегі отқа төзімді бетімен, тағы бір нұсқа. Үлкен, жалпақ түбі және көбінесе тік қисық қабырғалары бар үлкен шыны ыдыс – «дауыл» деп аталады. Бағана тәрізді шам дауылдың ортасына орналастырылады. Піедесталдағы дауыл кейде бір жиынтық ретінде сатылады. Бобеш – тамшыны ұстап алатын сақина, оны шам ұстағышына бекітуге болады немесе одан бөлек қолдануға болады. Бобештер әшекейлі металдан немесе шыныдан бастап, қарапайым пластиктен, картоннан немесе балауыз қағаздан жасалуы мүмкін. Қағаз немесе пластикалық бобештерді қолдану, мысалы, Рождество әндерін орындаушылар немесе басқа концерттер мен фестивальдерде адамдар сияқты, көпшілікке немесе көрермендерге шамдар таратқанда жиі кездеседі.
Шамға сүйенушілер
Бұл – ішкі бөлігінде тартылысы бар, шыны немесе металл түтікшелер. Олар жалынды шамның үстіне орналастырылады. Шам жанғанда балауыз еріп, шам ұстағышы еріген балауызды ішінде ұстап тұрады, ал тартылыс балауыздың ең жоғарғы қатты бөлігіне тіреледі. Шам ұстағыштары көбінесе ауыр немесе салмақты болып жасалады, шамның балауызы төмендегенде төмен қарай жылжып, тығыздық сақтап, балауыздың ағып кетуін қамтамасыз етеді. Шам ұстағышының үш мақсаты бар: еріген балауызды ұстап, шамды тиімді ету, ластануды болдырмау және тегіс жағу. Сондай-ақ, құрылғының өзінің әсемдігімен немесе (шыныдан жасалған ұстағыштарда) жарықтың таралуы немесе түсі арқылы әсемдеу ретінде. Қажет болған жағдайда, жалынды желден қорғау үшін де қолданылады. Шам ұстағыштары көбінесе шіркеулердегі алтарь шамдарында кездеседі.
To contain the melted wax, making the candle more efficient, avoiding mess, and producing a more even burn. As a decoration, either due to the ornate nature of the device, or (in the case of a glass follower) through light dispersion or colouration. If necessary, to shield the flame from wind. Candle followers are often found in churches on altar candles.
Шам сөндіргіштер
Шам сөндіргіш – жанатын шамдардың жалынын ұзақ тұтқаға ілінген кішкентай металл тостағанмен жауып, осылайша отты оттегіден айырып сөндіруге арналған құрал. Ескі мағынасы бойынша, шамның шырағын қысуға қолданылатын қайшы тәрізді құралды білдіреді. Осыны тиянақтылықпен жасай білгенде, жалынды сөндірмей-ақ жөндеуге болады. Қазір шам сөндіргіш деп аталатын бұл құрал бұрын "өшіргіш" немесе "douter" деп аталған.