Кіріспе

Ауадағы немесе басқа газдағы ұсақ қатты бөлшектердің немесе сұйық тамшылардың қоспасы – газдағы бөлшектердің қоспасы, спрей баллоншасы. Аэрозоль – ауадағы немесе басқа газдағы ұсақ қатты бөлшектердің немесе сұйық тамшылардың қоспасы. Аэрозольдер табиғи және адамның қызметінен туындауы мүмкін. Аэрозоль термині көбінесе ауадағы бөлшектердің қоспасын, тек бөлшектерді емес, білдіреді. Табиғи аэрозольдердің мысалдары – бұлт, тұман немесе шаң. Адамның әрекетінен пайда болған аэрозольдерге ауаның ластаушы бөлшектері, гидроэлектр станцияларынан шығатын тұман, суару кезінде пайда болатын тұман, парфюмерияны шашырату, түтін, шаң, бүркітілген пестицидтер және тыныс алу жолдарының ауруларын емдеуге қолданылатын препараттар жатады. Аэрозольдегі сұйық немесе қатты бөлшектердің диаметрі әдетте 1 мкм-ден кем болады. Жылдам тұнатын ірі бөлшектер қоспаны суспензияға айналдырады, бірақ бұл айырмашылық әлде де анық емес. Күнделікті тілде аэрозоль көбінесе спрей баллоншасынан тұтынушыға өнім жеткізетін дозалау жүйесін білдіреді. Аурулар тыныспен бірге таралатын ұсақ тамшылар арқылы таралуы мүмкін, мұндай тамшылар кейде биоаэрозольдер деп аталады.

Әсерлер

Жанартаулар атмосфераға көп мөлшерде күкірт қышқылы, күкірттегі және тұз қышқылын шығарады. Бұл газдар аэрозольдер болып табылады және ақырында қышқыл жаңбыр түрінде жерге қайта оралады, бұл қоршаған ортаға және адам өміріне көптеген зиянды әсер етеді. Аэрозольдер Жердің энергия бюджетіне тікелей және жанама түрде әсер етеді. Мысалы, тікелей әсер – аэрозольдер кіріс күн сәулесін шашыратып, сіңіреді. Бұл негізінен жер бетінің салқындауына алып келеді (күн сәулесі кеңістікке шашырайды), бірақ кіріс күн энергиясының сіңірілуінен жер бетінің жылынуына да ықпал етуі мүмкін. Бұл парниктік эффектіге қосымша элемент болады, демек, жаһандық климаттың өзгеруіне себеп болады. Жанама әсерлерге сәулемен тікелей әрекеттесетін құрылымдарға аэрозольдің араласуы жатады. Мысалы, олар төменгі атмосферадағы бұлт бөлшектерінің мөлшерін өзгерте алады, соның салдарынан бұлттардың жарықты шағылыстыру және сіңіру жолдарын өзгертеді, демек Жердің энергия бюджетін өзгертеді. Дегенмен, жаһандық масштабта аэрозоль салқындатуы парниктік газдардың тудырған жылуын толыққанды өтемей, азайтады. Аэрозольдер ластағыш заттарды сіңіргенде, олар ластағыш заттардың жер бетіне және су объектілеріне шөгуіне көмектеседі. Осы аэрозольдің мөлшері адам мұрнында ең тиімді сіңірілетіндіктен, ол COVID-19 инфекциясының бастапқы орны болып табылады, сондықтан мұндай аэрозольдер пандемияға үлес қосуы мүмкін. 10 мкм-ден кіші тиімді диаметрге ие аэрозоль бөлшектері бронхтарға, ал 2,5 мкм-ден кіші тиімді диаметрге иелері өкпедегі газ алмасу аймағына дейін енуі мүмкін, бұл адам денсаулығына қауіпті.

Тіннің құрғауы

Аэрозольдегі бөлшектер мен тамшылар бір-бірімен соқтығысқанда, олар бірігу немесе жинақталу процесіне түсуі мүмкін. Бұл процесс аэрозоль бөлшектерінің мөлшерінің үлестірілімін өзгертеді, бөлшектердің жалпы саны азайған сайын диаметрі ұлғаяды. Кейде бөлшектер көптеген кішкентай бөлшектерге ыдырайды, алайда бұл процесс көбінесе аэрозоль ретінде қарастырылмайтын тым ірі бөлшектерде жүзеге асады.

Анықтау

Аэрозольді тікелей өлшеуге немесе қашықтықтан сезіктеу техникаларын қолдануға болады.

Үлкенді іріктеп іріктеу

Бөлшектер мұрын, ауыз, жұтқыншақ және көмейге (басқа тыныс жолдары аймағы), тыныс алу жолдарының тереңіне (трахеядан бастап соңғы бронхиолаларға дейін) немесе альвеолалық аймаққа орналасуы мүмкін. Аэрозоль бөлшектерінің тыныс алу жүйесіндегі орналасуы, осы аэрозольдерге ұшыраудың денсаулыққа тигізетін әсерін анықтайды. Осы құбылыс адамдарды аэрозольді сынау құралдарын ойлап табуға жетеледі, бұл құралдар тыныс алу жүйесінің белгілі бір бөліктеріне жететін аэрозоль бөлшектерінің іріктеме топтарын таңдайды. Еңбек гигиенасы үшін маңызды аэрозоль бөлшектерінің мөлшері бойынша үлестірілімінің мысалдары: ингаляциялық, кеуде және тыныс алу фракциялары. Тыныс алу жүйесінің әр бөлігіне өтетін фракция, тыныс жолдарының жоғарғы бөліктерінде бөлшектердің тұнуына байланысты. Ингаляциялық фракция, ауадағы бастапқы бөлшектердің мұрынға немесе ауызға енуге қабілетті үлесі ретінде анықталады және ол сыртқы желдің жылдамдығы мен бағытына, сондай-ақ бөлшектердің аэродинамикалық диаметрі бойынша мөлшеріне байланысты. Кеуде фракциясы – бұл ауадағы аэрозольдегі бөлшектердің кеуде аймағына жету мүмкіндігі. Тыныс алу фракциясы – бұл ауадағы бөлшектердің альвеолалық аймаққа жету мүмкіндігі. Ауадағы бөлшектердің тыныс алу фракциясын өлшеу үшін алдын ала жинағыш және сынама сүзгісі қолданылады. Алдын ала жинағыш, тыныс жолдарының ауадан бөлшектерді алып тастауына байланысты, бөлшектерді сүзіп тастайды. Сүзгі бөлшектерді өлшеу үшін жинайды. Алдын ала жинағыш ретінде циклондық бөлуді қолдану жиі кездеседі, бірақ басқа әдістерге импакторлар, көлденең элютриаторлар және ірі тесікті мембраналық сүзгілер кіреді. Атмосфералық мониторингте жиі қолданылатын екі баламалы мөлшерді іріктеу критерийлері – PM10 және PM2.5. PM10 – бұл ISO бойынша 10 мкм аэродинамикалық диаметрде 50% тиімділікпен кесілетін мөлшерде өтетін бөлшектер, ал PM2.5 – 2.5 мкм аэродинамикалық диаметрде 50% тиімділікпен кесілетін мөлшерде өтетін бөлшектер деп анықталады. PM10, ISO 7708:1995, 6-тармақтағы «кеуделік конвенцияға» сәйкес келеді; PM2.5, ISO 7708:1995, 7.1-де анықталған «жоғары тәуекелді тыныс алу конвенциясына» сәйкес келеді. АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі 1987 жылы жалпы таралған бөлшектерге негізделген бөлшектерге қатысты ескі стандарттарды PM10 негізіндегі стандартқа алмастырды, содан кейін 1997 жылы PM2.5 (сонымен қатар ұсақ бөлшектер деп те аталады) стандарттарын енгізді.