Кіріспе

Белгілі бір жерден байқалғанда бұлттармен жабысқан аспанның үлесі. Бұлт жабындысы (бұлттылық, бұлтпен қапталу немесе бұлт мөлшері деп те аталады) – белгілі бір жерден байқалған кезде орташа есеппен аспанның қанша бөлігі бұлттармен жабысқанын көрсетеді. Бұлт жабындысын өлшеу үшін окта бірлігі қолданылады. Бұлт жабындысы мен күн сәулесінің ұзақтығы арасында байланыс бар, себебі ең аз бұлтты аймақтарда күн көп, ал ең бұлтты аймақтарда күн аз болады, өйткені бұлттар күн сәулесін тосып, әсіресе күн шығу мен бату кезінде, оның мөлшері шектеулі болғанда, бұл әсер күшейеді. Жалпы әлемдік бұлт жабындысы шамамен 67-68% құрайды, бірақ ең төменгі оптикалық тереңдікке байланысты 56%-дан 73%-ға дейін өзгереді (оптикалық тереңдік жоғары болғанда көрсеткіш төмендеп, төмен болғанда жоғарылайды, нәтижесінде көзге көрінбейтін циррус бұлттары да есепке алынады). Мұхиттар үстіндегі орташа бұлт жабындысы шамамен 72%, маусымдық өзгерістері аз, ал құрлық үстінде шамамен 55%, маусымдық өзгерістері айқын.

Климат жүйесіндегі рөлі

Бұлттар климат жүйесінде және күндізгі циклде көптеген маңызды рөлдер атқарады. Атап айтқанда, күн спектрінің көрінетін бөлігінде жарқыраған нысандар болғандықтан, олар жарықты тиімді түрде кеңістікке шағылыстырып, планетаның салқындауына себеп болады, сонымен қатар түнде қалған жылуды ұстап тұрады. Осылайша, бұлтты жамылғы атмосфераның энергетикалық тепе-теңдігінде маңызды рөл атқарады, ал оның өзгеруі – жақында жүргізілген зерттеулерде күтілген климаттың өзгеруінің факторы және салдары болып табылады.

Өзгерімділік

Бұлттылық мөлшері жылдық орташа көрсеткіштен 3%-ға ғана өзгереді, ал бұлттың жергілікті, күнделікті өзгеруі әдетте бүкіл әлем бойынша 30%-ға дейін жетеді. Көптеген деректер жиынтығы құрлықтағы бұлттар мұхиттарға қарағанда 10-15%-ға аз екендігін көрсетеді. Бұл теңіздер сумен жабылғандықтан, одан да көп булануға мүмкіндік тудырады. Континенттік масштабта, ұзақ мерзімді спутниктік жазбаларға сүйенген бұлттылық деректерінен көрініп тұрғанындай, Еуропа, Солтүстік Америка, Оңтүстік Америка және Азияда батыс желдері, муссон немесе басқа да факторлардың әсерінен бұлтты аспан басым. Ал Африка, Таяу Шығыс және Австралиядағы аспан ашық болуына себеп – олардың континенттік жағдайы мен құрғақтығы. Аймақтық масштабта, Жердің өте ылғалды кейбір аймақтары, мысалы Оңтүстік Американың Амазонка ормандары, дерлік әрдайым бұлтты болады, ал құрғақ аймақтар, Африканың Сахара шөлі сияқты, көбінесе ашық аспанмен көзге түседі. Бұлттардың биіктігі ендікке байланысты өзгеруі мүмкін: полярлық ендіктерде бұлт жамылғысы біршама төмен, ал тропикалық аймақтарда 8000 метрге дейін жетеді. Бұлттың түрі де маңызды фактор, төменгі кумул бұлттары 300–1500 метрде, ал жоғары цирр бұлттары 5500–6500 метрде орналасады.