Кіріспе

Ағылшын академигі Рональд Эдмунд Хаттон (19 желтоқсан 1953 жылы туған) – ағылшын тарихшысы, қазіргі заманғы Ұлыбританияның ерте кезеңі, британдық фольклор, христиан дініне дейінгі дәуірдегі дін және қазіргі заманғы жаңа діндерді (пұтқа табынушылық) зерттейтін маман. Бристоль университетінің профессоры Хаттон оннан астам кітап жазды және британдық телеарналар мен радиода жиі сұхбат береді. Ол Оксфордтағы Магдалена колледжінде стипендия алған және Англия мұрасының комиссары болып табылады. Үндістандағы Оотакамунд қаласында дүниеге келген ол отбасымен Англияға оралды, Ильфордтағы мектепте оқыды және археологияға қызығушылық танытты. 1976 жылға дейін бірнеше қазба жұмысына қатысып, елдің жер астындағы мазарларын зерттеді. Ол Кембридждегі Пемброк колледжінде, содан кейін Оксфордтағы Магдалена колледжінде тарихты оқыды және 1981 жылдан бастап Бристоль университетінде тарихтан дәріс берді. Қазіргі заманғы Ұлыбританияны зерттеуде маманданған ол бұл тақырыпта үш кітап жазды: «Роялистердің соғыс күш-жігері» (1981), «Қайта жаңғырту» (1985) және «Екінші Карл» (1990). Одан кейін ол Ұлыбританиядағы тарихи пұтқа табынушылық, фольклор және қазіргі заманғы жаңа діндер туралы кітаптар жазды: «Ежелгі британ аралдарының пұтқа табынушылық діндері» (1991), «Қуанышты Англияның өрлеуі мен құлдырауы» (1994), «Күннің тоқтаулары» (1996) және «Айдың жеңісі» (1999), соңғысы жаңа діндерді зерттеуде маңызды еңбек ретінде танылды. Кейінгі жұмыстарына батыстық көзқарастағы сібірлік шамандық туралы «Шамандар» (2001), фольклор мен жаңа діндер туралы эсселер жинағы «Сиқыршылар, друидтер және король Артур» (2003), содан кейін британдық мифологияда друидтердің рөлі туралы екі кітап: «Друидтер» (2007) және «Қан мен мистльто» (2009) кіреді. 2011 жылы Уэльс Білімді қоғамының мүшесі, ал 2013 жылы Британ академиясының мүшесі болып сайланды. 2022 жылы Хаттон Грешем діни ілімдер профессоры болып тағайындалды.

Ерте өмір: 1953-1980

Хаттон 1953 жылғы 19 желтоқсанда Үндістанның Оотакамунд қаласында отаршыл отбасында дүниеге келді және оның тегінде орыс тамыры бар. Англияға келгеннен кейін Ильфорд округінің жоғары мектебінде оқыды, сонымен қатар археологияға қатты қызығушылық танытып, жергілікті археологиялық топтың комитетіне қосылды және 1965-1976 жылдар аралығында қазба жұмыстарына қатысты, оның ішінде Пилсдон Пен төбедегі бекінісі, Аскотт, Уайчвудтың ұзын шұңқыры, Хен Домен қамалы және Мальтадағы храм. Осы кезеңде, 1966-1969 жылдар аралығында, ол "Англия мен Уэльсте сақталған барлық тарихи алдындағы камералы қабірлерді аралап, өзім [Хаттон] және достарым үшін оларға нұсқаулық жазды". Археологияны жақсы көретін болса да, ол университетте тарихты оқуға шешім қабылдады, өйткені оған "одан да жақсы бейімделетінін" сезінді. Ол Кембридждегі Пемброк колледжінде оқуға стипендия алды, онда тарихпен қатар археологияға деген қызығушылығын жалғастырды. 1975 жылы университеттің археологы, неолит дәуірі бойынша сарапшы Глин Дэниелдің курсын тыңдады және Магдалин колледжінде стипендия алды. Ол палеолит, неолит, қола дәуірі, темір дәуірі, римдік билеу және англосаксон кезеңіндегі діндерді зерттеді, сондай-ақ олардың фольклор мен қазіргі заманғы жазықсырушылыққа (Paganism) тигізген әсерін қарастырды. Ол кездегі басым академиялық көзқарасқа сәйкес, ежелгі жазықсырушылықтың қазіргі заманға дейін сақталып, жазықсырушылық қозғалысы арқылы қайта жаңғырғаны туралы кең таралған идеяны жоққа шығарды. Кітап құдайлар қозғалысына қатысы бар кейбір заманауи жазықсырушылар мен феминистер арасында дау тудырды, олардың бірі Асфодель Лонг Хаттонды қатаң сынға алды, оның ежелгі құдайларға табыну туралы дәстүрден тыс идеяларды ескермегенін айтты. Кейіннен Хаттонның айтуынша, ол "мені дұрыс түсінбегенін" мойындады және екеуі дос болды. Тағы бір феминисттік сыншы Макс Дашу бұл жұмысты "фактикалық қателіктерге, қате сипаттамаларға және тікелей өтіріктерге" толы деп айыптады және "осы кітаптың феминизмге қарсылығына қатты таң қалды" деді. Ол Хаттонның жазу стилін де сынға алып, кітапты "тозаңдай құрғақ" деп атады және "оны оқуға уақыт кетіргеніме өкінемін. Егер бұл мұқияттық болса, онда ол өлім" деді. Осы арада ол Ұлыбританиядағы жазықсырушылар қауымының кейбір бөліктерінен сынға ұшырады, ал басқалары оны қабылдады; 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдары Хаттон көптеген британдық жазықсырушылармен, соның ішінде "жетекші друидтермен", мысалы, сол кездегі Секулярлық друидтер орденінің басшысы Тим Себастионмен дос болды. "Ежелгі Британ аралдарының жазықсырушылық діндері" (кітабын өзі оқымаған) негізінде Себастион Хаттонды Авеберидегі конференцияда сөйлеуге шақырды, онда ол жазықсырушылық друидтік қозғалыстың бірқатар мүшелерімен, соның ішінде Филип Карр Гомм, Эмма Ресталл Орр және Джон Мишеллмен танысты.

Британдық фольклорды зерттеу: 1994-1996

Келесі жылдары Хаттон британдық фольклор туралы екі кітап жариялады, екеуі де Оксфорд университетінің баспасынан шықты: "Қуанышты Англияның өрлеуі мен құлдырауы: 1400–1700 жылдардағы ритуалдық жыл" (1994) және "Күннің тоқтаулары: Британиядағы ритуалдық жылдың тарихы" (1996). Осы еңбектерінде ол көпке тараған көзқарастарды, атап айтқанда, "Қуанышты Англия" туралы түсінік пен халықтық салт-дәстүрлер ғасырлар бойы өзгермейді деген пікірді сынады. Бұл тұста ол басым сарапшылар пікірін қолдады.

Айдың жеңісі: 19971999

1999 жылы Оксфорд университетінің баспасында оның пұтқа табынушылыққа толығымен бағытталған алғашқы еңбегі жарық көрді: «Айдың жеңісі: Қазіргі заманғы пұтқа табынушылық сиқырының тарихы». Кітап Wicca дінінің тарихымен айналысады, ал кіріспесінде Хаттон былай деп мәлімдейді: «Бұл кітаптың тақырыбы іс жүзінде «Британ аралдарының оңтүстігіндегі (Англия, Уэльс, Корнуолл және Мэн) қазіргі заманғы пұтқа табынушылық сиқырының тарихы, сондай-ақ Британ аралдарының қалған бөлігінде, континенттік Еуропа мен Солтүстік Америкадағы оның көріністері» болуы керек». Оның «тарих» емес, «тарихтың» бірі екенінің өзі маңызды, өйткені бұл кітап – кәсіби тарихшының қазіргі батыс мәдениетінің осы қырысын жүйелі түрде сипаттауға және түсіндіруге жасаған алғашқы тынысы. Хаттон Викканың дамуына қатысты көптеген тұжырымдарға күмән келтірді және көптеген ұзақ жылдар бойы сақталған пұтқа табынушылық дәстүрлерімен байланысты аллегиялардың көпшілігі күмәнді екенін айтты. Алайда, ол оның жаңа діни қозғалыс ретіндегі маңыздылығын да қорғады.

Неопаган қауымдастығының жауабы

Неопаган қауымдастығының реакциясы әр түрлі болды. Көптеген бутпарастар оның еңбегін қуана қарсы алды, ал көрнекті Викка ақсақалы Фредерик Ламонд оны "Гарднер Виккасы тарихы бойынша авторитет" деп атады. Ал 2003 жылы The Cauldron журналында Хаттонмен өткен жария пікірталасқа қатысқан, тәжірибелі Виккан Джани Фаррелл Робертс бұл жұмысты сынға алды. Фаррелл Робертс Хаттонның еңбектерінде Маргарет Мюррейдің Құдайлар культі туралы теориясын Норман Конның теорияларын пайдаланып жоққа шығарғанын, ал оның Конның теорияларында көптеген қателер бар деп санайтынын айтты. Ол "оны объективті, бейтарап және 'бутапараст емес' деп дұрыс емес көрсетіп отыр, себебі ол британдық бутпарастар қауымының өте белсенді мүшесі" және "қазіргі бутпарастықты одан жалған тарихты және үзіліссіздік сезімін алып тастау арқылы реформалау миссиясын қолына алған" деді.

Шамандар мен сиқыршылар, друидтер және король Артур: 2000-2006

Содан кейін Хаттон Сібір шаманизміне назарын бұрды, және 2001 жылы Хэмблдон мен Лондон басылымы "Шаман: Батыс фантазиясындағы Сібір руханияты" атты кітабын жариялады, онда ол батыстықтар шаманизм туралы білетін көптеген нәрселердің іс жүзінде дұрыс емес екенін айтты. Шеффилд университетінің профессоры Джонатан Ропер "Фолклор" журналындағы рецензиясында бұл еңбектің "екеу есеге ұзартылып, қарастырылып жатқан мәселелерді толығырақ зерттеуіне болар еді" деп атап өтті, сондай-ақ ол суреттердің жетіспеушілігінен кемшілік көріп отыр. Дегенмен, ол бұл кітапты "әрине, оқырмандарға шаманизм тақырыбындағы маңызды еңбек ретінде ұсынылуы керек" деп санайды және Хаттонның "болашақта осы қызықты тақырыпты одан да тереңірек зерттейтініне" үміттенді. 2003 жылы Hambledon & London Хаттонның әртүрлі мақалаларының жинағы "Witches, Druids and King Arthur" кітабын да жариялады, онда мифтің мәні және Дж.Р.Р. Толкин мен К.С. Льюис еңбектерінде кездесетін жазықшылдық тақырыптары сияқты мәселелер де қарастырылған.

Друидтер және қан мен омарта: 2007-2009

Викканың тарихын зерттегеннен кейін Хаттон друидтықтың тарихын, соның ішінде тарихи және қазіргі заманғы друидтықты зерттеді. Осы тақырыптағы оның алғашқы кітабы "Друидтер" 2007 жылы жарық көрді. Бұл материалдың бір бөлігі Маунт-Хеймус сыйлығының ашылу лекциясы ретінде оқылды. Хаттонның друидтыққа арналған келесі кітабы "Қан мен омарта: Ұлыбританиядағы друидтер тарихы" деп аталды және 2009 жылдың мамыр айында жарияланды. Дэвид В. Барретттің "The Independent" газетінде жариялаған рецензиясында "Қан мен омарта" кітабы "академиялық және "Друидтер" кітабынан үш есе ұзын" деп сипатталды, бірақ Барретт оған қарамастан, кітаптың әлі де "оңай оқылатынын" айтты, тіпті оны "шедевр" деп атады. Ноэль Малкольмның "The Daily Telegraph" газетіндегі рецензиясы біршама сыншылдық болды, Хаттонның "сенсациялық емес және түрлі друидтік ерекшеліктерге қатысты сыпайы" болғанына қарамастан, "кейде бейтараптық салыстырмалылыққа ұласып кетеді, – егер шындықты қарастырудың әртүрлі жолдары болса, олардың әрқайсысы бірдей жақсы. Бұл дұрыс емес".

Жеке өмір

Менің әріптестерім мені осыны айтқаным үшін өлтірер еді, бірақ тарихшылар қазірде біз тарихты жаза алмайтынымызды жақсы түсінеді. Біз адамдар тарихты қалай көретіні және тарихтың қалай болғанын қалай ойлайтыны туралы жаза аламыз. Ол британдық жазықшылар қауымдастығында "жақсы танылған және көпке ұнаған тұлғаға" айналды. The Independent газетіне берген сұхбатында журналист Гэри Лакман оның "өте прагматикалық, шығармашылық көзқарасы болғанын және фактілік қателердің де пайдалы нәтижелер беруі мүмкін екенін мойындағанын" айтты. Мысалы, ерте заманғы сиқыршылық культы туралы теориялары дұрыс болмаса да, Маргарет Мюррей мен Джеральд Гарднер Викка жаңа діни қозғалысын құруға негіз салды.

Шығармалары

Хаттонның кітаптарын XVII ғасыр Британиясы және Британиядағы пұтқа табыну мен халықтық салт-дәстүрлер туралы кітаптарға бөлуге болады.

XVII ғасырдағы Британия

"Егер оқ-дәрілік заговор сәтті болса ше?" атты еңбегінде Хаттон 1605 жылғы оқ-дәрілік заговордың король Джеймс I-нің өліміне және Лордтар палатасын жоюға бағытталған мақсаттарына қол жеткізген жағдайда не болатынын қарастырды. Ол бұл әрекеттің зорлық-зомбылығы оның сәтсіз аяқталуына қарағанда күдікті католиктерге қарсы одан да қатыгез жазалауға алып келер еді, себебі көптеген ағылшындар түрлі діни көзқарастарына қарамастан монархияға адал болған. Англия парламенттік және азаматтық реформаларға емес, "пуритандық абсолюттік монархияға" айналуы мүмкін еді.

Журнал мақалалары

"Романо-британдықтардың тарихи ритуалдық орындарды қайта пайдалануы" ("Romano British Reuse of Prehistoric Ritual Sites") Britannia журналы, 42-том (2011), 1–22 беттер.

Құжаттамалық фильмдер

Британияның Викка адамы, Викка және Джеральд Гарднер туралы деректі фильм, 2012. "Британдық сиқыршылық" деректі фильмі, 2013 жыл. Профессор Хаттонның қызықты деректері, деректі фильмдер сериясы, 2013.