Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Су бетінде пайда болатын торнадо
Tornado occurring over a body of water
Су айдыны – су бетінде пайда болатын қарқынды, бағана тәрізді айналым (көбінесе воронка пішіндес бұлт түрінде көрінеді). Олардың кейбіреулері кумулус конгестус бұлтына, ал кейбіреулері кумулиформды немесе кумулонимбус бұлтына байланысты болады. Әдетте, су айдыны – су үстінде пайда болатын, бес кезеңді өмірлік циклы бар, суперклеткалық емес торнадо: су бетінде қара дақ пайда болуы; су бетінде спиральді үлгінің қалыптасуы; шашыраңқы сақинаның пайда болуы; көрінетін конденсациялық воронканың дамуы; және соңында ыдырауы. Көптеген су айдындары суды сорғыламайды, олар – су үстінде айналатын ауаның кішкентай, әлсіз бағаналары. Көбінесе құрлықтағы торнадолардан әлсіз болғанымен, мезоциклоннан пайда болатын күштілері де кездеседі. Су айдындары көбінесе тропикалық және субтропикалық аймақтарда, Австралияда, Жаңа Зеландияда, Ұлы көлдерде, Антарктидада және сирек жағдайларда Ұлы тұзды көлде пайда болады. Олардың кейбіреулерін Америка Құрама Штаттарының шығыс және Калифорния жағалауларында да кездестіруге болады. Ұлы көлдерде жаздың соңы мен күздің басында жиі кездеседі, 2003 жылы бір апта ішінде 66-дан астам су айдыны тіркелген. Су айдындары Австралияның шығыс жағалауында да жиі байқалады, олардың бірнешеуін 1770 жылы «Эндевор» кемесімен саяхат еткен Джозеф Бэнкс сипаттаған.
A waterspout is an intense columnar vortex (usually appearing as a funnel shaped cloud) that occurs over a body of water. Some are connected to a cumulus congestus cloud, some to a cumuliform cloud and some to a cumulonimbus cloud. In the common form, a waterspout is a non supercell tornado over water having a five part life cycle: formation of a dark spot on the water surface; spiral pattern on the water surface; formation of a spray ring; development of a visible condensation funnel; and ultimately, decay. Most waterspouts do not suck up water; they are small, weak rotating columns of air over water. Although typically weaker than their land counterparts, stronger versions—spawned by mesocyclones—do occasionally occur. While waterspouts form mostly in tropical and subtropical areas, Australia, New Zealand, the Great Lakes, Antarctica, and on rare occasions, the Great Salt Lake. Some are also found on the East Coast of the United States, and the coast of California. They are fairly common on the Great Lakes during late summer and early fall, with a record 66+ waterspouts reported over just a seven day period in 2003. Waterspouts are also frequently observed off the east coast of Australia, with several being described by Joseph Banks during the voyage of the Endeavour in 1770.
Құрылу
Су бұрқақтары микродеңгейде пайда болады, олардың кеңістігі екі километрден аспайды. Олардың пайда болатын бұлттары қарапайым кумул бұлттары сияқты немесе суперклетка бұлттары сияқты үлкен болуы мүмкін. Кейбір су бұрқақтары күшті және торнадо сипатында болады, бірақ көпшілігі нашар және басқа атмосфералық процестерден туындайды. Олар әдетте ылғалға толы ортада, олардың туған бұлттары дами келе жатқанда пайда болады. Олардың беттік шекарадан жоғары көтерілгенде көлденең серпілістен айналып, содан кейін төменгі деңгейдегі серпіліс бұрқаны дами бастаған кумул бұлтымен немесе дауылмен қатар келгенде бұлтқа қарай созылады деп есептеледі. Кейбір нашар торнадолар, жер бұрқақтары деп те аталады, осыған ұқсас жолмен дамиды. Бір уақытта бір жерде бірнеше су бұрқақтары пайда болуы мүмкін. 2012 жылы АҚШ-тағы Мичиган көлінде бір мезгілде тоғыз су бұрқағы тіркелді.
Waterspouts exist on a microscale, where their environment is less than two kilometers in width. The cloud from which they develop can be as innocuous as a moderate cumulus, or as great as a supercell. While some waterspouts are strong and tornadic in nature, most are much weaker and caused by different atmospheric dynamics. They normally develop in moisture laden environments as their parent clouds are in the process of development, and it is theorized they spin as they move up the surface boundary from the horizontal shear near the surface, and then stretch upwards to the cloud once the low level shear vortex aligns with a developing cumulus cloud or thunderstorm. Some weak tornadoes, known as landspouts, have been shown to develop in a similar manner. More than one waterspout can occur simultaneously in the same vicinity. In 2012, as many as nine simultaneous waterspouts were reported on Lake Michigan in the United States.
Торнадолық емес
Су тасқыны, суперклеткалық дауылдың айналма жоғары көтерілісімен байланысты болмаса, "торнадо емес" немесе "ауа райы жақсы" су тасқыны деп аталады. Су тасқынының ең көп кездесетін түрі – олар жағалау суларында пайда болады және қараңғы, тегіс түбі бар, дамып келе жатқан конвективті кумул бұрыштарымен байланысты. Ауа райы жақсы болғандағы су тасқыны жылдам пайда болып, жылдам тарап, өмірлік циклы 20 минуттан кем. Олар көбінесе тропикалық және субтропикалық климаттарда кездеседі, Флорида-Кейс аралдарында жылына 400-ден астам байқалады.
Waterspouts that are not associated with a rotating updraft of a supercell thunderstorm are known as "non tornadic" or "fair weather" waterspouts. By far the most common type of waterspout, these occur in coastal waters and are associated with dark, flat bottomed, developing convective cumulus towers. Fair weather waterspouts develop and dissipate rapidly, having life cycles shorter than 20 minutes. They are most frequently seen in tropical and sub tropical climates, with upwards of 400 per year observed in the Florida Keys.
Торнадикалық
"Торнадалық су құбырлары", сонымен қатар "су үстіндегі торнадолар" деп дәл аталатын бұл құбылыс, қатал дауылдармен байланысты мезоциклондардан құрлықтағы торнадолардың пайда болу механизмімен толық сәйкес келеді, бірақ жай ғана суда пайда болады. Құрлықтан суға қарай өтетін торнадо да торнадалық су құбыры деп есептеледі. АҚШ-тағы мезоциклоникалық дауылдардың көп бөлігі құрлық ішіндегі аймақтарда пайда болатындықтан, нағыз торнадалық су құбырлары сол елдегі жақсы ауа-райы кезінде пайда болатын құбылыстарға қарағанда сирек кездеседі. Дегенмен, Адриатика, Эгей және Иония теңіздері сияқты кейбір аймақтарда торнадалық су құбырлары олардың жалпы санының жартысын құрауы мүмкін.
"Tornadic waterspouts", also accurately referred to as "tornadoes over water", are formed from mesocyclones in a manner essentially identical to land based tornadoes in connection with severe thunderstorms, but simply occurring over water. A tornado which travels from land to a body of water would also be considered a tornadic waterspout. Since the vast majority of mesocyclonic thunderstorms in the United States occur in land locked areas, true tornadic waterspouts are correspondingly rarer than their fair weather counterparts in that country. However, in some areas, such as the Adriatic, Aegean and Ionian seas, tornadic waterspouts can make up half of the total number.
Қарға ұшыраған
Қысқы су айдыны, сондай-ақ мұз айдыны, мұздық шайтан немесе қар айдыны деп те аталады, бұл қар боранының төменгі жағында пайда болатын су айдынының сирек кездесетін түрі. "Қысқы су айдыны" термині, әдеттегі жылы маусымдағы су айдыны мен осы сирек қысқы маусым құбылысын ажырату үшін қолданылады. Қысқы су айдынының қалыптасуы үшін бірнеше маңызды шарттар қажет. Судың үстінде өте суық температура болуы керек, ал су өзі су бетінде буға ұқсас тұманды құруға жеткілікті жылы болуы тиіс. Көл әсерінен туындайтын қар құбылыстары сияқты, ұзын көлдердің бағытында соғатын жел, желдің жиналуын күшейтеді және қысқы су айдынының пайда болу мүмкіндігін арттырады. "Қар шайқасы" және "қар құйыны" терминдері басқа бір құбылысты сипаттайды: шаң шайқанына ұқсас, бас бұлтсыз, жер бетіне жақын қар айналысы.
A winter waterspout, also known as an icespout, an ice devil, or a snowspout, is a rare instance of a waterspout forming under the base of a snow squall. The term "winter waterspout" is used to differentiate between the common warm season waterspout and this rare winter season event. There are a couple of critical criteria for the formation of a winter waterspout. Very cold temperatures need to be present over a body of water, which is itself warm enough to produce fog resembling steam above the water's surface. Like the more efficient lake effect snow events, winds focusing down the axis of long lakes enhance wind convergence and increase the likelihood of a winter waterspout developing. The terms "snow devil" and "snownado" describe a different phenomenon: a snow vortex close to the surface with no parent cloud, similar to a dust devil.
Адам
Су бұрқақтары ұзақ жылдардан бері теңіздегі қауіпті құбылыстар ретінде танылған. Күштірек су бұрқақтары кемелерге, ұшақтарға және адамдарға қауіп төндіреді. Осы құбылыстардан үлкен қашықтықта болу және ауа райы болжамдарын үнемі қадағалау ұсынылады. АҚШ Ұлттық ауа райы қызметі жағалау суларында су бұрқақтары пайда болуы мүмкін немесе байқалған жағдайларда, немесе торнадолардың құрлыққа көтерілуі күтілгенде арнайы теңіз ескертулерін шығарады. Су бұрқақтарының ауыр зақымдар мен адам өліміне әкелген жағдайлары сирек кездеседі, алайда бірнеше айрықша мысалдар бар. 1551 жылғы Мальтадағы торнадо – құрбан болғандарды қоздырған ең ерте тіркелген су бұрқағы. Ол Валеттаның Үлкен портына шапты, төрт галерея мен көптеген қайықтарды батырып, жүздеген адамның өмірін қиды. 1851 жылғы Сицилиядағы торнадолар – Сицилияның батыс жағалауына шығып, жағалауды және аймақты қиратып, соңында теңізге тараған екі су бұрқағынан тұрды.
Waterspouts have long been recognized as serious marine hazards. Stronger waterspouts pose a threat to watercraft, aircraft and people. It is recommended to keep a considerable distance from these phenomena, and to always be on alert through weather reports. The United States National Weather Service will often issue special marine warnings when waterspouts are likely or have been sighted over coastal waters, or tornado warnings when waterspouts are expected to move onshore. Incidents of waterspouts causing severe damage and casualties are rare; however, there have been several notable examples. The Malta tornado of 1551 was the earliest recorded occurrence of a deadly waterspout. It struck the Grand Harbour of Valletta, sinking four galleys and numerous boats, and claiming hundreds of lives. The 1851 Sicily tornadoes were twin waterspouts that made landfall in western Sicily, ravaging the coast and countryside before ultimately dissipating back again over the sea.
Табиғи
Су бұрқағының желдерінің қаншалықты күшті соғуына байланысты, су бетіне жақын жердегі кез келген нәрсе – түрлі өлшемдегі балықтар, бақалар, тіпті тасбақалар да – ауаға көтерілуі мүмкін. Су бұрқағы кейде балық сияқты кішкентай жануарларды судан тартып алып, тікелей бұлтқа дейін жеткізеді. Су бұрқағы айналуын тоқтатса да, бұлттағы балықтар құрлық үстіне көтеріліп, бұлттың желдерімен жоғары-төмен, айналып-бұралы соғылуы мүмкін, ал оның ағындары ұшып бара жатқан балықтарды атмосферада ұстап тұра алмайды. Балықтардың қанша қашықтыққа сапар шегуіне және атмосфераға қанша биіктікке көтерілуіне байланысты, олар жаңбыр түскен кезде өлген болуы мүмкін. 161 километрге дейін (100 миль) жерге жаңбырмен балық түскенін көрген адамдар бар. Халықаралық су бұрқағын зерттеу орталығы (ICWR) – зерттеу, қолдану және қауіпсіздік тұрғысынан су бұрқағы саласына қызығушылық танытатын әлемнің түкпір-түкпірінен келген жеке тұлғалардың үкіметтік емес ұйымы. Алғашқыда зерттеушілер мен метеорологтар үшін форум болған ICWR дауыл аулаушылар, бұқаралық ақпарат құралдары, теңіз және авиация қауымдастықтары мен жеке тұлғалардан қызығушылықты және үлесті кеңейтті.
Depending on how fast the winds from a waterspout are whipping, anything that is within about of the surface of the water, including fish of different sizes, frogs, and even turtles, can be lifted into the air. A waterspout can sometimes suck small animals such as fish out of the water and all the way up into the cloud. Even if the waterspout stops spinning, the fish in the cloud can be carried over land, buffeted up and down and around with the cloud's winds until its currents no longer keep the flying fish in the atmosphere. Depending on how far they travel and how high they are taken into the atmosphere, the fish are sometimes dead by the time they rain down. People as far as 100 mile (161 km) inland have experienced raining fish. The International Centre for Waterspout Research (ICWR) is a non governmental organization of individuals from around the world who are interested in the field of waterspouts from a research, operational and safety perspective. Originally a forum for researchers and meteorologists, the ICWR has expanded interest and contribution from storm chasers, the media, the marine and aviation communities and from private individuals.
Мифтер
18-19 ғасырларда теңізшілер арасында кең таралған сенім болған, онда кең жақтан залп оқ ату су айдындарын таратуға көмектеседі екен. Басқалардың арасында капитан Владимир Броневский осы әдіс тиімді болғанын айтады, себебі ол 1806 жылғы адмирал Сенявиннің басшылығымен жүргізілген наурыз жорығы кезінде "Венера" фрегатында болып, Адриатика теңізінде осы құбылыстың таралуын өз көзімен көрген. "Мэри Селест" кемесінің тасталуына су айдыны себеп болуы мүмкін деген болжам бар.
There was a commonly held belief among sailors in the 18th and 19th centuries that shooting a broadside cannon volley dispersed waterspouts. Among others, Captain Vladimir Bronevskiy claims that it was a successful technique, having been an eyewitness to the dissipation of a phenomenon in the Adriatic while a midshipman aboard the frigate Venus during the 1806 campaign under Admiral Senyavin. A waterspout has been proposed as a reason for the abandonment of the Mary Celeste.