Кіріспе

Canes Venatici шоқжұлдызындағы галактика. Бұл галактика және оның серігі NGC 5195 аматор астрономдарға оңай көрінеді, тіпті екі галактиканы қалың көзбен де байқауға болады. Whirlpool Galaxy-ді кәсіби астрономдар жан-жақты зерттеді, оны және NGC 5195 жұбын галактика құрылымын (әсіресе спиральді қолдармен байланысты құрылымды) және галактикалардың өзара әрекеттесуін түсіну үшін пайдаланады. Оның NGC 5195 жұбы ең танымал және салыстырмалы түрде жақын орналасқан өзара әрекеттесетін жүйелердің бірі, сондықтан галактикалардың өзара әрекеттесуін модельдеу үшін жиі қолданылады.

Ашылу

Кейіннен "Шымыр галактикасы" деп аталатын бұл галактиканы 1773 жылдың 13 қазанында Шарль Мессье комета іздеушілерді жаңылыстыруы мүмкін нысандарды іздеу кезінде ашты және Мессье каталогында M51 деп белгіленді. Росс графы Уильям Парсонс Ирландияның Бирр қаласындағы көлденең телескопты қолданып, Шымырдың спиральді құрылымы бар екенін анықтады, бұл спираль құрылымы бар бірінші "тумандық" болды. Бұл "спиральді тумандықтар" Эдвин Хаббл осы спиральді тумандықтардың кейбіреулерінде Цефеид айнымалыларын байқағанға дейін галактика ретінде танылмады, бұл олардың тым алыс екенін және мүлдем бөлек галактикалар болуы керек екенін көрсетті. Радиоастрономияның дамуы және M51-дің радиосуреттері Шымыр мен оның серік галактикасының өзара әрекеттесетінін нақтылады. Кейде M51 белгілемесі екі галактика жұбын атау үшін қолданылады, онда жеке галактикалар M51a (NGC 5194) және M51b (NGC 5195) деп аталады.

Көрінісі

M51 жиі Үлкен Аю шоқжұлдызының ең шығыс жұлдызы – Алкайдты тауып, Canes Venatici шоқжұлдызының тереңдігінде, 3.5° оңтүстік-батысқа қарай жылжу арқылы табылады. Оның бұрыштық координатасы шамамен +47°, бұл оны 43-ші солтүстік параллелінен жоғары орналасқан бақылаушылар үшін айналмалы (ешқашан батпайтын) етеді; ол осы гемисфераның барлық аймақтарында жоғары биіктікке жетеді, қараша айының басынданан мамыр айының соңына дейін оны байқауға мүмкіндік береді, ал одан кейін, қарапайым ендіктерде күннің көтерілуімен бірге байқау мүмкіндігі азаяды (күннің оң көтерілуіне жақындауы және одан алыстауы салдарынан, әсіресе Егіздер шоқжұлдызында, солтүстік жаққа қарай). M51 қараңғы аспан жағдайында көзілдірікпен көрінеді, ал қазіргі заманғы әуесқой телескоптарымен оның егжей-тегжейлі бейнесін қарауға болады. 2005 жылдың қаңтар айында Хаббл мұра жобасы Хабблдің ACS құралын пайдаланып, M51-нің 11,477 × 7,965 пикселдік композиттік суретін (жоғарыдағы ақпараттық қосымшада көрсетілген) жасады. Сурет галактиканың спиральді қолдарын және олардың ішіндегі кейбір құрылымдарды егжей-тегжейлі көрсетеді.

Қасиеттері

Бұршақ галактикасы шамамен 23 миллион жарық жылы қашықтықта орналасқан. 1991 жылы жарық галактикалардың үшінші анықтама каталогының B жолағындағы D25 изофотын пайдалану арқылы жасаған өлшеміне сүйенсек, Бұршақ галактикасының диаметрі бар. Оның массасы 160 миллиард күн массасына тең деп есептеледі, бұл шамамен Құс жолы галактикасының массасының 10,3% құрайды. Бұрын шаң сақинасымен қоршалған деп есептелген, бірақ қазір шаңмен ішінара жабылып қалған қара тесік спиральдің орталық бөлігінде орналасқан. Галактиканың белсенді ядросынан екі ионизациялық конус созылып шығып жатыр.

Спиральды құрылым

Бұл галактиканың екі өте айқын спиральді қолы сағат тілі бойынша бұралады. Бір қол тұрақты бұрыштан айтарлықтай ауытқиды. Whirlpool галактикасының жақсы көрінетін спиральді құрылымы, оның серігі NGC 5195 галактикасымен тығыз өзара әрекеттесудің нәтижесі деп саналады, ол шамамен 500-600 миллион жыл бұрын M51 негізгі дискісі арқылы өткен болуы мүмкін. Бұл болжам бойынша, NGC 5195 M51-дің арт жағынан дискі арқылы бақылаушыға қарай келді және 50-100 миллион жыл бұрын, қазіргі кезде байқап тұрғанымыздай, M51-дің арт жағына дейін тағы бір дискіні кесіп өтті.

Жауын-шашын белгілері

Whirpool галактикасының NGC 5195 галактикасымен өзара әрекеттесуі нәтижесінде әртүрлі толқындық құбылыстар пайда болды. Осы құбылыстардың ең ірісі – солтүстік-батыс қауырсыны, ол галактика ортасынан басталып созылады. Бұл қауырсын түсі біркелкі және тараған газдың болуына байланысты Whirpool галактикасының өзінен пайда болған болуы мүмкін. Оның қасында орналасқан екі қауырсын сәл көгілдір түсті, олар орналасқан жеріне байланысты Батыс қауырсындары деп аталады. Ал, Сало мен Лорикайнен және басқалар жасаған көптеген модельдеулер солтүстік-шығыс қауырсынын қайта жасайды. Сол сияқты, спиральді қолдарда жұлдыздардың пайда болу деңгейі де жоғары, сондай-ақ қолдар арасындағы кеңістікте де.

Үміткер планета

2020 жылдың қыркүйегінде Чандра рентгендік обсерваториясы бұл галактикадағы жоғары массалы рентгендік қос жұлдыз жүйесі M51 ULS 1 орбитасында M51 ULS 1b деп аталатын экзопланета кандидатын анықтағанын жариялады. Егер расталса, бұл біздің Галактикамыздан тыс планетаның алғашқы белгілі мысалы болар еді. Планета кандидаты рентген сәулесінің көзінің (XRS) тұтылуы арқылы анықталды, ол жұлдыздық қалдықтан (нейтронды жұлдыз немесе қара саңылау) және массивті жұлдыздан, әдетте B типіндегі супергиганттан тұрады. Планета Сатурннан сәл кішірек болып, ондаған астрономиялық бірлік қашықтықта айналуы мүмкін.

Жолдас

NGC 5195 (Мессье 51b немесе M51b деп те аталады) – бұл Whirlpool Galaxy (M51a немесе NGC 5194 деп те аталады) галактикасымен өзара әрекеттесетін кішкентай галактика. Екі галактика да шамамен 31 миллион жарық жылы қашықтықта, Арық іттері (Canes Venatici) шоқжұлдызында орналасқан. Екеуі бірге – өзара әрекеттесетін галактикалардың ең көп зерттелген жұптарының бірі болып табылады.

Галактикалар тобы туралы ақпарат

Whirlpool галактикасы M51 тобындағы ең жарқын галактика болып табылады, бұл шағын галактикалар тобына M63 (Күнбағыс галактикасы), NGC 5023 және NGC 5229 кіреді. Бұл кішкентай топ, шындығында, M101 тобы мен NGC 5866 тобын қоса алғандағы үлкен, созылған топтың оңтүстік-шығыс бөлігі болуы мүмкін, бірақ көптеген топты анықтау әдістері мен каталогтары осы үш топты жеке-жеке қарастырады.