Жұлдызаралық бұлттардың құрылысы

Кіріспе

Жұлдызаралық бұлттардың денесі

Тумандық (;: nebulae, nebulæ, немесе nebulas) – жұлдызаралық ортаның айқын жарқыраған бөлігі, ол иондалған, бейтарап немесе молекулалық сутектен және ғарыш шаңынан тұруы мүмкін. Тумандықтар көбінесе жұлдыздар пайда болатын аймақтар болып табылады, мысалы, Қыран тұмандығындағы "Жаратылыс тіректері" сияқты. Осы аймақтарда газ, шаң және басқа материалдар жиналып, тығыз аймақтарды құрайды, олар одан әрі материяны тартып, ақырында жұлдыздардың пайда болуына жеткілікті тығыздыққа жетеді. Қалған материалдан планеталар мен басқа планеталық жүйелердің нысандары пайда болады деп есептеледі. Көптеген тумандықтар өте үлкен, кейбіреулерінің диаметрі жүздеген жарық жылдарына жетеді. Жерден көзбен көрінетін тумандық, жақыннан қарағанда үлкенірек көрінеді, бірақ жарықтығы арта қоймайды. Орион тумандығы – аспандағы ең жарқын тумандық, оның ауданы толық Айдың бұрыштық диаметрінен екі есе үлкен, оны қалың көзбен көруге болады, бірақ бұрынғы астрономдар оны байқамаған. Олар қоршаған кеңістікке қарағанда тығыз болғанымен, көптеген тумандықтар Жерде жасалған кез келген вакуумнан әлдеқайда азырақ тығыз (куб сантиметріне 10-нан 10 молекулаға дейін). Жер шарындай өлшемдегі тумандық бұлттың жалпы массасы бірнеше килограмм ғана болады. Жер атмосферасының тығыздығы шамамен куб сантиметріне 10 молекулаға тең, ал ең тығыз тумандықтардың тығыздығы куб сантиметріне 10 молекулаға жете алады. Көптеген тумандықтар ішкі қызыл жұлдыздардың флуоресценциясынан көрінеді, ал басқалары соншалықты тараңқы болғандықтан, оларды ұзақ экспозициямен және арнайы сүзгілермен ғана анықтауға болады. Кейбір тумандықтар T Таури айнымалы жұлдыздарымен уақыт-уақыт жарықтандырылады. Бастапқыда "тумандық" термині кез келген тараңқы астрономиялық нысанды, соның ішінде Көкжолдан тыс галактикаларды сипаттау үшін қолданылған. Мысалы, Андромеда галактикасы, 20 ғасырдың басында Весто Слайфер, Эдвин Хаббл және басқалар галактикалардың нағыз табиғатын растағанға дейін Андромеда тумандығы (және жалпы спиральді галактикалар "спиральді тумандықтар" деп аталатын) деп белгіленген. Эдвин Хаббл көптеген тумандықтардың жұлдыздармен байланысты және жұлдыз жарығымен жарықтандырылатынын анықтады. Ол сондай-ақ тумандықтарды олардың шығаратын жарық спектрінің түріне қарай жіктеуге көмектесті.

A nebula (; : nebulae, nebulæ, or nebulas) is a distinct luminescent part of interstellar medium, which can consist of ionized, neutral, or molecular hydrogen and also cosmic dust. Nebulae are often star forming regions, such as in the "Pillars of Creation" in the Eagle Nebula. In these regions, the formations of gas, dust, and other materials "clump" together to form denser regions, which attract further matter and eventually become dense enough to form stars. The remaining material is then thought to form planets and other planetary system objects. Most nebulae are of vast size; some are hundreds of light years in diameter. A nebula that is visible to the human eye from Earth would appear larger, but no brighter, from close by. The Orion Nebula, the brightest nebula in the sky and occupying an area twice the angular diameter of the full Moon, can be viewed with the naked eye but was missed by early astronomers. Although denser than the space surrounding them, most nebulae are far less dense than any vacuum created on Earth (10 to 10 molecules per cubic centimeter) – a nebular cloud the size of the Earth would have a total mass of only a few kilograms. Earth's air has a density of approximately 10 molecules per cubic centimeter; by contrast, the densest nebulae can have densities of 10 molecules per cubic centimeter. Many nebulae are visible due to fluorescence caused by embedded hot stars, while others are so diffused that they can be detected only with long exposures and special filters. Some nebulae are variably illuminated by T Tauri variable stars. Originally, the term "nebula" was used to describe any diffused astronomical object, including galaxies beyond the Milky Way. The Andromeda Galaxy, for instance, was once referred to as the Andromeda Nebula (and spiral galaxies in general as "spiral nebulae") before the true nature of galaxies was confirmed in the early 20th century by Vesto Slipher, Edwin Hubble, and others. Edwin Hubble discovered that most nebulae are associated with stars and illuminated by starlight. He also helped categorize nebulae based on the type of light spectra they produced.

Диффузиялық тұмандықтар

Көптеген тұмандықтарды диффузиялық тұмандықтар деп сипаттауға болады, яғни олар кеңейтілген және анық шекаралары жоқ. Диффузиялық тұмандықтар эмиссиялық, шағылыстырмалы және қараңғы тұмандықтарға бөлінеді. Көрінетін жарық тұмандықтары эмиссиялық тұмандықтарға және шағылыстырмалы тұмандықтарға ажыратылады. Эмиссиялық тұмандықтар қоздырылған немесе иондалған газдан (көбінесе иондалған сутектен) спектрлік сызықты сәулелендіреді; олар көбінесе H II аймақтары деп аталады, мұнда H II иондалған сутекті көрсетеді. Шағылыстырмалы тұмандықтар негізінен олар шағылыстыратын жарыққа байланысты көрінеді. Шағылыстырмалы тұмандықтардың өзі айтарлықтай көрінетін жарық шығармайды, бірақ жұлдыздарға жақын орналасқан және олардың жарығын шағылыстырады.

Супернова қалдықтары

Супернова – бұл жоғары массалы жұлдыз өмірінің соңына жеткен кезде пайда болады. Жұлдыздың ядросындағы ядролық синтез тоқтағанда, жұлдыз күйрейді. Ішке құлап жатқан газ кері секіріп немесе қатты қызғандықтан ядродан сыртқа қарай кеңейіп, жұлдыздың жарылуына себеп болады. Көтеріліп келе жатқан газ қабығы супернова қалдығын, ерекше диффузиялық тұмандықты құрайды. Супернова қалдықтарынан шығатын оптикалық және рентген сәулеленуінің көп бөлігі иондалған газдан туындаса, радио сәулеленуінің үлкен бөлігі синхротрон сәулелену деп аталатын, жылулық емес сәулелену түрі болып табылады. Бұл сәулелену магниттік өрістерде қозғалатын жоғары жылдамдықты электрондардан пайда болады.