Жердің 30-35 градус ендіктері: Аттар ендіктерінің географиясы
Horse latitudes
Жер шарындағы 30-35° солтүстік және оңтүстік ендіктердегі жылқы ендіктері: құрғақ ауа райы, тыныш желдер, жоғары қысым аймағы. Теңізшілердің дәстүрінен пайда болған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Экватордан солтүстік және оңтүстікке қарай 30–35 градус аралығындағы ендіктер – географиялық аймақ.
Latitudes 30–35 degrees north and south of the Equator
the geographical area
Жылқы ендіктері – экватордан солтүстік және оңтүстікке қарай шамамен 30 градусқа орналасқан ендіктер. Олар ашық көк аспан, тыныш жел және өте аз жауын-шашынмен сипатталады. Оларды субтропиктік жоталар немесе жоғары қысым аймақтары деп те атайды. Бұл – пассат желдері мен батыс желдерінің айырылысқан жеріндегі жоғары қысым аймағы.
The horse latitudes are the latitudes about 30 degrees north and south of the Equator. They are characterized by sunny skies, calm winds, and very little precipitation. They are also known as subtropical ridges or highs. It is a high pressure area at the divergence of trade winds and the westerlies.
Терминнің шығу тегі
Мүмкін және құжатталған түсіндірме – бұл термин теңізшілердің «өлі жылқы» салтынан шыққан (барақалған). Бұл салты бойынша теңізшілер сабан толтырылған аттың бейнесін палубада алып жүріп, содан кейін теңізге лақтыратын. Теңізшілер ұзақ сапарға шығар алдында жалақысының бір бөлігін алдын ала алатын. Егер олар кеме төлемшісінен аванс алса, қарызға батып қалатын. Бұл кезең «өлі жылқы» уақыты деп аталатын және әдетте бір-екі айға созылатын. Теңізшілердің рәсімі «өлі жылқы» қарызынан құтылғандарын тойлауға арналған. Еуропадан батысқа қарай жүретін кемелер әдетте «өлі жылқыны» жұмыстан шығарған кезде субтропиктік аймаққа жететін, сондықтан бұл ендік сол рәсіммен байланысты болды. Танымал халықтық этимология бойынша, «жылқы ендіктері» термині испандықтардың жылқыларын Батыс Үндістан мен Америкадағы колонияларына кемемен тасыған кезден бастау алған. Кемелер көбінесе осы ендікте мұхиттың ортасында желсіз қалғандықтан, сапар ұзаққа созылып, су тапшылығынан экипаж жылқыларды тірі ұстай алмай, өлі немесе өлдеп жатқан жануарларды теңізге лақтырып тастаған. Үшінші түсіндірме солтүстік және оңтүстік «жылқы ендіктерін» бірдей түсіндіреді және сапар ұзақтығына немесе портқа байланысты емес, теңіз терминологиясына негізделген: кемеде жел жеткіліксіз болғанда, бірақ күшті ағымға ілігіп, алға жылжуға мүмкіндік болса, оны «атқа мінген» деп айтқан. Эдвард Тауб бұл туралы «Жылқы ендіктеріндегі «ат» сөзінің мағынасы» (География журналы, 1967 жылғы қазан) атты мақаласында айтқан. Ол теңізде «атқа мінген» терминінің мағынасы, мұхит ағынымен немесе толқындармен жылғалы жүретін кемені атқа отырған адам сияқты бейнелейтінін дәлелдеді. Бұл термин XVII ғасырдың соңынан бері қолданылып келеді. Сонымен қатар, «Индия анықтамалығында» Бразилия жағалауындағы Фернандо-де-Норона аралы туралы жазылған мәліметте, ағымдардың кемелерді батысқа қарай итеруі салдарынан олар жиі келіп тұратыны айтылған.
A likely and documented explanation is that the term is derived from the "dead horse" ritual of seamen (see Beating a dead horse). In this practice, the seaman paraded a straw stuffed effigy of a horse around the deck before throwing it overboard. Seamen were paid partly in advance before a long voyage, and they frequently spent their pay all at once, resulting in a period of time without income. If they got advances from the ship's paymaster, they would incur debt. This period was called the "dead horse" time, and it usually lasted a month or two. The seaman's ceremony was to celebrate having worked off the "dead horse" debt. As west bound shipping from Europe usually reached the subtropics at about the time the "dead horse" was worked off, the latitude became associated with the ceremony. An alternative theory, of sufficient popularity to serve as an example of folk etymology, is that the term horse latitudes originates from when the Spanish transported horses by ship to their colonies in the West Indies and Americas. Ships often became becalmed in mid ocean in this latitude, thus severely prolonging the voyage; the resulting water shortages made it impossible for the crew to keep the horses alive, and they would throw the dead or dying animals overboard. A third explanation, which simultaneously explains both the northern and southern horse latitudes and does not depend on the length of the voyage or the port of departure, is based on maritime terminology: a ship was said to be 'horsed' when, although there was insufficient wind for sail, the vessel could make good progress by latching on to a strong current. This was suggested by Edward Taube in his article "The Sense of 'Horse' in the Horse Latitudes" (Journal of Geography, October 1967). He argued the maritime use of 'horsed' described a ship that was being carried along by an ocean current or tide in the manner of a rider on horseback. The term had been in use since the end of the seventeenth century. Furthermore, The India Directory in its entry for Fernando de Noronha, an island off the coast of Brazil, mentions it had been visited frequently by ships "occasioned by the currents having horsed them to the westward".
Құрылу
Жердің жылулық экваторындағы қызу Интертропикалық конвергенция аймағы бойымен күшті конвекцияға алып келеді. Бұл ауа массасы жоғары көтеріліп, содан кейін таралып, экватордан солтүстік және оңтүстік бағыттарда алыса бастайды. Ауа экватордың екі жағындағы орташа ендіктерге қарай жылжығанда салқындап, төмен түседі. Бұл екі жарты шардың әрқайсысында 30-шы параллельге жуық жерде жоғары қысымды қырқа жасайды. Жер бетінде төмен түскен ауа қайтадан таралады, оның бір бөлігі экваторға оралып, Хэдли жасушасын құрайды, ол жаз айларында Родвелл-Хоскинс механизмі сияқты басқа климаттық факторлармен күшейтіледі. Әлемдегі көптеген шөлдер осы климаттық жоғары қысым аймақтарының салдарынан пайда болады. Субтропикалық қырқа жаз бойы полюске қарай жылжиды, күздің басында ең жоғары ендігіне жетеді, ал суық маусымда кері жылжиды. Эль-Ниньо-Оңтүстік тербелісі (ENSO) солтүстік жарты шардағы субтропикалық қырқаның орнын өзгерте алады, Ла-Нинья қырқаның солтүстікке қарай бағытталуына жағдай жасайды, ал Эль-Ниньо кезінде қырқа жазықтанып, оңтүстікке қарай жылжиды. ENSO циклдары кезінде қырқаның орналасуының өзгеруі экваторға және батысқа қарай қалыптасатын тропикалық дауылдардың жолын өзгертеді. Субтропикалық қырқаның орны мен күші өзгеріп тұрғандықтан, ол төмен ендіктердегі муссондық режимдерді күшейту немесе әлсіретуі мүмкін. Жылқы ендіктері субтропикалық антициклонмен байланысты. Солтүстік жарты шардағы белдеуді кейде "Рактың тыныш аймағы" деп, ал Оңтүстік жарты шардағысын "Қошқардың тыныш аймағы" деп атайды. Жылқы ендіктеріндегі тұрақты жылы, құрғақ және ашық ауа райы әлемдегі ірі ыстық шөлдердің, мысалы, Африкадағы Сахара шөлінің, Таяу Шығыстағы Арабия және Сирия шөлдерінің, Солтүстік Американың оңтүстік-батысындағы Мохаве және Сонора шөлдерінің, сондай-ақ Оңтүстік жарты шардағы Атакама, Намиб, Калахари және Австралия шөлдерінің пайда болуына себеп болады.
The heating of the earth at the thermal equator leads to large amounts of convection along the Intertropical Convergence Zone. This air mass rises and then diverges, moving away from the equator in both northerly and southerly directions. As the air moves towards the mid latitudes on both sides of the equator, it cools and sinks. This creates a ridge of high pressure near the 30th parallel in both hemispheres. At the surface level, the sinking air diverges again with some returning to the equator, creating the Hadley cell which during summer is reinforced by other climatological mechanisms such as the Rodwell–Hoskins mechanism. Many of the world's deserts are caused by these climatological high pressure areas. The subtropical ridge moves poleward during the summer, reaching its highest latitude in early autumn, before moving back during the cold season. The El Niño–Southern Oscillation (ENSO) can displace the northern hemisphere subtropical ridge, with La Niña allowing for a more northerly axis for the ridge, while El Niños show flatter, more southerly ridges. The change of the ridge position during ENSO cycles changes the tracks of tropical cyclones that form around their equatorward and western peripheries. As the subtropical ridge varies in position and strength, it can enhance or depress monsoon regimes around their low latitude periphery. The horse latitudes are associated with the subtropical anticyclone. The belt in the Northern Hemisphere is sometimes called the "calms of Cancer" and that in the Southern Hemisphere the "calms of Capricorn". The consistently warm, dry, and sunny conditions of the horse latitudes are the main cause for the existence of the world's major hot deserts, such as the Sahara Desert in Africa, the Arabian and Syrian deserts in the Middle East, the Mojave and Sonoran deserts in the southwestern United States and northern Mexico, all in the Northern Hemisphere; and the Atacama Desert, the Namib Desert, the Kalahari Desert, and the Australian Desert in the Southern Hemisphere.
Көші-қон
Субтропикалық қырқа көктемнің соңында полюске қарай жылжуды бастайды, күздің басында ең жоғары нүктесіне жетеді, ал күздің соңында, қыста және көктемнің басында экваторға қарай қайта шегінеді. Суық маусымда субтропикалық қырқаның экваторға қарай жылжуы полюстер мен тропиктер арасындағы солтүстік-оңтүстік температура айырмашылығының артуына байланысты. Субтропикалық қырқаның ендік бойынша қозғалысы муссондық ойыс немесе Интертропикалық конвергенция аймағының дамуымен тығыз байланысты. Көптеген тропикалық дауылдар субтропикалық қырқаның экваторға жақын бөлігінде пайда болады, содан кейін қырқа осінен өтіп, батыс желдерінің негізгі белдеуіне қайта оралуға дейін полюске қарай жылжиды. Субтропикалық қырқа ENSO салдарынан өзгергенде, тропикалық дауылдардың қалыпты жолдары да өзгереді. Жапония мен Кореяның батысындағы аймақтар Эль-Ниньо және бейтарап жылдары қыркүйек-қараша айларында тропикалық дауылдардың әсерінен сирек зардап шегеді, ал Қытайдың құрлық бөлігі Ла-Нинья жылдарында дауылдардың жиі түсуіне куә болады. Эль-Ниньо жылдарында субтропикалық қырқаның үзілуі шамамен 130°E координатасында орналасады, бұл Жапон архипелагы үшін қолайлы жағдай тудырады, ал Ла-Нинья жылдарында тропикалық дауылдардың пайда болуы және субтропикалық қырқаның орны батысқа қарай жылжиды, бұл Қытай үшін қауіпті арттырады. Атлантика мұхитында субтропикалық қырқа Эль-Ниньо жылдарында шамамен 5 градусқа оңтүстікке қарай жылжиды, бұл сол жылдары тропикалық дауылдардың оңтүстікке қарай бұрылуына себеп болады. Атлантикалық мультидекадалық осцилляциясы тропикалық дауылдардың дамуына жағдай жасаған кезде (1995 жылдан қазіргі уақытқа дейін), ол Атлантика мұхитының орталық және шығыс бөлігіндегі субтропикалық қырқаны күшейтеді.
The subtropical ridge starts migrating poleward in late spring reaching its zenith in early autumn before retreating equatorward during the late fall, winter, and early spring. The equatorward migration of the subtropical ridge during the cold season is due to increasing north south temperature differences between the poles and tropics. The latitudinal movement of the subtropical ridge is strongly correlated with the progression of the monsoon trough or Intertropical Convergence Zone. Most tropical cyclones form on the side of the subtropical ridge closer to the equator, then move poleward past the ridge axis before recurving into the main belt of the Westerlies. When the subtropical ridge shifts due to ENSO, so will the preferred tropical cyclone tracks. Areas west of Japan and Korea tend to experience far fewer September–November tropical cyclone impacts during El Niño and neutral years, while mainland China experiences much greater landfall frequency during La Niña years. During El Niño years, the break in the subtropical ridge tends to lie near 130°E, which would favor the Japanese archipelago, while in La Niña years the formation of tropical cyclones, along with the subtropical ridge position, shift west, which increases the threat to China. In the Atlantic basin, the subtropical ridge position tends to lie about 5 degrees farther south during El Niño years, which leads to a more southerly recurvature for tropical cyclones during those years. When the Atlantic multidecadal oscillation's mode is favorable to tropical cyclone development (1995–present), it amplifies the subtropical ridge across the central and eastern Atlantic.
Ауа райының қалыптасуы мен ауа сапасындағы рөлі
Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы субтропикалық жота қалыптыдан күшті болғанда, Азияда ылғалды муссондық маусым пайда болады. Субтропикалық жотаның орналасуы, муссондық ылғалдың және найзағайдың АҚШ-қа қаншалықты солтүстікке қарай жеткенімен байланысты. Солтүстік Америкадағы субтропикалық жота әдетте шілдеден қыркүйекке дейін Шөлдің оңтүстік-батысында муссондық жағдайларды бастау үшін солтүстікке қарай жеткілікті мөлшерде жылжиды. Субтропикалық жота қалыптыдан солтүстікке қарай, Төрт бұрыш аймағына қарай жылғанда, муссондық найзағайлар солтүстікке қарай Аризонаға дейін таралуы мүмкін. Жоғары қысым оңтүстікке қарай жылғанда, оның айналымы ылғалдылықты бөліп тастайды, ал ыстық, құрғақ континенттік ауа массасы солтүстік-батыстан қайта оралады, нәтижесінде Шөлдік оңтүстік-батыста атмосфера кеуектенеді, бұл муссон режимінің үзілуіне себеп болады. Жазда субтропикалық жотаның батыс жиегінде (әдетте континенттердің шығыс жағалауында) жоғары қысымдық орталық тропикалық ауаның оңтүстік ағынын (оңтүстік жарты шарда солтүстік ағынын) полюске қарай итереді. Америка Құрама Штаттарында Бермуда-Хай субтропикалық жотасы Мексика шығанағы мен АҚШ-тың шығыс жағалауына тән, күн сайынғы найзағайлы, ылғалды жазды қамтамасыз етеді. Бұл ағын үлгісі басқа субтропикалық аймандардағы континенттердің шығыс жағалауларында да кездеседі, мысалы, Оңтүстік Қытай, Оңтүстік Жапония, Оңтүстік Американың орталық-шығыс Пампасы, Оңтүстік Квинсленд және Оңтүстік Африканың Квазулу-Натал провинциясы. Желдің жылдамдығы төмендегенде, субтропикалық жотаның астында пайда болатын төмен түсу, қалалық аймақтардағы бөлшектердің жиналуына әкелуі мүмкін, бұл кең аумақты тұманға алып келеді. Егер ауаның төменгі қабатындағы салыстырмалы ылғалдылық бір түнде 100 пайызға жуықтап жетсе, тұман пайда болуы мүмкін.
When the subtropical ridge in the northwest Pacific is stronger than normal, it leads to a wet monsoon season for Asia. The subtropical ridge position is linked to how far northward monsoon moisture and thunderstorms extend into the United States. The subtropical ridge across North America typically migrates far enough northward to begin monsoon conditions across the Desert Southwest from July to September. When the subtropical ridge is farther north than normal towards the Four Corners, monsoon thunderstorms can spread northward into Arizona. When the high pressure moves south, its circulation cuts off the moisture, and the hot, dry continental airmass returns from the northwest, and therefore the atmosphere dries out across the Desert Southwest, causing a break in the monsoon regime. In summer, On the subtropical ridge's western edge (generally on the eastern coast of continents), the high pressure cell pushes poleward a southerly flow (northerly in the southern hemisphere) of tropical air. In the United States, the subtropical ridge Bermuda High helps create the hot, sultry summers with daily thunderstorms with buoyant airmasses typical of the Gulf of Mexico and the East Coast of the United States. This flow pattern also occurs on the eastern coasts of continents in other subtropical climates such as South China, southern Japan, central eastern South America Pampas, southern Queensland and, KwaZulu Natal province in South Africa. When surface winds become light, the subsidence produced directly under the subtropical ridge can lead to a buildup of particulates in urban areas under the ridge, leading to widespread haze. If the low level relative humidity rises towards 100 percent overnight, fog can form.