Кіріспе
Американдық саясаткер Томас Уилсон Дорр (5 қараша 1805 – 27 желтоқсан 1854) – американдық саясаткер және реформатор, Род-Айленд штатында Дорр көтерілісін басқарғанымен ең белгілі.
Thomas Wilson Dorr (November 5, 1805December 27, 1854), was an American politician and reformer in Rhode Island, best known for leading the Dorr Rebellion.
Балалық шағы, отбасы, білім
Томас Уилсон Дорр Род-Айленд штатының Провиденс қаласында, Салливан мен Лидия (Аллен) Доррдың ұлы ретінде дүниеге келді. Оның әкесі табысты өндіруші және Бернон Милл ауылының тең иесі болған. Доррдың отбасы қоғамда жақсы беделге ие болды. Оның әпкелері мен басқа да туыстары болды. Бала кезінде ол Филлипс Эксетер академиясына оқыды. 1823 жылы Гарвард колледжін бітіргеннен кейін Нью-Йорк қаласына барып, канцлер Джеймс Кент пен вице-канцлер Уильям Маккоунның басшылығымен құқық тануды оқыды. 1827 жылы адвокаттыққа қабылданды және тәжірибе жинау үшін Провиденске қайтып келді. Томас Дорр ешқашан үйленбеді, бірақ оның екі әпкесі көрнекті адамдарға тұрмысқа шықты. Оның бір немересі Джон Лотроп Мотлидің қызына үйленді.
Өмірбаян
Дорр өзінің саяси мансабын 1834 жылы Род-Айленд штатының Бас Ассамблеясына өкіл болып сайланғанда бастады. Ол сайлау құқығы мәселесіне қатысты алаңдады: белгілі бір мүліктік цензден төмен кірісі бар ақ нәсілді еркектерге дауыс беруге рұқсат етілмеді, сондай-ақ штат заң шығарушы органында ауылдық мүдделердің үстемдігі, онда мандаттар географиялық аумақтар бойынша бөлінді, барлық қалалар тең қарастырылды. Америка революциясынан кейінгі жарты ғасырда белсенділер сайлау құқығын кеңейту үшін жұмыс істеді, көбінесе мүліктік немесе осыған ұқсас талаптарды төмендету арқылы. Род-Айлендте мұндай әрекеттер 1797 жылдан 1834 жылға дейін жасалды, бірақ штат үкіметі оларға үнемі кедергі келтірді. 1834 жылы мәселені қайта қарастыру үшін Провиденс қаласында конвент өтті. Дорр халыққа үндеу жобасын дайындаған комиссия мүшесі болды. Дегенмен, реформаға жасалған барлық әрекеттер ауылдық мүдделерді қолдайтын заң шығарушы орган тарапынан қайтадан тоқтатылды. Мандаттарды бөлу өнеркәсіптік қалалардағы өсіп келе жатқан қалалық халықтың жеткіліксіз өкілдігіне әкелді. 1841 жылы Род-Айленд ақ нәсілді еркектерге жалпы сайлау құқығын бермеген дерлік жалғыз штат болды. Бұл Революциядан кейін жаңа жазбаша конституцияны қабылдамаған жалғыз штат еді. Ол өзінің бастапқы 17 ғасырлық колониялық жарғысына сүйенді. Осы құжатқа сәйкес, бастапқы иеленушілер мемлекеттік істерді басқаруға кімнің қатысуы керектігін анықтауда толық құқыққа ие болды. Сол кездегі әдет бойынша, олар жер иеленуді, атап айтқанда "орташа мөлшердегі жер иелігін" дауыс беру үшін міндетті деп жариялады. 1840 жылға қарай бұл талап ақ нәсілді ересек еркектердің жартысынан астамын сайлауға қатысудан шеттетуге әкелді. Географиялық қалалар бойынша бөлу нәтижесінде заң шығарушы органның жартысынан астамын құрайтын 19 мандат, штаттың жалпы халқы 108 000 адамды құрағанда, жалпы саны 3 500 сайлаушы бар қалаларға берілді. Олардың көпшілігі ірі қалаларда тұрды. Бұдан өзге, жылжымайтын мүлікке ие болмаған адам борыш өндіру үшін сотқа жүгінуге немесе жеке зиян үшін өтемақы алуға құқығы болмады, егер ол жер иесімен куәландырылмаса. Өнеркәсіптік революцияның басталуымен көптеген тұрғындар жерсіз қалды, ал жылжымайтын мүлікке ие емес тұрғындардың саны Ирландиядан иммиграция толқынымен артып келе жатты.
Сайлау құқығы туралы референдум
1840 жылы Род-Айленд сайлау құқығы қауымдастығы осы күшейіп келе жатқан қанағаттанарлықсыз жағдайды шешу үшін құрылды, сондай-ақ шерулер мен халық жиналыстары ұйымдастырылды. Мемлекеттік заң шығарушы Томас Уилсон Дорр осы қозғалыстың жетекшісі болды. Заң шығарушы орган азаматтардың наразылықтарын жоюдан бас тартты, ал ескі жарғыда конституциялық конвенция шақыруға ешқандай шара қарастырылмаған. Сондықтан "Халық партиясы" құрылды, ол съезд өткізіп, конституцияны қабылдады және оны халықтың дауыс беруіне ұсынды. Шамамен 14 000 дауыс мақұлдады, ал 100-ден аз дауыс қарсы болды. Мақұлдағандардың 4 900-ден астамы сайлауға қабілетті азаматтар еді. Ұсынылған мемлекеттік конституция ресми түрде жиырма бір жастан асқан ер адамдардың көпшілігі ғана емес, сонымен қатар жарғы бойынша заңды сайлаушылардың көпшілігімен де бекітілді. Алайда, қолданыстағы мемлекеттік билік осы әрекеттердің ешқайсысын заңды деп мойындаудан бас тартты.
Конституциялық конвенция
Заң шығарушы орган конституциялық конвенцияны өздігінен шақырып, халыққа жаңа конституция ұсынды. Үкіметтің конституциясы 16 702 дауыстан 676 дауыс айырмасымен жеңіліске ұшырады. Бұл жаңа конституция Дорр мен оның жақтастарының талап еткен көптеген нәрселерін қамтамасыз етті, ал тарихшылар оны қабылдамауды тактикалық қателік деп есептейді. Керісіп, ашу-ыза зор болды, ал Дорриттер өз конституцияларын күшіне енгізіп, штаттың барлық лауазымдарына сайлау өткізіп, Доррды губернатор етіп тағайындады.
Губернатор Томас Уилсон Дорр
1842 жылдың мамыр айында Род-Айленд штатында екі үкімет сайлау өткізіп, халықтың қолдауын талап етті. Халық партиясы штат үйін немесе үкіметтік құрылымды басып алуға әрекет етпеді. Екі губернатор да үндеу жариялады, ал "Заң және тәртіп" партиясының губернаторы Сэмюэл Уорд Кинг Федералдық көмек сұрап Вашингтонға жүгінді. Дорр өз ісін президент Джон Тайлерге жеткізу үшін Вашингтонға барды. Бірақ ол ондан қолдау алмады және Род-Айлендке қайтып оралды.
Қасымдағы губернатор
Бұл арада Кинг әскери жағдай жариялады, Доррды ұстаған үшін 5000 АҚШ доллары сыйақы ұсынды және "Алжир заңы" бойынша оның жақтастарының көптегенін түрмеге қамады. Доррдың көптеген ізбасарлары оны тастап кетті және ол 1842 жылдың 18 мамырында штаттан қашып кетті. Провиденс қару-жарақ қоймасына жасалған сәтсіз шабуыл (оның әкесі мен кіші інісі "Заң мен тәртіп" фракциясының жақтастары қорғауға көмектесіп жатты) көтерілістің күйреуіне әкелді. Дорр маусым айында Нью-Йорк еріктілерінің шағын тобымен қысқа уақытқа оралды және Чепачеттегі Акоте төбесінде өзінің жақтастарының қарулы күшін жинады. Губернатор штаттық милицияны Chepachet-ке аттандыруға бұйрық берді. Олар милициямен шайқасса жеңіледін деп түсінген Доррдың жақтастары тарап кетті. Дорр Нью-Гэмпшир және Массачусетс штаттарына паналады.
Салдары
Дорр 1843 жылдың қазан айында Провиденске оралды, жаңа қабылданған либералды конституция оны қорғайды деп үміттенді, бірақ ол тұтқындалды. Король мен бұрынғы үкімет кек алуға тырысты. Дорр Род-Айленд штатының консервативті бекінісі – Ньюпорт қаласындағы Род-Айленд Жоғарғы сотының алдында мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен сотталды; ол кінәлі деп танылып, өмір бойына қатаң еңбекпен жеке камерада жазалауға үкім шығарылды. Ол 1844 жылдың 27 маусымында түрмеге қамалды. Бұл үкімге жұртшылық наразылық білдірді, ал 1845 жылы заң шығарушы орган Жалпы кешірім туралы акт қабылдады; Дорр өзінің мерзімінің он екі айын өткеннен кейін босатылды. 1851 жылы оның азаматтық құқықтары қайта жаңартылды. 1854 жылдың қаңтарында заң шығарушы орган Жоғарғы соттың үкімін жойған акт қабылдады, бірақ штат соты бұл акт конституцияға қайшы деп шешті. Доррдың денсаулығы осы қиындықтардан қиын жағдайға түсті, босатылғаннан кейін ол өмірінің соңына дейін зейнеткерлікпен өмір сүрді. Дегенмен, оның еңбегі нәтежесін берді: 1843 жылы үшінші конституция жасалып, халық бекітті, ол барлық ер азаматтарға сайлау құқығын берді. Бүгінде Род-Айленд штатының үкіметі Доррдың еңбегін мойындайды және оны штат губернаторларының тізіміне енгізеді.