Кіріспе

2011 жылдың қаңтар айында Тунистегі интернет-цензура президент Зин Эль Абидин Бен Алидің биліктен қуылуынан кейін күрт азайды, жаңа әрекеттік үкімет YouTube сияқты әлеуметтік желілерге қойылған шектеулерді алып тастады. Тунистік революцияның табысы бұрын, әсіресе онлайн режимінде өте қатаң цензураға ұшыраған Тунис елінде сөз бостандығын кеңейтуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, бұл бағыттағы жетістікке кепілдік жоқ. Араб көктемінің маңызды оқиғалары мен мүмкіндіктеріне жауап ретінде, 2011 жылдың наурыз айында "Шекарасыз репортерлер" ұйымы Тунисті және Египетті "Интернет жаулары" тізімінен "бақылаудағы" елдер тізіміне көшірді. Дегенмен, Араб көктемінің оқиғаларынан кейін кейбір елдерде интернет-цензура күшейе қалуы мүмкін деген ескертулер де бар.

Тунистегі төңкерістен кейінгі цензура

2012 жылы OpenNet бастамасы саяси, әлеуметтік, қақтығыстар/қауіпсіздік және интернет құралдары салаларында интернет сүзгілеудің ешқандай дәлелін таппады. 2011 жылы "Шекарасыз репортерлер" ұйымы Тунисті "Бақылауда" деп тізімдеді. Бен Алидің кеткеннен кейін билікті қабылдаған уақытша ұлттық үкімет дереу ақпарат және сөз бостандығын негізгі принцип ретінде жариялады және 2011 жылдың 17 қаңтарында ақпарат министрлігін жойды. Президент Бен Алидің 13 қаңтардағы үміттенгенідей, интернет цензурасы дереу алынды, бірақ ақпанның басында кейбір онлайн бақылаулар әлі де күшінде болды. Мамыр айында Тунис әскери соты "әскери институттың және оның басшыларының беделін жорықтап, видеожазбалар мен пікірлер мен мақалалар арқылы ұлттық армияға деген сенімді жоюға және елде тәртіпсіздік пен хаос тудыруға тырысқан" деген айыппен төрт Facebook парақшасын бұғаттауға бұйрық берді. Интернет цензурасының қайта жандануы 23 мамырда блогер және саяси белсенді Слим Амамудың Жастар және спорт жөніндегі мемлекеттік хатшы лауазымынан кетуіне әкелді. 26 мамырда заңгерлер тобы Тунис интернет агенттігін (ATI) кәмелетке толмағандар мен мұсылмандық құндылықтарға қауіп төндіретін порнографиялық сайттарды бұғаттауға мәжбүрлейтін сот шешімін алды. ATI бұл шешімді тоқтатуға талпыныс жасады, бірақ оның өтініші 13 маусымда қабылданбады. ATI 15 маусымда сот шешімін кезең-кезеңмен орындауға кірісті. 15 тамызда Тунис апелляциялық соты ATI-ге порнографиялық сайттарға қол жеткізуді тоқтатуды талап ететін бұрынғы шешімді растады. ATI елдің жоғарғы сотына шағымдану процесін бастады, себебі ол жеткілікті сүзгілеу және цензура жүйесін енгізуге қажетті қаржылық және техникалық мүмкіндіктерге ие емес болғандықтан бұл шешімді орындай алмайтынын мәлімдеді. "Шекарасыз репортерлер" порнографиялық сайттарды сүзгілеу жақында алынған цензура саясатына кері соққы береді деп қорқады. Олар уақытша үкіметтің жалпылама, нақтыланбаған сүзгілеуі желілік бейтараптық принциптерін және революциядан кейінгі революциялық мақсаттарды, саяси реформаларды және демократиялық өткелді жүзеге асыру жөніндегі Тунис жоғары комиссиясының уәделерін бұзады деп мәлімдеді. ATI-дің шағымдану процесі әлі аяқталған жоқ. Тунисте 2011 жылдың 23 қазанында революциядан кейінгі Конституциялық жиналысты құру үшін сайлау өтті. Монги Марзук 2011 жылдың 20 желтоқсанында жаңадан құрылған Джебали кабинетіне Тунистің коммуникациялық технологиялар министрі болып тағайындалды. Марзуктың саяси мансабының басында ол уақытша үкіметтің ақпарат және сөз бостандығына қатысты жариялаған қағидасын сақтауға бейімділігін көрсетті. 2012 жылдың 4 қыркүйегінде Ұлттық интернет басқару форумында Марзук Тунистегі интернет цензурасын ресми түрде алып тастады және Тунисте Ammar 404 (қате хабарламасы) аяқталғанын жариялады. Екі күннен кейін Тунис Найробиде өткен Freedom Online конференциясына қатысты, бұл интернет басқару мәселесін ілгерілету үшін коалиция мүшелеріне арналған платформа. Конференцияда Тунис халықаралық коалицияның үшінші африкалық мүшесі болды. Тунис 2012 жылғы 17-20 қыркүйекте Хаммаметте өткен ICT4ALL форумында цензураланбаған интернетті насихаттауын жалғастырды. Онда Марзук Тунистің әлеуметтік-экономикалық дамуына қатысты ICT4ALL форумының саяси ұсынымдарының орнына екіжақты және көпжақты талқылаулар қайта басталатынын мәлімдеді. Кибер белсенділер жаңа режимнің саясатына күмәнмен қарайды. Тунис пираттық партиясының төрағасы Слех Эдин Кчук интернетке үздіксіз бақылау жүргізіліп, Бен Али кезеңінің тәжірибесі әлі де сақталғанын айтады. Марзуктың интернет цензурасын алып тастау туралы жариялағаннан кейін Кчук: "Тунис виртуалды әлемге қатысты алдыңғы қатарлы технологияларды қабылдауға әрқашан дайын болды, теорияда. Бірақ іс жүзінде жағдай мүлдем басқаша" деді. Қыркүйек айында Біріккен Ұлттар Ұйымы Тунисті бұқаралық ақпарат құралдарына қатысты сөз бостандығы мен ақпараттық саясатын жүзеге асыруға шақырды. Елдің соңғы интернет саясаты реформаларына қарамастан, цензура Джебали кабинетінің мүшелерінің тунис "дәстүрі" мен "мәдениеті" идеалдарына сәйкес келмейтін медиа белсенділеріне қатысты жүзеге асырылып жатыр деген мәлімдемелер бар.

Бен Али режимі кезінде бақылау

Тунистің билігі Интернет желісін бақылаудың түрлі тәсілдерін қолданды және Интернет-кафелер сияқты қызмет провайдерлерін Интернет пайдалануды бақылауға серіктес болуға шақырды. Мысалы, билік Интернет-кафелерді қадағалап, кейбір аймақтарда интернет пайдаланушылардан жеке куәліктерін көрсетуді талап етті және Интернет-кафе операторларын өз клиенттерінің онлайн әрекеттеріне жауапты деп тапты. Сондай-ақ, жүктеу немесе электрондық пошта қосымшалары орталық сервер арқылы өтетін техникалық бақылау жүргізілді. Қоғамдық тәртіп пен ұлттық қауіпсіздікті қорғау мақсатында 1998 жылғы пошта және телекоммуникация туралы заң биліктің электрондық хабарламалардың мазмұнын ұрып-соғуға және тексеруге мүмкіндік берді. Үкіметке қарсы шығушылардың электрондық пошталарын сүзу туралы хабарлар тарады. Global Voices-тің адвокация директоры және Тунис белсендісі Сами Бен Гарбия Нидерландыдан екі тунистік белсендімен сынақ жүргізіп, олардың электрондық поштасына Нидерландыдан кіргенде көргендерінің Тунистен кірген белсенділер көргендерінен өзгеше екенін және олар алған барлық хабарламаларға қол жеткізе алмайтынын растады. 2011 жылдың басында Тунис азаматтарының жеке электрондық пошта шоттары мен Facebook парақшаларына кіру деректері үкімет орнатқан фишинг скрипттерінің нысанасына айналғандығы туралы куәліктер көбейді. Осылайша цензураның көлемі артып, көптеген диссиденттерге интернетті пайдалануға тыйым салынды.